Showing posts with label KDP. Show all posts
Showing posts with label KDP. Show all posts

Wednesday, 7 May 2008

ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم -به‌شی دووه‌م

ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم
به‌شی دوه‌م: سه‌رچاوه‌ی گرفته‌كان و چاره‌سه‌ريان
پڕۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين
هاوڵاتی: ٧/٥/٢٠٠٨
له‌ به‌شی يه‌كه‌می ئه‌و وتاره‌دا (هاوڵاتی، ژماره‌ ٤١٨)، هاوكێشه‌ی ده‌سه‌لاتی سياسی له‌ نێوان پارتی و يه‌كێتی، و مه‌ترسی لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگی نێوانيان تاوتوێ كران. باس له‌ شێوازی حوكمڕانی تاكڕه‌وانه‌يان و گرنگی به‌رده‌وام بوونی پێشبڕكێی نێوانيان كرا. ڕووناكی خرايه‌ سه‌ر قه‌يرانی يه‌كێتی و جه‌خت له‌ سه‌ر ڕۆڵی مێژوويی و زه‌ڕوڕه‌تی ڕيفۆرم و ئه‌ركی سه‌ركرده‌كان له‌ پڕۆسه‌ی زيندوو كردنه‌وه‌ی ڕێكخراوه‌كه‌ كرا. ته‌ركيزی ئه‌و به‌شه‌ی دووه‌م له‌سه‌ر ده‌ستنيشان كردنی گرفته‌ سه‌ره‌كيه‌كان و چاره‌سه‌ركردنيانه‌. وه‌ك دياره‌، گرفته‌كانی يه‌كێتی زۆرن و هه‌مه‌جۆرن، بۆيه‌ش چاره‌سه‌ری هه‌موويان له‌ ڕ‌‌ه‌گ و ڕيشه‌وه‌ وا ئاسان و خێرا نابێت‌. به‌ڵام، سه‌رچاوه‌ی زۆربه‌ی گرفته‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند دانه‌يه‌كی بنه‌ڕه‌تی، كه‌ چاره‌سه‌ریان كه‌فيله‌ به‌ چاكردنی گرفته‌كانی تر.

سه‌رچاوه‌ی كرفته‌كان

گرفتی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی يه‌كێتی و هه‌موو حيزبێكی گۆڕه‌پانی سياسی له‌ كوردستان و له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا بريتيه‌ له سێ دانه‌ی لێك به‌ستراو:

١- ‌ گرفتی داڕێژتن و پياده‌ كردنی ده‌ستور ٢- گرفتی دابه‌ش كردنی ده‌سه‌ڵات و هه‌يمه‌نه‌ی سه‌رۆكی ميهره‌بان۳- گرفتی ميسداقيه‌تی كۆنگره‌ و شه‌رعيه‌تی هه‌ڵبژاردنی سه‌ركرده‌كان

دياره‌ كه‌ ئه‌و گرفتانه‌ لێك به‌ستراون وهه‌ريه‌كه‌يان دروستكرد و به‌رهه‌می ئه‌وه‌ی تره‌. بۆ نموونه‌، خودی سه‌ركرده‌كان (به‌ سه‌رۆكه‌وه‌) هه‌ر خۆيان سه‌رچاوه‌یه‌كی مه‌زنی گرفته‌ موزمينه‌كانن ، چونكه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیاندا نيه‌ ڕێگه‌ به‌ دانانی ميكانيزمی لابردن و لێپرسينه‌وه‌‌يان له‌ لايه‌ن ئه‌ندامه‌ ئاساييه‌كانی ڕێكخراوه‌كه‌وه بده‌ن. بۆيه‌‌ به‌ ده‌گمه‌ن هه‌ڵبژاردنه‌كانی ناو كۆنگره‌كان به‌ ئازادانه‌ ئه‌نجام ده‌درێن، به‌و پێيه‌ش به‌ ده‌گمه‌ن ڕێوڕه‌سمی كۆنگره‌ حيزبيه‌كان و سه‌ركرده هه‌ڵبژێردراوه‌كان‌ شه‌رعيه‌ت و ميسداقيه‌ت مسۆگه‌ر ده‌كه‌ن. خۆ ڕه‌فتاری مه‌سئول مه‌ڵبه‌ند و كادره‌ ناوه‌ڕاسته‌كان و ئه‌ندامانی كۆنگره‌كانيش به‌ هه‌مان شێوه‌ی سه‌ركرده‌كان به‌ چه‌ندين تۆڕی ته‌كه‌تول و به‌رژه‌وه‌ندی تايبه‌ت و بيركردنه‌وه‌ی ته‌سكه‌وه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌. بۆيه‌، گله‌يی كارخراپيه‌كان هه‌ر له‌ سه‌ركرده‌كان نيه‌ به‌ڵكو له‌ هه‌موو به‌شدارانی كۆنگره‌كان و داروده‌سته‌ی بڕيارده‌ره‌كانه‌‌. جا ناكرێ به‌ ته‌نيا باس له‌ هيچ كام له‌و گرفته‌ سه‌ره‌كيانه‌ی سه‌ره‌وه‌ بكرێت و به‌ بێی ده‌ستێو‌ه‌ردانی ئه‌وانی تر، چاره‌ بۆ هه‌ريه‌كه‌يان به‌ جودا دابنرێ.

يه‌كه‌م: گرفتی ده‌ستوور

دياره‌ كه‌ هه‌يكه‌لی ڕێكخراوه‌يی حيزبه‌ كورديه‌كان له‌ سه‌رده‌می شاخه‌وه‌ تا ئێستا گۆڕانكاريه‌كی ئه‌وتۆی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌، و هی هه‌موويان له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ بۆ مه‌به‌ستی شه‌ڕی پارتيزانی و له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ڕه‌می كۆمۆنيستيی، وه‌يان "ديموكراتی شۆڕشگير"، دامه‌زراوه‌. هی هيچ كاميان بۆ پێشبڕكێی سياسی شارستانی ژێر سايه‌ی ديموكراسيه‌تی ده‌ستووری ده‌ست نادات و‌ له‌گه‌ڵ ڕژێمی ده‌ستووری عيراقی ئێستاشدا ناگونجێت. خۆ پارتی و يه‌كێتی، هه‌روه‌ك هه‌موو حيزبه‌ تاكڕه‌وه‌ ده‌سه‌لاتداره‌ ڕۆژهه‌ڵاتیه‌كانی تر، حكومه‌ت به‌ مولكی مۆنۆپۆڵی خۆيان ده‌زانن و ڕۆلی حيزب و حكومه‌ت به‌ ‌تێكهه‌ڵكێشراو ده‌بينن. ئه‌وانه‌ بڕيار له‌سه‌ر پۆسته‌ وه‌زاريه‌كان له‌ ڕوانگه‌ی گه‌مه‌ حيزبيه‌ ناوه‌كيه‌كانه‌وه‌ ده‌ده‌ن. ئه‌گه‌ری له‌ده‌ستدانی ده‌سه‌ڵات و گوێزانه‌وه‌ی خه‌باتيان بۆ ڕێزی ئۆپۆزيسيۆنی ديموكراسيانه‌ ڕه‌چاو ناكه‌ن. بۆيه‌ش له‌ كاتی ڕه‌چاوكردنی گۆڕانكاريه حيزبيه‌‌كاندا، له‌ ئاستی ده‌ستێوه‌ردانێكی ڕووكه‌شی و جێگۆڕكێی ئه‌كته‌ره‌كان له‌ پۆسته‌ حيزبی و حكوميه‌كان تێناپه‌ڕن. له‌و نێوانه‌يشدا، ڕه‌زامه‌ندی ده‌نگده‌ر و پاراستنی مافی مرۆڤ و دامه‌زراندنی سيسته‌می عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵايه‌تی و دروستكردنی پردی متمانه‌ له‌گه‌ل ميلله‌ت جێگه‌ی باس نين و ئه‌وله‌ويه‌ت وه‌رناگرن‌.

ئاشكرايه‌ كه‌ ئيمڕۆ هه‌موو حيزبه‌كانی گۆڕه‌پان له‌ قه‌يرانی ده‌ستووريدا ده‌ژين، و له‌ ناوه‌رۆكدا چی جياوازيه‌كی ئه‌وتۆيان له‌ نێواندا نيه‌. خۆ يه‌كێتی ته‌واوی بنه‌ما فه‌لسه‌فيه‌كه‌ی له‌ده‌ست داوه‌ و پێويستی به‌ سه‌رله‌نوێ داڕێژتنه‌وه‌ هه‌يه‌. پێويستی به‌وه‌يه‌ كه‌وا له‌ پێناسه‌وه‌ ساغی بكاته‌وه‌ كه‌ ئايا "به‌يه‌کێتیبوون" مانای چيه. هه‌ڵبه‌ته‌ پێويست نيه‌ كه‌ ده‌ستووری يه‌كێتی (يان هه‌ر حيزبێكی تر) له‌ سه‌ر بنه‌مای فه‌لسه‌فيه‌وه‌ دابڕێژێت، به‌ڵام پێويسته‌ له‌ مانيفه‌ستۆيدا به‌رنامه‌‌‌ی هه‌بێ بۆ چۆنێتی پێشڕه‌ويكردنی پڕۆژه‌ی سياسی و ئابووری و كۆمه‌ڵايه‌تی وڵاته‌‌كه‌ و پلانی ئاشكرای هه‌بێ بۆ چۆنێتی ئيداره‌ی ده‌سه‌لات و پاراستنی به‌ڕژه‌وه‌ندی به‌رزی كورد. له‌ ڕێگه‌ی مانيفه‌ستۆوه‌‌ حيزب نيشانی بدات كه‌ ئايا بۆچی موسته‌هه‌قی ئه‌و ده‌نگه‌يه‌ كه‌ خه‌ڵك له‌ حيزبه‌كانی تری داببڕێ و بيداته‌‌ ئه‌وان. مانيفه‌ستۆی حيزب ده‌بێته‌ ئه‌و بنه‌مايه‌ی كه‌ به‌هۆيه‌وه‌ خه‌ڵك و جه‌ماوه‌ر و ئه‌ندامانی حيزبه‌كه‌ چاودێری ڕه‌فتار و هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كانی پێ ده‌كه‌ن.

پڕۆسه‌ی ڕيفۆرمی ده‌ستوور

ده‌مێكه‌ كادرانی يه‌كێتی و به‌شێك له‌ سه‌ركرده‌كان به‌ پێويستيان زانيوه‌ كه‌ ده‌ست له‌ ده‌ستوور و په‌يڕه‌و و پڕۆگرام و هه‌يكه‌لی يه‌كێتی وه‌ربده‌ن. به‌ڵام له‌ پياده‌كردندا ته‌ركيزی هه‌وڵه‌كانيان‌ ته‌نيا بۆ ده‌ستێوه‌ردانی ئالقه‌كانی خوار سه‌ركرده‌كانه‌وه‌ بووه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ سه‌رچاوه‌ی گرفته‌كان بده‌ن. له‌ سێ (۳) ساڵی ڕابوردوودا، ده‌هۆڵی ڕيفۆرمی ده‌ستوور و چاكسازی ڕێكخراوه‌كه‌ ده‌نگی زۆر هات. پڕۆژه‌ی جياجيا تاوتوێ كران، گوايا به‌ ئامانجی دابه‌شكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و دارايی و داهێنانی لێپرسينه‌وه‌ و چاودێری كردنی ئه‌دائی حكومه‌ت و ڕێكخستنی په‌يوه‌ندی نێوان حيزب و حكومه‌ت و دامه‌زراندنه‌وه‌ی بناغه‌ی يه‌كێتی و هتد. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش له‌ ساڵی ٢٠٠٦دا هه‌ڵبژاردنی مه‌ڵبه‌نده‌كان ئه‌نجام درا. به‌ڵام له‌جياتی ئه‌و ئامانجانه‌، يه‌كێتی له‌ چه‌ندين لاوه‌ زه‌ره‌ری گه‌وره‌ی له‌ خۆی دا. بۆ نموونه‌، هێز و توانا و كاتی ده‌يان هه‌زار ئه‌ندام و دارايی ده‌يان مليۆن دۆلاری ڕێكخراوه‌كه‌ی له‌ پڕۆسه‌كه‌دا سه‌رف كرد، و كه‌شی سياسی ناوه‌كی و شه‌ڕی باڵه‌ موته‌كه‌تيله‌كانی مه‌شحونتر كرد. له‌ كاتی كه‌مپه‌يندا، سه‌ركرده‌كان (به‌ سكرتێری گشتيه‌وه‌) بوونه‌ لايه‌نگير و ڕۆڵی براگه‌ورايه‌تی خۆيان له‌ده‌ست دا. مه‌ڵبه‌نده‌كان بوونه‌ شانۆی به‌ره‌نگاريی و به‌ربه‌ره‌كانی و زۆرانبازی و جه‌مسه‌رگيری و ته‌كه‌تولبازی و ناوچه‌گه‌رێتی. له‌ دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانيش به‌ هه‌زاران كادر و ئه‌ندامان بوونه‌ قوربانی سه‌ركرده موته‌كه‌تيله‌كان، و زۆر له‌وانه‌ پۆستی‌ حيزبی و وه‌زيفيان له‌ده‌ست دا. توێژێكی زۆر گرنگی ناو يه‌كێتی ڕێكخراوه‌كه‌ی به‌جێ هێشت يان كشايه‌وه‌ وه‌يان زوير بوو. ئيتر ناحه‌زێتی و ڕق و كينه‌ی سياسی و كۆمه‌ڵايه‌تی له‌ نێو ئه‌ندامان و كادران و سه‌ركرده‌كان زياتر په‌ره‌ی سه‌ند. سه‌ربار و بنباريش، پڕۆسه‌ی چاكسازی و پاكسازی و نوێسازی و لێپرسينه‌وه‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ گوژايه‌وه‌ و گرفتی سه‌ره‌كی ده‌ستووری يه‌كێتی هه‌ر وه‌ك خۆی مايه‌وه. ئه‌و بڕه‌ گۆڕانكاريانه‌ی كه‌ ئه‌نجاميش دران هه‌ر له‌ مه‌ڵبه‌ند به‌ره‌و خوار بوون، به‌بێ ئه‌وه‌ی هيچ جۆره‌ گۆڕانكاریه‌ك له‌ پێكهاته‌ی سه‌ركردايه‌تی و مه‌كته‌بی سياسی و پۆستی سكرتێری گشتیدا ئه‌نجام بدرێ. ژماره‌ی مه‌ڵبه‌نده‌كان له‌ ڕاده‌ به‌ده‌ر زياد كران و ئێستا گرفتی ده‌وام كردن و مه‌سره‌ف كێشان و ته‌شه‌نه‌ی گه‌نده‌ڵيی تێياندا وای كردوه‌ كه‌ دووباره‌ بير له‌ كه‌م كردنه‌وه‌ی ژماره‌ و بودجه‌يان بكرێته‌وه‌.

ده‌ستووری ئاينده‌

پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی به‌ جورئه‌ته‌وه‌ به‌ره‌نگاری قه‌يرانه‌ ده‌ستووريه‌كان ببنه‌وه و ده‌ستوور و په‌يڕه‌و پڕۆگرامێكی تازه‌ و سه‌رده‌ميانه‌ له‌ ئامێز بگرن. پێويسته‌ چاو به‌ هه‌موو پێناسه‌ و په‌يوه‌ندی و ڕۆڵ و پۆسته‌كاندا بخشێننه‌وه‌، هه‌ر له‌ كرايتيريای ئه‌ندام و ئه‌ندام كۆميته‌ و مه‌ڵبه‌ند و كۆنگره‌وه‌ بگره‌ هه‌تا ده‌گاته‌ هی سه‌ركرده‌ و سه‌رۆكی حيزبه‌كه‌وه، تا به‌هۆيه‌وه‌ دياربێ ئايا كێ له‌ ناوچه‌ی ئينتيخابيدا مافی هه‌‌ڵبژاردنی ئه‌ندامانی كۆنگره‌ی هه‌يه و كێ له‌ دواتر مافی خۆپاڵێوينی بۆ ئه‌ندامێتی سه‌ركردايه‌تی هه‌يه. خۆ ڕۆڵی پێشڕه‌وێتی ڕێكخراوێكی جه‌ماوه‌ری وه‌ك يه‌كێتی پێويستی به‌ كاری فول تايم و بێ وچانی كه‌سانی به‌ توانا هه‌يه‌. بۆيه‌ پێويسته‌ له‌ ده‌ستووردا گۆڕانكاری وا بكرێت كه‌وا خه‌ڵكی سه‌رقاڵ، يان پير و په‌ك كه‌وته، يان كه‌مته‌ركيز و كه‌مته‌رخه‌م وه‌يان خاوه‌ن دژه‌به‌رژه‌وه‌ندی له‌ لوتكه‌ی ده‌سه‌لات و ئاستی مه‌كته‌بی سياسيدا پۆستی سه‌ره‌كی داگير نه‌كه‌ن.

بۆ خاتری نوێ كردنه‌وه‌ی حيزب، پێويسته‌ ميكانيزم و په‌يڕه‌وپڕۆگرامه‌كه‌ی‌ به‌ جۆرێكی ديناميكی وا دابڕێژرێت كه‌ ڕێكخراوه‌كه‌ ببێته‌ كارگه‌يه‌ك بۆ به‌رهه‌مهێنانی سه‌ركرده‌ی لاو و خوێن گه‌رم و به‌توانا. پێويسته‌ كۆڕسی ڕاهێنانی به‌رده‌وام له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا بۆ ئه‌و كادرانه‌ (له‌ پياو و ژنان) ڕێك بخه‌ن و له‌ هه‌موو كۆنگره‌يه‌كيشدا ڕێگه‌ی هاتنه‌ پێشيان بۆ خۆش بكه‌ن. پێويسته‌ كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی هه‌رده‌م له‌ نوێ بوونه‌وه‌دا بێ و به‌لانی كه‌مه‌وه‌ چاره‌گێك وه‌يان سێيه‌كی ئه‌ندامانی لاوی (ژن و پياوی) خوارووی چل ساڵيه‌وه‌ بێ. پێويسته‌ ئه‌وانه‌ی خۆيان بۆ سه‌ركردايه‌تی ده‌پاڵێون ته‌مه‌نيان له‌ ٦٢ ساڵ تێ ‌نه‌په‌ڕيبێ، چونكه‌ له‌ كۆتايی‌ مه‌ودای پۆست هه‌ڵگرتنيان (بۆ نموونه‌ ۳ تا ٤ ساڵ) ته‌مه‌نيان له‌ هی خانه‌نيشينی تێ ده‌په‌ڕێ. هاوكات، پێويسته‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ خانه‌‌نشين ده‌كرێن بكرێنه‌ ئه‌ندامی مه‌جليسێكی تازه‌ئيجاد، وه‌ك ده‌سته‌ی (پياوماقوڵان، براگه‌وران، ڕاوێژكاران) بۆ ئه‌وه‌ی‌‌ كاری حيزبی شياويان پێ بسپێردرێت و سوود له‌ ئه‌زموونيان وه‌ربگيرێت.
دووه‌م: گرفتی دابه‌ش كردنی ده‌سه‌ڵات
له‌ هه‌موو حيزبه‌ كوردستانيه‌كاندا، هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ته‌شريعی و ته‌نفيزی له‌ پۆستی سه‌رۆكی حيزبدا كۆبۆته‌وه‌، ئه‌وه‌ش نه‌ك ته‌نيا ڕێخۆشكه‌ر بووه‌ بۆ دامه‌زرانی سيسته‌می "موڕشيدی ئه‌علا" و "سه‌ركرده‌ی ئه‌زه‌ليی و بێ هاوتا" له‌ناو حيزبدا، به‌ڵكو بۆ داهێنانی حوكمی تاكڕه‌وی بێ مونازيعيش له‌ ناو ئيداره‌ی حوكمڕانيدا. به‌ هه‌مان شێوه‌ ڕێخۆشكه‌ر بووه‌ بۆ په‌روه‌رده‌كردنی خورده‌ تاكڕه‌و و پێكه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ی ده‌سه‌لاتداره‌كان و به‌رده‌وامكردنی گه‌نده‌ڵيی و حوكمی مه‌ركه‌زی.

پێويسته‌ له‌ ده‌ستووری يه‌كێتیدا چاوێكی دووربينانه‌ و جيددی به‌ پۆستی سكرتێری گشتیدا بخشێندرێته‌وه‌. به‌ مانا حه‌رفيه‌كه‌ی، پۆستی سكرتێری گشتی وه‌ك كارگێڕی حيزب وايه‌ و ته‌نيا بۆ ئيداره‌ی كاری ڕۆژانه‌ و ڕێوڕه‌سم و ڕۆتينی ناو حيزب ته‌رخان كراوه‌. سكرتێری گشتی ناكاته‌ سه‌رۆكی حيزب و ده‌سه‌ڵاته‌كانی زۆر دياری كراون. به‌ڵام له‌ ناو يه‌كێتی دا، سكرتێری گشتی مانای موڕشيد و تاكه‌ بڕيارده‌ر و ئه‌مين سه‌ندوق‌ و چه‌قی هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌.‌ بۆيه‌ش مه‌سئوليه‌تی هه‌موو قه‌يران و گرفتێكی ڕێكخراوه‌كه‌ له‌ ئه‌ستۆی سكرتێره‌ و خۆيشی به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ گرفت و له‌ چاره‌كان. واته‌ هه‌تا ئه‌ويان به‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌وه‌ له‌ سه‌ر لوتكه‌ی هه‌ڕ‌‌ه‌می يه‌كێتی دا مابێ، ئه‌وا ژيانه‌وه‌ی ڕێكخراوه‌كه‌ و مسۆگه‌ر كردنی ميسداقيه‌تێكی نێوده‌وڵه‌تی بۆ كۆنگره‌ی داهاتوو و وه‌ده‌ست هێنانی شه‌رعيه‌تی ده‌ستووری بۆ سه‌ركرده‌كانی دواڕۆژ له‌ ئه‌ستۆی ئه‌ودا ده‌بێ.

پێويسته‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ بير له‌ قۆناخی دوای سكرتێری گشتی ئێستای يه‌كێتی بكرێته‌وه‌ و مه‌سه‌له‌ی پێشڕه‌وێتی يه‌كێتی له‌ كۆنگره‌ی داهاتوودا يه‌ك لايی بكرێته‌وه‌. پێويسته‌ ڕۆڵی سكرتێری گشتی له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ بگۆڕدرێ وه‌يان هه‌ر بسڕێته‌وه‌ (له‌غو بكرێته‌وه)‌ هه‌تاوه‌كو كه‌ڵتووری "چه‌قی ده‌سه‌ڵاتی بێ هاوتا" له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ له‌ يه‌كێتيدا نه‌مێنێ. له‌جياتيان، ده‌سه‌لاتی سه‌رۆك به‌سه‌ر چه‌ند پۆستێكی سيادی تر دابه‌ش بكرێ. هه‌ندێك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ پێويسته‌كان له‌ ده‌ستی سه‌رۆك دا بێ و باقيه‌كه‌ی به‌ سه‌رجێگری سه‌رۆك و سه‌رۆكی ئيداره‌ و كارگێڕ و سه‌رۆكی كوتله‌ی په‌رله‌مان و خه‌زنه‌دار و هی تر دابه‌ش بكرێ. وه‌ ميكانيزمێكی نوێی شه‌فاف و عاديلانه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و پۆسته‌ سياديانه‌ دياری بكرێت، به‌ جۆرێك كه‌ كێشه‌ی هه‌ڵبژاردنی سه‌ركرده‌كان و كێشه‌ هه‌ستياره‌كانی تری وه‌ك هی بنه‌ماڵه‌چيه‌تی و خزمايه‌تی و بۆماوه‌يیه‌تی له‌ بنه‌ڕه‌ته‌و چاره‌سه‌ر بكرێت. خۆ ده‌بێ مه‌ودای خزمه‌ت كردن له‌ پۆستی سه‌رۆكايه‌تی حيزب دياری بكرێ و له‌ دوو ده‌وره‌ی ئينتيخابی (هه‌شت ساڵ) تێپه‌ڕ نه‌بێ، وه‌ له‌ دوای ئه‌و ماوه‌يه به‌ هيچ پاساوێك سه‌رۆكه‌كه‌ مافی خۆ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی پێ نه‌درێ.

سێيه‌م: گرفتی ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌ت
هه‌ڵبه‌ت، سه‌رچاوه‌ی ميسداقيه‌ت و شه‌‌رعيه‌ت بۆ سه‌ركردايه‌تی هه‌موو رێكخراوێك له‌ كۆنگره‌كه‌يدا هه‌ڵده‌قوڵێ، و له‌ شه‌فافيه‌ت و ئازادی ده‌بڕين و ده‌نگدان و لێپرسينه‌وه‌ په‌يدا ده‌بێت. به‌ڵام له‌ كه‌ڵتووری سياسی كورديدا، كۆنگره‌ شانۆيه‌كه‌ بۆ چه‌پڵه‌ لێدان ۆ هه‌ڵگوتن به‌ شان و باڵی سه‌رۆكی بێ هاوتا و بۆ ئه‌نجامدانی پلان و نه‌خشه‌ پێشوه‌خته‌كه‌ی. كۆنگره‌ له‌ كات و سات و هه‌لومه‌رجێكی گونجاو بۆ سه‌رۆك ئه‌نجام ده‌درێ، ياريكه‌ره‌ ئه‌نجامده‌ره‌كانيش له‌ لايه‌ن خودی سه‌رۆكه‌‌وه‌ ده‌ستنيشان ده‌كرێن، و سه‌ركرده‌ به‌ناو هه‌ڵبژێردراوه‌كانيش هه‌ر ئه‌وانه‌ن كه‌ خودی سه‌رۆك‌ ڕه‌زامه‌ندی له‌سه‌ر ده‌رچوونيان ده‌رده‌بڕێ. بۆيه‌، هيچ كام له‌ ڕێوڕه‌سم و ئه‌نجامه‌كانی كۆنگره‌ و ده‌سته‌ی سه‌ركرده‌ هه‌ڵبژارداوه‌كان ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌تی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی له‌گه‌ڵ خۆياندا هه‌ڵناگرن. جا جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نيه‌ كه‌وا كۆنگره‌‌كانی حيزبه‌ كورديه‌كان و ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كان ناوه‌رۆك و قودسيه‌ت و هه‌يبه‌تی ڕێكخراوه‌يیان پێ نه‌ماوه‌.
دوابه‌دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌و دواييه‌ی يه‌كێتی، ئه‌ندامانی ڕێكخراوه‌كه‌ چاوه‌ڕێی به‌ستنی كۆنگره‌ بوون به‌و ئومێده‌ی كه‌وا چاره‌نوسی ڕێكخراوه‌كه‌ی تێدا حه‌سم بكه‌ن. به‌ڵام له‌ جياتی كۆنگره، پلينيۆم به‌سترا. ئه‌وه‌يشيان هه‌ر له‌ ده‌ستپێكه‌وه بووه‌ فه‌وزا و به‌ بێ ئه‌نجام‌ فه‌شه‌لی هێنا. له‌ كورتی، به‌بێ هه‌ڵبژاردنی سه‌ركردايه‌تی و ده‌ستكاری په‌يڕه‌و و پڕۆگرامی ناوه‌خۆ و تاوتوێ كردنی ئازادانه‌ی هيچ جۆره‌ بابه‌تێكی گرنگ، بڕێندرايه‌وه‌. دياره‌ كه‌ كه‌مپه‌ينه‌ بێداده‌كه‌ی هه‌ڵبژاردنی مه‌ڵبه‌نده‌كان و فه‌شه‌لی پلينيۆم‌ برينی يه‌كێتی قوڵتر كرد و درێژه‌ی به‌ قه‌يرانه‌كانی دا و ئه‌ندامانی ڕێكخراوه‌كه‌شی بێ ئومێد كرد. ئێستا ئه‌ندامان و جه‌ماوه‌ری يه‌كێتی چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ن كه‌ له‌‌ كۆنگره‌ی داهاتوودا موعجيزه‌ بخوڵقێنن و چاره‌رنوسی ڕێكخراوه‌كه‌ وه‌رچه‌رخێنن. به‌لای زۆريانه‌وه‌ كۆنگره‌ی داهاتوو دوا فرسه‌ته‌ و خاڵێكی جياكه‌ره‌وه‌يه‌ له‌ نێوان ئه‌گه‌ری فه‌وتان و چانسی ژيانه‌وه‌ی يه‌كێتی.

كۆنگره‌‌

له‌ سیودوو ساڵه‌ی ته‌مه‌نيدا، يه‌كێتی ته‌نيا دوو كۆنگره‌ی به‌ستووه، و دووه‌مه‌كه‌يان كه‌ له‌ بارودۆخێكی ئاساييدا گيراوه و وه‌‌ك هه‌موو كۆبوونه‌وه‌ گشتيه‌كانی پێشتری به‌ شانۆگه‌ری ئه‌نجام دراوه‌. سه‌ركرده‌كان‌ بۆ سه‌رخستنی ئه‌جيندا پێشوه‌خته‌كانيان و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ تايبه‌ته‌كانيان و هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی ئالقه‌ موته‌كه‌تيله‌كانيان به‌كاريان هێناوه‌. ده‌ستوور و په‌يڕه‌و و پڕۆگرامی ڕێكخراوه‌كه‌، كه‌ هه‌ر به‌ قه‌له‌می خودی سه‌ركرده‌كان نووسراون، به‌ ده‌گمه‌ن له‌ كۆنگره‌دا په‌يڕه‌وی كراون، به‌‌وه‌ش كه‌شی ئه‌ناركی زاڵ كراوه‌. ئه‌و پێشێل كردنه‌ به‌ ڕێكه‌وت و له‌ ئه‌نجامی نه‌زانين و سه‌هوكردن نه‌بووه‌‌‌، به‌ڵكو به‌ مه‌به‌ستی پياده‌ كردنی ويسته‌كانی خودی سكرتێری گشتی و سه‌كرده‌ بڕيارده‌ره‌كان بووه‌‌. بۆيه‌، هيچ كۆنگره‌ و پلينيۆم و كۆبوونه‌وه‌یه‌كی گشتی يه‌كێتی (وه‌ك هی حيزبه‌كانی تر) ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌تی سياسی و قانونی نه‌بووه‌ و له‌ مانا ديموكراسیه‌ ئازاده‌كه‌ی به‌تاڵ كراوه‌ته‌وه‌. به‌ هه‌مان پێوانه‌ش، متمانه‌ی ئه‌ندام و دۆست و جه‌ماوه‌ر و ميلله‌ت و بيگانه‌كانی له‌ده‌ست داوه‌. ئه‌گه‌ر يه‌كێتی بيه‌وێ له‌ ڕۆخی فه‌وتان دووركه‌وێته‌وه‌ و ڕێگه‌ی ژيانه‌وه‌ بگرێته‌ به‌ر، پێويسته‌ له‌ كۆنگره‌دا يه‌كه‌م هه‌نگاوی ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌ت بهاوێ. دياره‌ كادرانی يه‌كێتی خه‌ريكن خۆيان بۆ كۆنگره‌ ئاماده‌ د‌ه‌كه‌ن. به‌ڵام له‌ ڕاستيدا ئاماده‌كاريه‌كان بێ ته‌نسيق و به‌رنامه‌ن، چونكه‌‌ له‌ سكرتێری گشتی به‌ولاوه‌، كه‌سی تر زانياری سه‌باره‌ت به‌ كات و سات و شوێن و هه‌لومه‌رجی كۆنگره‌‌وه‌ نيه. بڕياری كۆنگره‌ به‌ ويستی ئه‌وه،‌ و سه‌ركرده و كادرانيش به‌ مه‌جبووری چاويان بڕيوه‌ته‌ ئيشاره‌ته‌ غاميزه‌كانی سكرتێر به‌بێ ئه‌وه‌ی سه‌ريان لێ ده‌ربچێ.

ده‌رسی مێژوو

پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی ده‌رسی مێژوو له‌ ئه‌زموونی كۆبوونه‌وه‌كانی پێشتر‌ هه‌ڵێنجن. پێويسته‌ له‌‌ هه‌ڵه‌ و ڕه‌فتاره‌ شێواوه‌كانی پێشوويان عيبڕه‌ت وه‌ربگرن و هه‌وڵده‌ن متمانه‌ی ئه‌ندام و جه‌ماوه‌ره‌كه‌يان بكڕنه‌وه‌، و بڕوانامه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بۆ سه‌ركرده‌ هه‌ڵبژاردراوه‌كان په‌يدا بكه‌ن.

١- كۆنگره‌ی بێ موفاجه‌ئه

پێويسته‌ له‌مه‌ودوا هه‌موو كۆنگره‌يه‌كی يه‌كێتی له‌ كات و ساتی دياریكراويدا (ساڵانه‌ وه‌يان هه‌ردووساڵه‌ی جارێك) ببه‌سترێ به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌ هيچ جۆره‌ پاساوێك دوابخرێ. بۆ كۆنگره‌ی داهاتوو، پێويسته‌ ئه‌جيندا و پڕۆگرامی ته‌واوی كۆبوونه‌وه‌كان و ڕێنمايی په‌يڕه‌وی كردنيان پێشوه‌خت بڵاو بكرێته‌وه‌ و ده‌قاوده‌قيش ئيلتيزامیان پێوه‌ بكرێ. له‌ كۆنگره‌كانی پێشوودا، ئه‌جيندا و پڕۆگرامه‌كان له‌ لايه‌ن سكرتێری گشتی و ئه‌ندامانی مه‌كته‌بی سياسيه‌وه‌ بڕياریان له‌سه‌ر ده‌درا، و به‌ گوێره‌ی ويست و ئيڕاده‌ و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ تايبه‌ته‌كانی سكرتێريش گۆڕانكاری له‌ناكاویان به‌سه‌ردا ده‌هێنرا. ئه‌وانه‌ ده‌بنه‌ مايه‌ی ناڕه‌حه‌تی و بێ دڵنيايی، هه‌تا ئه‌گه‌ر له‌ خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی گشتیشدا بكرێن.

٢- هه‌ڵبژاردنی ئه‌ندامانی كۆنگره‌
ئه‌ندامانی كۆنگره‌ كه‌ له‌ لايه‌ن كۆميته‌كانه‌وه‌ هه‌ڵد‌‌ه‌بژێردرێن، په‌يامی ئه‌ندام و كۆميته‌ی ناوچه‌ ئينتيخابيه‌كه‌یان سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ چاره‌نوس سازه‌كان به‌ره‌‌و كۆنگره هه‌ڵده‌گرن‌. بۆ هيچ سه‌ركرده‌يه‌ك نيه‌ ده‌ست له‌ پڕۆسه‌ی ده‌ستنيشيان كردنی ئه‌و نوێنه‌رانه‌ بدات وه‌يان ڕێگه‌ی به‌شدارێتی كۆنگره‌يان لێ بگرێ. خۆ به‌ گوێره‌ی ده‌ستوور، له‌ كۆنگره‌دا سه‌ركرده‌كان (به‌ سكرتێری گشتيه‌وه‌) ئيستيقاله‌ له‌ پۆسته‌كانيان ده‌‌ده‌ن و حاڵيان ده‌بێته‌ حاڵی هه‌ر ئه‌ندامێكی تری كۆنگره‌. له‌ ساڵی (٢٠٠٠)دا، به‌ پاساوی جياجيا چه‌ندين ئه‌ندامانی هه‌ڵبژێردراو له‌ كۆنگره‌ دوورخرانه‌وه‌ و چه‌ندين ئه‌ندامانی هه‌ڵنه‌بژێردراو له‌سه‌ر كۆنگره‌ فه‌رز كران. ئه‌و ڕه‌فتاره‌ ناقانونی و ناشه‌رعيانه‌‌ نابێ دووباره‌ ببنه‌وه‌.

۳- سه‌رپه‌رشتیكه‌رانی كۆنگره‌له‌ كۆنگره‌كانی پێشتردا، سه‌ركرده‌كان سه‌په‌رشتی ته‌واوی پڕۆسه‌ی كۆنگره‌كانيان ده‌كرد و جاری وا هه‌بوو به‌ فه‌رمانی سكرتێر ڕێگه‌يان له‌ ديالۆگ و لێپرسينه‌وه‌ و ده‌نگدان و تاوتوێ كردنی بابه‌تی چاره‌نوس ساز ده‌گرت. به‌ گوێره‌ی ده‌ستوور، له‌ ڕۆژی يه‌كه‌می كۆنگره‌دا، پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی پێشوو و ده‌ست له‌ ئه‌رك و مه‌سئوليه‌ته‌كانيان هه‌ڵبگرن. ده‌بێ ده‌سته‌يه‌كی تازه‌ و تايبه‌ت بۆ سه‌رپه‌رشتی كردنی كۆنگره‌ له‌ ڕێگه‌ی ده‌نگدانی ئازاده‌وه‌ له‌ لايه‌ن ئه‌ندامانه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرێن. بۆ پاراستنی بێ لايه‌نێتيان، سه‌رپه‌رشتيكه‌ره‌كان مافی خۆ پاڵێورانيان بۆ پۆستی سه‌ركردايه‌تی نابێ. هاوكات هيچ سه‌كرده‌يه‌ك به‌ سكرتێری گشتیه‌وه‌ مافی ده‌ستنيشان كردن و دابه‌زاندنی سه‌رپه‌رشتيكه‌رانی نابێ.

٤- خوتبه‌كانی ناو كۆنگره‌پێويسته‌ په‌يام و خوتبه‌ی سه‌ركرده‌كان و نوێنه‌رانی ناوچه‌ ئينتيخابيه‌كان و توێژه‌ره‌وه‌كانی ڕێكخراوه‌كه‌ بنوسرێنه‌وه‌ و پێشتر له‌ سه‌ر خه‌ڵك دابه‌ش بكرێن، و له‌ ناو كۆنگره‌دا كاتێكی زۆريان پێ به ‌فيڕۆ نه‌درێت. هاوكات، هه‌موو ئه‌ندامێك مافی ئه‌وه‌ی ده‌بێت كه‌ خوتبه‌ی خۆی به‌ هه‌مان شێوه‌ی سه‌ركرده‌كان به‌ نووسين بڵاو بكاته‌وه‌. پێويسته‌ لێژنه سه‌رپه‌رشتیكه‌ره‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كه‌ به كاری‌ ڕێك خستنی خوێندنه‌وه‌ی خوتبه‌ هه‌ڵبژارده‌كان هه‌ڵبستێ. پێوانه‌ی هه‌ڵبژاردنی خوتبه‌كانيش له‌سه‌ر بنه‌مای گرنگی و پێويستی و ته‌واوكه‌ريه‌تی په‌يامه‌كان بێ. نابێ ماوه‌ی هيچ خوتبه‌يه‌ك له‌وی تر درێژتر بێ و پێويسته‌ ته‌ركيزی هه‌مووشيان له‌سه‌ر ناوه‌رۆكی په‌يامه‌كانيان بێ، به‌بێ دوپات كردنه‌وه‌. هيچ سه‌ركرده‌يه‌ك مافی ڕێگرتنی له‌ خوتبه‌‌‌ی ئه‌ندامان نابێ و هه‌موو ئه‌ندامێكيش مافی داواكردنی خوتبه‌ی هه‌يه‌ به‌ گوێره‌ی پێوانه‌ی دياريكراو و شه‌فاف.‌ ‌

٥- ده‌نگدان نه‌ك چه‌پڵه‌ڕێزانميكانيزمی ده‌نگدان و عه‌داله‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كان هه‌ستيارترين و گرنگترين پڕۆسه‌ن بۆ وه‌ده‌ست هێنانی ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌ت. ده‌بێ ده‌نگدان به‌ نهێنی ئازاد بێ و سندوقی ده‌نگه‌كان له‌به‌ر چاوی لێژنه‌ی سه‌رپه‌رشتيكه‌ر و نوێنه‌ری ئه‌ندامه‌ پاڵێوراوه‌كان لانه‌چێ. ‌له‌ كۆنگره‌ی ڕابوردوودا، سكرتێری گشتی و جێگره‌‌كانی و ئه‌ندامه‌ زه‌قه‌كانی مه‌كته‌بی سياسی به‌ بێ ده‌نگدانی شه‌رعی و به‌ چه‌پڵه‌ڕێزانێكی ناديموكراسيانه‌ بۆ پۆسته‌كانيان ته‌زكيه‌ كران. كه‌س شكی له‌ توانا و شه‌عبيه‌تی زۆربه‌ی ئه‌و سه‌ركرده‌ بڕيارده‌رانه‌ نه‌بوو، بۆيه‌ش ئه‌و جۆره‌ ته‌زكيه‌ كردنه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا پێويست نه‌بوو. كه‌چی ئه‌و ڕووداوه‌ له‌بير نه‌كراوه‌ و هێشتا ناڕه‌زايی كاديرانی يه‌كێتی له‌و جۆره‌ هه‌ڵبژاردنه‌ی سه‌ركرده‌كان‌ دانه‌مركاوه‌ته‌وه‌. خۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ ده‌نگدانيش هه‌‌ڵبژێردران ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌تيان لێ كێشرايه‌وه‌ چونكه‌ سكرتێری گشتی سندوقی ده‌نگه‌كانی له‌به‌ر چاوی خه‌ڵك لابرد و برديه‌ ماڵه‌وه‌. ‌

٦- ميديای ئازادميديای ئازاد بريتيه‌ له‌ بينايی و گوێی ميلله‌ت‌. بێ گومان، له‌ سه‌رده‌می ديموكراسيه‌ت و شارستانيه‌تدا، كۆنگره‌ی حيزبی جه‌ماوه‌ری پانوبه‌رين و ده‌سه‌لاتدار كاريگه‌ری له‌سه‌ر ژيانی ته‌واوی خه‌ڵكی هه‌رێم هه‌يه‌، بۆيه‌ش خه‌ڵكی كوردستان به‌ ئيهتيمامه‌وه‌ به‌ دوای پڕۆسه‌ی كۆنگره‌ ده‌كه‌ون و حه‌ز به‌ ئاگادار بوونی پڕۆژه‌كان و گۆڕانكاريه‌كان و به‌ڵێنه‌كان و تاوتوێ كردنی مانيفه‌ستۆ و بڕياره‌ چاره‌نووس سازه‌كانی كۆنگره‌ ده‌كه‌ن. پێويسته‌ ميديای ئازاد و بێ لايه‌ن به‌رده‌وام چاودێر بێ و ڕێپۆڕتاژ له‌ ناوه‌وه‌ی كۆنگره‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌موو لايه‌نێكی پڕۆسه‌كه‌ پێشكه‌ش به‌ دونيای ده‌ره‌كی بكات. شايانی باسه‌ كه‌وا ميديا و ڕۆژنامه‌ زمانحاڵه‌كانی حيزب ئيمڕۆ نه‌ك ته‌نيا وه‌ك ئه‌وانه‌ی ڕژێمی ڕابوردوو بوونه‌ته‌ زوڕنای پێشڕه‌وی ميهره‌بان، به‌ڵكو هه‌ريه‌كه‌ له‌ ئه‌ندامانی مه‌كته‌بی سياسی يه‌كێتی بوونه‌ته‌ خاوه‌نی مينبه‌ری تايبه‌ت به‌خۆیان. دياره‌ كه‌ ميكانيزمی پاره‌ په‌يدا كردن بۆ ته‌مويلی مينبه‌ره‌كان هه‌مه‌جۆرن، هه‌يانه‌ له‌ سه‌ر حيسابی بودجه‌ی حيزب و حكومه‌تن و هه‌ندێكيشيان له‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌ره‌كیه‌وه‌ په‌يدا ده‌كرێن و بێ گومان ده‌بنه‌ هۆی په‌يدا بوونی دژه‌به‌رژه‌وه‌ندی. پێويسته‌ ئه‌و ئۆڕگان و مينبه‌رانه‌ له‌ ژێر ده‌ستی سه‌ركرده‌كان بێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و چيتر پاره‌ی حيزب و حكومه‌تيان لێ خه‌سار نه‌كرێ.

٧- چاودێری بێ لايه‌نكه‌شی كۆنگره‌ به‌ ململانێی بيروبۆچوون و فه‌لسه‌فه‌ و موناوه‌ره‌ی سياسیه‌كان مه‌شحون ده‌بێت. به‌شداری كردنی پسپۆڕ و چاودێرانی بێ لايه‌نی كوردی و غه‌يره‌ كوردی باشترين شايه‌تحاڵن بۆ پاراستنی ناوبانگ و مۆر كردنی شه‌هاده‌ی ميسداقيه‌تی كۆنگره‌ و شه‌رعيه‌تی هه‌ڵبژاردنی سه‌ركرده‌كان. بڕوانامه‌ی ئه‌وان‌ سه‌ركرده‌ هه‌ڵبژاردراوه‌كان له‌ گله‌يی و تاوانبار كردنی دواڕۆژ ده‌پارێزێت. دياره‌ كه‌ يه‌كێتی حه‌ز ده‌كات خۆی به‌ پارتێكی سۆشيال ديموكرات له‌ قه‌‌له‌م بدات، به‌ڵام له‌ ڕاستيدا يه‌كێتی نه‌ سۆشياله‌ و نه‌ ديموكراته‌ و هێشتا ئه‌و جۆره‌ پايه‌ی ميسداقيه‌ت و ديموكراسيه‌ته‌ی داگير نه‌كردوه‌ هه‌تاوه‌كو به‌ ئه‌ندامێكی سۆشيالديموكراتی نێو ده‌وڵه‌تی پايه‌دار له‌ قه‌له‌م بدرێ. بۆيه‌ وه‌ك ده‌سپێكێك، پێويسته‌ يه‌كێتی به‌ ده‌يان چاودێری بيانی له‌ كۆمه‌ڵگای سۆشيالديموكراتی نێوده‌وڵه‌تی بانگ بكاته‌ كۆنگره‌ و شه‌هاده‌تی شايه‌دی بێ لايه‌ن مسۆگه‌ر بكات.

٨- ڕۆڵی سكرتێری گشتیسكرتێری گشتی به‌ سروشت و به‌ پۆست و به‌ مێژوو، قورسايی و هه‌يبه‌ت و شه‌خسيه‌تێكی زاڵی هه‌يه‌. به‌و حوكمانه و به‌ حوكمی ئه‌زموون و هونه‌ری موڕاوه‌غه‌ی، كاريگه‌ری له‌سه‌ر لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگی كۆبوونه‌وه‌كان ده‌بێت. هه‌ڵبه‌ت سكرتێر له‌ كۆنگره‌دا ده‌بێته‌وه‌ ئه‌ندامێكی ئاسايی، وه‌ وه‌ك هه‌ر ئه‌ندامێكی تريش مافی به‌شداربوونی له‌ كۆبوونه‌وه‌كانی كۆنگره‌دا هه‌يه. به‌‌ڵام بۆ خاتری مسۆگه‌ر كردنی ئازادی ده‌ربڕين و متمانه‌ی ئه‌ندامان و سه‌رخستنی كۆبوونه‌وه‌كان، پێويسته‌ له‌ كۆنگره‌ی داهاتوودا سكرتێر به‌ گوێره‌ی توانا له‌ لێدوان و گفتوگۆكاندا نيمچه‌ دووره‌په‌رێز بێ وه‌يان ڕۆڵی براگه‌وره‌يه‌كی پارسه‌نگپارێز ببينێ نه‌وه‌ك لايه‌نگيرێكی ئه‌جێنداشێوێن.

۹- ليسته‌بازی و سزای گه‌نده‌ڵيیده‌مێكه‌ يه‌كێتی له‌ ده‌رد و په‌تای ته‌كه‌تولبازیدا ده‌ناڵێنێ. له‌و دواييه‌دا ململانێی ته‌كه‌توله‌كان گه‌يشته‌ ڕاده‌يه‌ك كه‌ بۆنی براكوژی لێ ده‌هات و ئاينده‌ی ڕێكخراوه‌كه‌ی خسته‌‌ مه‌ترسيه‌وه. له‌وه‌ ده‌چێ كه‌ پارسه‌نگی هێزه‌ موته‌كه‌تيله‌كان ئێستا گۆڕابن، به‌ڵام مانای ئه‌وه‌ نيه‌ كه‌ نه‌ماون و له‌وانه‌يه‌ به‌ پێوانه‌ و ليسته‌ی تازه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌نه‌وه‌‌. دياره‌ كه‌ له‌ هه‌موو ديارده‌يه‌ك تێكده‌رتر و ئابڕوبه‌رتر و مه‌زنترين وه‌سيله‌ی له‌ده‌ست دانی ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كان بريتيه‌ له‌ ديارده‌ی ده‌نگ كڕين و فرۆشتن‌. له‌ كه‌ڵتوری يه‌كێتیدا شه‌ڕه‌ به‌رتيل و پێشبڕكێی ده‌نگ كڕين ده‌گاته‌ ڕاده‌ی بازرگانی. هه‌رله‌ پاره‌ی كاش و نه‌وت و به‌نزين و كارتی ته‌له‌فۆنه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ به‌شينه‌وه‌ی زه‌وی و چه‌ك (ده‌مانچه‌) و واسته‌ی ته‌عين كردن و سوێندی ته‌ڵاق و ده‌يان شێوه‌ی تر. خۆ له‌ هه‌‌ڵبژاردنه‌كانی ڕابوردوودا سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی پاره‌ی خۆيان و بودجه‌ی به‌رده‌ستيان بۆ ده‌نگ كڕين به‌كار هێناوه. بۆيه‌ش ئه‌ندامان ترسيان له‌وه‌ نيشتوه‌ كه‌ ئه‌و نه‌ريته‌ له‌ كۆنگره‌ی ئه‌وجاره‌شيان به‌رده‌وام ده‌بێ. له‌ كۆنگره‌ی داهاتوودا، نه‌ك ته‌نيا پێويسته‌ هه‌موو شێوه‌يه‌ك له‌ شێوه‌كانی به‌رتيل و ده‌نگ كڕين قه‌ده‌غه‌ بكرێ، به‌ڵكو ده‌بێ به‌رتيلده‌ر و به‌رتيلوه‌رگر سزای قانونی و حيزبی بدرێن. ده‌بێ ڕێگه‌ به‌ هيچ مه‌سئولێكيش نه‌درێت كه‌ پاره‌ی ڕێكخراوه‌كه‌ يان هی حكومه‌ت بخاته‌ به‌رده‌ستی خه‌ڵكانێك كه‌ له‌ پڕۆسه‌ی سه‌رپه‌رشتيكردن و ئيداره‌ی كۆنگره‌ و هه‌ڵبژاردنه‌كاندا به‌شدار ده‌بن. پێويسته‌ حيسابی وورد بۆ هه‌موو داهات و خه‌رجیه‌كانی حيزب بكرێ و به‌ شه‌فافيانه‌ بخرێنه‌ به‌رده‌م كۆنگره‌ بۆ لێكۆڵينه‌وه‌ و لێپێچينه‌وه‌ له‌ لايه‌ن ئه‌ندامانی كۆنگره‌ و چاودێرانی (ڕه‌قابه‌ی) دارايی و بگره‌ ميديای ئازاديشه‌وه‌.

دواپه‌يام

يه‌كێتی پێويستی به‌ شۆرشێكی ته‌نزيمی و كه‌لتووری هه‌يه‌ كه‌ له‌ به‌ردی بناغه‌وه‌ هه‌يكه‌لی رێكخراوه‌كه‌ دابرێژێته‌وه‌. به‌لام ئه‌و شۆرشه‌ ده‌بێ له‌ ئاينده‌يه‌كی زوودا به‌رپا بكرێ، به‌رله‌وه‌ی كار له‌ كار بترازێ. خۆ ئه‌گه‌ر دوابخرێ ئه‌وا له‌ نقومبووندا به‌رده‌وام ده‌بێ. كۆنگره‌ی داهاتووی يه‌كێتی دوا تاقی كردنه‌وه‌ و دوا فرسه‌ته‌ بۆ په‌يدا كردنه‌وه‌ی ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌ت بۆ ڕێكخراوه‌كه‌ و سه‌ركرده‌ هه‌ڵبژاردراوه‌كانی. به‌بێ ئه‌و ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌ته‌، مه‌حاڵه‌ يه‌كێتی ببێته‌وه‌ ڕێكخراوێكی تۆكمه‌ و ڕێز لێ گيراو و ئه‌زه‌لی. مه‌سئوليه‌تی و‌ه‌ده‌ست هێنانی ئه‌و ميسداقيه‌ت و شه‌رعيه‌ته‌ش له‌ ئه‌ستۆی سكرتێری گشتی دايه‌ به‌ پله‌ی يه‌كه‌م و له‌ هی مه‌كته‌بی سياسی دايه‌ به‌ پله‌ی دووه‌م. سه‌ركه‌وتنی پڕۆسه‌ی به‌ديموكراسی كردنی يه‌كێتی نه‌ك ته‌نيا ده‌بێته‌ مايه‌ی ژيانه‌وه‌ی يه‌كێتی، به‌ڵكو يه‌كێتی ده‌كاته‌ پێشڕه‌وی به‌ديموكراسی كردنی موئه‌سسه‌سه‌كانی هه‌رێم و به‌ ديموكراسی كردنی حيزبه‌كانی تری گۆڕه‌پان، وه‌ دامه‌زارانی سيسته‌می ديموكراتی ده‌ستووری له‌ كوردستان، و پاراستنی ده‌ستكه‌وته‌ دێڕينه‌كانی بزوتنه‌وه‌ی كورد.

Wednesday, 6 September 2006

ئاينده‌ی كوردستان ‌به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ چاكسازی يه‌كێتی

ئاينده‌ی ده‌وله‌تی كوردستانی سه‌ربه‌خۆ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ پرۆژه‌ی چاكسازی يه‌كێتی نيشتمانی كوردستان

نووسينی: پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌دين

به‌شی يه‌كه‌م: هاوڵاتی - ژماره‌ 290 - ڕۆژی 6/9/2006 - لاپه‌ڕه‌ 15 ‌‌
به‌شی دووه‌م: هاوڵاتی - ژماره‌ 291 - ڕۆژی 13/9/2006 - لاپه‌ڕه‌ 15‌‌


ئيمرۆ كوردستان به‌ قۆناغێكی پرله‌ رووداودا ده‌روات و ئه‌و دوو ساله‌ی داهاتوو، پر ده‌بێ له‌ رووداوی حاسيم، هه‌م له‌ ئاستی كوردستان و هه‌م له‌ ئاستی عيراق. هاوكات‌، كه‌ركوك و ناوچه‌ دابراوه‌كانمان ده‌بێ ده‌ستكه‌وێته‌وه‌ و هه‌وێنی ده‌وله‌تی كوردستانی ئازاد بێته‌ كايه‌وه.
ئاشكرايه‌ كه‌ ئه‌گه‌ری دامه‌زرانی ده‌وله‌تی كوردستانی سه‌ربه‌خۆ زۆر له‌ واقيع نزيك بۆته‌وه، و فرسه‌تی مێژوويی هاتۆته‌كايه‌وه‌‌‌. ئيمرۆ نه‌خشه‌ موقه‌دده‌سه‌كان، به‌تايبه‌تی هی رۆژهه‌لاتی ناوه‌راست، له‌ هه‌موو كاتێكی ترزياتر قابيلی گۆرانن. له‌سه‌ده‌ی رابووردوودا، ياساكانی شه‌ری ساردی زلهێزه‌كان‌ بوو كه‌ سنووره‌‌ ده‌ستكرده‌كانی ده‌پاراست، به‌لام ئه‌و ياسايانه‌ و مێژووی شه‌ری سارد ئاوديوی سه‌ده‌كه‌ بوون و ئيمرۆ ياساكانی عه‌وله‌مه‌ی ئابووری و شه‌ری دژبه‌تيرۆريزم بريار له‌سه‌ر نه‌خشه‌كان ده‌ده‌ن و سنووره‌كان دياری ده‌كه‌ن. راسته‌ كه‌ سه‌ركرده‌ی كورد له‌سه‌ر مێز‌ی نه‌خشه‌كێشاندا ته‌ره‌ف نيه‌ و ياريكه‌ر نيه‌، به‌لام له‌گه‌ل ئه‌وه‌شدا، ئه‌گه‌ر ژيرانه‌ هه‌لسوكه‌وت بكات، ره‌نگه‌ له‌ خولی‌ وولاتبه‌شينه‌وه‌ی ئه‌وجاره‌ياندا ئێمه‌ی كورد بێبه‌ش نه‌بين.

خه‌ونی له‌وانه‌ش ئه‌زه‌ليتر ئه‌و رۆژه‌ دێته‌ دی كه‌ سيسته‌می ديموكراسی ده‌ستووری و فره‌ حيزبی داده‌سه‌پێ له‌و به‌شه‌ی كوردستان. بۆيه‌ش مانه‌وه‌ی هێزو توانا و ته‌بايی پارتی و يه‌كێتی گرنگيه‌كی ستراتيژی هه‌يه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو لايه‌ك. هه‌ريه‌كه‌يان له‌ نيوه‌ی كوردستانی باشووردا ده‌سه‌لاتداره‌ و رۆلی سياسی و ئيداری و ئابووری و عه‌سكه‌ری و ئاساييشی سه‌ره‌كی ده‌بينێ. هه‌ردووكيشيان له‌ شه‌ری دژ به‌ تيرۆر و له‌ ململانێی سه‌ر شانۆی عيراقی و نێوده‌وله‌تیدا رۆلی كاريگه‌ریان هه‌يه‌. له‌ پرۆسه‌ی ديموكراسيشدا، وه‌ك‌ دوو حيزبی ئۆپۆزيسيۆنی به‌رامبه‌ر به‌يه‌كتر، زۆر گرنگه‌ كه‌‌‌ هه‌ردووكيان له‌ رووی پێكهاته‌ و تواناو پته‌وی وهه‌يكه‌لی ديموكراسیدا هاوتابن. له‌وكاته‌ی كه‌ لايه‌نێكيان ده‌كه‌وێته‌ قه‌يرانی ته‌نزيمی ناوه‌خۆيي، وه‌يان له‌ به‌ر هه‌رهۆيه‌ك بێ، ته‌ركيزی نه‌مێنی، ئه‌وا ته‌واوی پرۆسه‌ی ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان و ده‌ستكه‌وت و هه‌له‌ چاره‌نوسيه‌كانمان ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسيه‌وه‌. من به‌رۆلی ميژوويی خۆم و رۆشنبيرانی تری داده‌نێم كه‌ وه‌ك چاودێر و دلسۆزی كوردستان، له‌ده‌ره‌وه‌ی حيزبه‌كانه‌وه‌ سه‌يری ناوه‌‌وه‌ بكه‌ين وله‌ به‌رامبه‌ر ديارده‌ چاره‌نوسيه‌كان بێده‌نگ نه‌بين. سه‌ركرده‌ی سياسی كورد ئاگادار بكه‌ينه‌‌وه‌ له‌ مه‌ترسی رووداوه‌كان و پێشنيازيشيان بخه‌ينه‌ به‌رده‌م بۆ چاره‌سه‌ری قه‌يرانه‌كان.

قه‌يرانی رێكخراوه‌يی يه‌كيتی

له‌ مانگی مايسی ئيمسال، له‌ نوسراوێكدا (١) هه‌ولمدا كه‌ پێكهاته‌ و گيرو گرفته‌كانی ناو يه‌كێتی شی بكه‌مه‌وه‌ و تێيدا ئاماژه‌م به‌وه‌كرد كه‌‌ ديارده‌ی ته‌كه‌تولات و ئيستيقتاباتی ناو يه‌كێتی گه‌يشتۆته‌ ئاستێك كه‌ چاره‌نووسی رێكخراوه‌كه‌ی خستۆ‌ته‌ مه‌ترسيه‌وه‌ و مه‌عنه‌وياتی گشتی دابه‌زاندوه‌و كاری سه‌لبی كردۆته‌ سه‌ر رێره‌وی حوكمرانی له‌ كوردستانی باشوور. پێشبينیم (ئه‌وكاته‌ و ئێستاش) ئه‌وه‌بوو‌ كه‌ به‌رده‌وامێتی ئه‌و قه‌يرانه‌ی يه‌كێتی، به‌بێ چاره‌سه‌رێكی بنه‌ره‌تی، ده‌بێته‌ مايه‌ی هه‌لوه‌شانه‌وه‌، وه‌يان ئينشيقاقی سه‌رتاسه‌ری رێكخراوه‌كه‌. ‌رزگار كردنی يه‌كێتی پێويستی به‌ شۆرشێكی ته‌نزيمی و كه‌لتووری هه‌يه‌ كه‌ له‌ به‌ردی بناغه‌وه‌ هه‌يكه‌لی رێكخراوه‌كه‌ دابرێژێته‌وه‌. به‌لام ئه‌و شۆرشه‌ ده‌بێ له‌ ئاينده‌يه‌كی زوودا به‌رپا بكرێ، به‌رله‌وه‌ی كار له‌ كار بترازێ. خۆ ئه‌گه‌ر دوابخرێ، ئه‌وا ره‌نگه‌ پرۆسه‌ی ريفۆرم له‌ دايك نه‌بێ، و به‌وه‌ش چاره‌نووسی رێكخراوه‌كه‌ بكه‌وێته‌ به‌ر مه‌رحه‌مه‌تی قه‌ده‌ر و لێشاوی پارتی و مه‌ترسی له‌ت بوون. ئه‌و ئه‌نجامه‌ش مه‌ترسيداره‌ بۆ پرۆسه‌ی ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان و ده‌بێته‌ مايه‌ی لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگی هێزه‌ ديموكراسيه‌كانی كوردستانی باشور و دامه‌زراندنی رژێمی تاكه‌حيزبی (پارتی) له‌وولاتدا. به‌ لای منه‌وه‌ پاراستنی پارسه‌نگی هاوتوانايی يه‌كێتی و پارتی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی ئێستا و ئاينده‌ی كوردستاندايه‌.

له‌ نوسراوه‌كه‌مدا هه‌ولمدا هانی سكرتێری گشتی (خاوه‌نی ده‌سه‌لاتی راسته‌قينه‌) بده‌م كه‌ قۆلی لێ هه‌‌لكا و به‌ ته‌ركيزه‌وه‌ كار له‌سه‌ر دارشتنه‌وه‌ی يه‌كێيی بكات، به‌و ئومێده‌ی كه‌ هه‌تاسه‌رو هه‌تا ئه‌نجامدان ده‌ست له‌ پرۆسه‌كه به‌رنه‌دا.‌ لام مسۆگه‌ره كه‌‌ به‌بێی هيممه‌تی جيددی ئه‌و، ته‌واوی هه‌وله‌كان بۆ رزگار كردنی رێكخراوه‌كه‌ و پرۆسه‌ی ديموكراسيه‌ت به‌فيرۆ ده‌روات. له‌دوای زه‌ماوه‌ندی چاكسازی به‌هاری رابوردوو، جه‌ماوه‌ری كوردستان به‌ ئومێدێكی زۆره‌وه‌ هه‌ستی راگرت و سه‌بری گرت، به‌لام ئيمرۆ هه‌موو ئيشاره‌ته‌كان واده‌گه‌يه‌نن كه ره‌نگه‌ دووباره‌ ‌ پرۆسه‌كه‌ ئالۆزبووبێ و له‌ ئه‌نجامدا ساردبكرێته‌وه‌. ، وبه‌وه‌ش مه‌شخه‌لی ئاگری ته‌كه‌تولات هه‌روا رووله‌به‌رزيه‌و گه‌رماكه‌ی هه‌روا به‌تينتر ده‌بێ‌‌. سوخريه‌ی قه‌ده‌ريش له‌وه‌يه‌ كه‌‌ كليلی سيحری قه‌يرانه‌كه‌ له‌ده‌ستی دروستكه‌ريه‌تی. ئاشكرايه‌ كه‌ مه‌سئوليه‌ته‌كه‌ له‌ ئه‌ستۆی مه‌كته‌بی سياسيه‌ و رۆلی سکرتێری گشتی له شۆرشی چاكسازی و ريفۆرمدا بێ هاوتا و بێ به‌ديله‌. هه‌روه‌ك نوسيبوم، به‌لای منه‌وه‌، ته‌نيا رێگرێك له‌به‌رده‌می ئينشيقاقی يه‌کێتی‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ سكرتێری گشتی ته‌نيا چه‌قی ده‌سه‌لاته‌ وهه‌تا ئه‌وله‌سه‌ر کار مابێ، له‌تكردنی يه‌كێتی زه‌حمه‌ته‌. ڵه‌ نووسراوی ئه‌وجاره‌مدا، مه‌ترسيه‌كانی فه‌شه‌ل ده‌خه‌مه‌ روو و بانگه‌وازه‌كه‌شم نوێده‌كه‌مه‌وه‌ بۆ سكرتێری گشتی به‌و ئومێده‌ی كه‌ به‌ته‌ركيزه‌وه‌ به‌رده‌وام بێ له‌ پرۆسه‌ی ريفۆرم و چاكسازی ناو يه‌كێتی.

به‌هاری چاكسازی

له‌ به‌هاری ئيمسال، رووداو زۆربوو و ده‌هۆلی چاكسازی ده‌نگی زۆرهات و سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی، زۆر به‌ سينگی فراوان و ئازادی ده‌ربرينه‌وه‌، هاتنه‌ به‌ر رۆشنايی ميديا. له‌و ماوه‌يه‌دا، چه‌ندين بيرۆكه‌ وپێشنياز و پرۆژه‌ی چاكسازی كه‌وتنه‌ سه‌ر مێزی سكرتێری گشتی بۆ ليدوان و ته‌به‌ننا كردن. سكرتێريش، له‌دوای دامه‌زرانی حكومه‌تی به‌غدا و له‌ ژێر فشاری ره‌خنه‌گران، بۆ ماوه‌ی چه‌ند رۆژێك قۆناغی گواسته‌وه‌ بۆ سلێمانی و كه‌وته‌ كه‌مپه‌ينی به‌رزكردنه‌وه‌ی مه‌عنه‌وياتی كاديران و سه‌ينوبه‌ينی هه‌لسه‌نگاندنی پرۆژه‌كان. له‌ كۆنگره‌يه‌كی رۆژنامه‌وانيدا، سكرتێری گشتی و مه‌كته‌بی سياسی ده‌ست له‌ سينگ وه‌ستان و له‌به‌رده‌م ميلله‌ت رايانگه‌ياند كه‌ هه‌نگاوی يه‌كه‌می كه‌مپه‌ينی چاكسازی به‌ قه‌لاچۆكردنی گه‌نده‌لی ده‌ستپێده‌كه‌ن. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، دامه‌زراندنی ده‌زگای لێپرسينه‌وه‌يان راگه‌ياند، به‌و وه‌عده‌يه‌ی كه‌ ده‌زگاكه‌ له‌ده‌نگۆی‌ گه‌نده‌ڵی‌‌و خۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی‌ به‌رپرسه‌ حیزبی‌و حكومیه‌كان بكۆڵێته‌وه‌و دواتر سزایان بدات. سكرتێری‌ گشتی‌ رایگه‌یاند كه‌ هيچ ئه‌ندامێك‌ له‌ یه‌كێتیدا، له‌ خۆيه‌وه‌ تا خواره‌وه‌، له‌ لێپرسینه‌وه‌ گه‌وره‌تر نی‌یه. هه‌لبه‌ت، له‌به‌ر كه‌موكوری ديارو ئاشكرا، پێشبينی له‌وه‌ ده‌كرا كه‌ ئه‌وده‌زگايه‌ ره‌نگه‌ له‌يه‌كه‌م‌ رۆژه‌وه‌ سه‌رنه‌كه‌وی، به‌لام كه‌س نه‌يده‌زانی كه‌هه‌ر له‌دايك نابی. تا ئێستا ده‌زگاكه‌ نه‌شوێنی‌ هه‌یه‌ و نه‌ئه‌درێس و نه‌ ‌له‌ كه‌سيشی پێچيوه‌ته‌وه‌. ‌فه‌شه‌لی ئه‌و ده‌زگايه‌ ده‌ری ده‌خات كه‌ ره‌گ و ريشه‌ی گه‌نده‌لی زۆر ئالۆز و قوڵچه‌قيوه‌، چاره‌سه‌ره‌كه‌شی به‌ بريارێك و ته‌صريحێك و ده‌ستێوه‌ردانێكی رووكه‌شيی نايه‌ته‌ دی، به‌لكو پێويستی به‌ شۆرشێكی به‌رده‌وام هه‌يه‌، و شۆرشه‌كه‌ش ده‌بێ به‌ فيعلی له‌ سه‌ره‌وه‌ به‌ره‌وخوار بێ (نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌) وپێويسته‌ مه‌كته‌بی سياسيش له‌ ده‌ستوه‌ردان و گۆرانكاريدا بێ به‌ش نه‌بێ. ئه‌وه‌ نيوه‌ی يه‌كه‌می پرۆژه‌ی پاكسازی و چاكسازی و په‌يمانه‌كانی سه‌ركردايه‌تی بوو. دياره‌ ئه‌ونيوه‌يان ده‌بێته‌ مێژوو.

شانبه‌شانی دامه‌زرانی ده‌زگای لێپرسينه‌وه‌، په‌يمانی ريفۆرم و نوێكردنه‌وه‌ی رێكخراوه‌كه‌ درا. له‌دوای گفتو گۆ و مشتومرێكی تێر و ته‌سه‌ل، مه‌كته‌بی سياسی- پرۆژه‌يه‌كی له‌ ئامێزگرت، كه‌ناسرا به‌ "پرۆژه‌كه‌ی كاك نه‌وشيروان". پوخته‌ی پرۆژه‌كه‌ش بريتيه‌ له‌ رێكخستنه‌وه‌ی مه‌كته‌بی رێكخستن و هه‌لبژاردنه‌وه‌ی ئه‌ندامه‌ كارگێره‌كانی خواره‌وه‌، له‌ پۆل و كه‌رت و كۆميته‌وه‌هه‌تا ده‌گاته‌ ئاستی مه‌سئول مه‌لبه‌نده‌كان. ئه‌وه‌ش به‌مه‌به‌ستی گونجاندنی يه‌كه‌ رێكخراوه‌ييه‌كانی يه‌كێتیه‌ له‌گه‌ل سيسته‌می هه‌لبژاردن و سيسته‌می ديموكراسی سه‌رده‌م. دياريشه‌ كه‌‌ سووديان له‌ پرۆژه‌ جياجياكانی تريش وه‌رگرتووه‌، كه‌ يه‌ك له‌وانه‌ پرۆژه‌يه‌كی پێشياركراوه‌ له‌ لايه‌ن به‌نده‌وه‌ (٢). لايه‌نی هه‌ره‌ پۆزه‌تيڤی پرۆژه‌‌ ئاوێته‌كه‌ی كاك نه‌وشيروان ئه‌وه‌يه‌‌‌ كه‌ له‌ بنه‌ره‌ته‌وه‌ هه‌يكه‌لی يه‌كێتی له‌ پرۆسه‌يه‌كی ديموكراسیدا (به‌هه‌لبژاردن) داده‌رێژێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش، هيچ نه‌بێ (ئه‌گه‌رله‌رواله‌ت و ‌سه‌ر كاغه‌زيش بێ) شه‌رعيه‌ت ده‌داته‌ رێكخراوه‌كه‌ و كارگێره‌كانی مه‌لبه‌ند و كۆميته‌كان. لايه‌نی هه‌ره‌ نێگه‌تيڤی پرۆژه‌كه‌ ئه‌وه‌يه‌ هه‌لبژاردنه‌كه‌ له‌ ئاستی مه‌لبه‌نده‌كانه‌وه‌ كۆتايی دێت و ئه‌ندامانی سه‌ركردايه‌تی و مه‌كته‌بی سياسی (سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كيه‌كه‌ی گيروگرفته‌كان) ناگريته‌وه‌. هه‌روه‌ك ئاراس محه‌مه‌د تۆفيق نووسيويه‌تی: "ئاو له‌ سه‌رچاوه‌وه‌ لێله‌"... و... "ئه‌وه‌ى ئيَستا مه‌كته‌‌بى سياسى ده‌يكات جگه‌ له‌ سياسه‌تى پينه‌ و په‌رۆ و مه‌شغول كردنی رای گشتی هێچ ده‌لاله‌تێكی تری نيه‌، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌وه‌ی له‌ ئيستاشدا ده‌يكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ مه‌كته‌بی رێكخستن كاری ئه‌وان نيه‌، ئه‌وه‌ ده‌ستكاری كردنی په‌يره‌وی ناوخۆيه‌ و بريارێكی له‌وجۆره‌ش پێويسته‌ له‌ كۆنگره‌دا يه‌كلا بكرێته‌وه‌" (۳).

پايزی هه‌لبژاردن

هه‌لبه‌ت پرۆسه‌ی هه‌لبژاردن له‌ رۆژگاری ئيمرۆدا مه‌ترسی هه‌يه‌ و به‌لای هه‌ندێك سه‌ركرده‌وه‌ دوورنيه‌ ته‌قينه‌وه‌ی له‌دوا بێت. به‌داخه‌وه‌، كه‌لتووری هه‌لبژاردن له‌ كوردستان بريتيه‌ له‌ ديارده‌ی ليست و ليستكاری و ته‌زويربازی و شه‌ری ئه‌عساب و هێرشی تێكده‌ری ئيعلامی. نمونه‌ی تازه‌و زيندووش زۆرن، هه‌روه‌ك هه‌لبژاردنه‌كانی ئه‌نجومه‌نی پاريزگاكان و په‌رله‌مانی كوردستان و عیراق. له‌ ناو يه‌كێتيشدا، به‌هۆی ته‌كه‌تولبازی و ناوچه‌گه‌رێتی، هه‌مان كه‌لتور (به‌لام به‌ ته‌وژم و گوشارێكی چڕتر) په‌يره‌وی كراوه‌. بێجگه‌ له‌ شه‌ره‌ ليسته ‌و شه‌ره‌ ته‌زوير، ئيمرۆ شه‌ره‌ به‌رژه‌وه‌نديه‌ تايبه‌تيه‌كانيش زال بوه‌ به‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی گشتی رێكخراوه‌كه‌. بۆيه‌ش، ترسی گه‌وره‌ی هه‌ندێ لايه‌ن ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ره‌نگه‌ تاوله‌رزی هه‌ڵبژاردن، كاديرو سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی له‌ قه‌يرانێكه‌وه‌ بگوازێته‌وه‌ بۆ قه‌يرانێكی تر. بۆيه‌ش ئه‌و لايه‌نانه‌ پێشنيازی ئه‌وه‌يان كرد كه‌ باشتره‌ مه‌رحه‌له‌يه‌كی ئينتيقالی هه‌بێ پێش هه‌لبژاردن و به‌ر له‌ كۆنفرانسی گشتی. به‌گوێره‌ی ئه‌و پێشنيازه‌، ده‌كرێ له‌و مه‌رحه‌له‌ ناوه‌نديه‌دا نوخبه‌يه‌كی ده‌ستنيشانكراو (نه‌ك هه‌ڵبژاردراو) يه‌كێتی بگوازنه‌وه‌ مه‌رحه‌له‌ی هه‌لبژاردن. ئه‌و پێشنيازه‌ش لايه‌نی پۆزه‌تيڤ و نێگه‌تيڤی خۆی هه‌يه‌ و گيروگرفتی خۆی پێوه‌يه‌. به‌لام فاكته‌ری حه‌سم كردن له‌نێوان بۆچوونه‌كان بريتي بوو‌ له‌ برياری سكرتێری گشتی. ئه‌ويش به‌خێرايی و به‌بێ دوودلی، هه‌رله‌سه‌ره‌تاوه‌ پرۆژه‌ ئاويته‌كه‌ و پرۆسه‌ی هه‌لبژاردنی له‌ئامێز گرت.

ئيتر، كه‌مپه‌ينی هه‌لبژاردن جۆشی وه‌رگرت به‌رله‌وه‌ی كه‌ بير له‌وورده‌كاريه‌كان كرابێته‌وه‌‌، وه‌يان راو ره‌زامه‌ندی كاديران مسۆگه‌ر كرابێت. دياره‌ ره‌چاوی ئه‌وه‌ نه‌كرابوو كه‌وا به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری و سياسی و كۆمه‌لايه‌تی كاديرانی يه‌كێتی راسته‌وخۆ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ پۆسته‌ حيزبيه‌كانيان، وه سه‌رئه‌نجامی ئه‌و هه‌لبژاردنه‌ مه‌ترسی له‌ده‌ستدانی ده‌سه‌لات و ژينگه‌ی پێوه‌ به‌ستراوه‌. بۆيه‌ش، موفاجه‌ئه‌ نه‌بوو كه‌ جموجۆلی به‌رهه‌لستی له‌ نێو ريزه‌كانی يه‌كێتی له‌ ناوچه‌ جياجياكاندا په‌يدا بوو. له‌لايه‌كه‌وه‌ كه‌مپه‌ينی هه‌لبژاردن تاوی ده‌سه‌ندو هه‌ر كوتله‌يه‌ی ئه‌سپی تاوده‌دا و خۆی بۆشه‌ری ليستكاری ئاماده‌ ده‌كرد. هه‌لبه‌ت له‌و ته‌رزه‌ رۆژه‌شدا بازاری وه‌لاء كرين و فرۆشتن و ته‌وه‌توری ئه‌عساب ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ری. له‌لايه‌كی تريشه‌وه‌، ده‌يان كاديری‌ ناوچه‌ جياجياكان‌ له‌ دژی پرۆسه‌كه‌، وه‌يان له‌ دژی چۆنێتی ئه‌نجامدانی پرۆسه‌كه‌، نامه‌ی چاوسوركردنه‌وه‌يان به‌ كراوه‌يی بلاو كرده‌وه‌. دياربوو نامه‌كان كاريگه‌ری خۆيان هه‌بوو و خه‌ريك بوو پرۆسه‌ی هه‌لبژاردنه‌كان سه‌بر بكه‌نه‌وه‌. به‌وجۆره‌ ده‌نگۆی ئه‌وه‌ په‌يدا بوو كه‌ ره‌نگه‌‌ پرۆسه‌كه‌ هه‌لبپه‌سێردرێ بۆ خاتری پاراستنی باری ئێستا و به‌چاوه‌رێی ئاينده‌يه‌كی ئارامتر‌. ئه‌وه‌ش هه‌لبه‌ت ده‌بێته‌‌ مايه‌ی ساردی ‌و ئيحبات وخه‌يبه‌ت ئه‌مه‌لی ئه‌و سه‌ركرده‌و كاديرانه‌ی كه‌ داوای هه‌لبژاردن ده‌كه‌ن. جا له‌ ئاينده‌يه‌كی نزيكدا به‌ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئايا پرۆسه‌ی هه‌لبژاردن ئه‌نجام ده‌درێ یان نا، وه‌ ئايا به‌رهه‌مه‌كه‌ی ئومێدی تازه‌سازی و ريفۆرمی پێوه‌ ده‌بێ، وه‌يان ديسانه‌وه‌ ته‌جسيدی ته‌كه‌تولات و جه‌وسه‌رگه‌ری و ناوچه‌گه‌رێتی ده‌كات، و به‌رده‌وامێتی ده‌دا به‌ هه‌مان قه‌يرانی يه‌كێتی.

حه‌لی وه‌سه‌ت: پلينيۆم

هه‌لبه‌ت، ته‌نيا سه‌رچاوه‌ی شه‌‌رعيه‌ت بۆ سه‌ركردايه‌تی هه‌موو رێكخراوێك بريتيه‌ له‌ ده‌نگی كۆنگره‌. له‌كۆنگره‌ی داهاتووی يه‌كێتيدا ده‌بێ شۆرشی راسته‌قينه‌ی گۆرانكاری رووبدات و رێكخراوه‌كه‌ خۆی له‌ بنه‌ره‌ته‌وه‌ تازه‌بكاته‌وه‌. ئاشكرايه‌ كه‌ كۆنگره‌ كاتی ده‌وێ و ئاماده‌باشی ده‌وێ. له‌ونێوانه‌شدا، ده‌بێ بريارێك له‌سه‌ر قۆناغی گواستنه‌وه‌ بدرێ. واته‌ له‌ نێوان ئێستا و كۆنگره‌دا. يه‌كێتى له‌ دووڕيانى ئه‌نجام دانى كۆنگره‌ و قۆناغى گواستنه‌وه‌دا ده‌بێت به‌ زووترين كات خۆى ساغ بكاته‌وه. ئه‌نجام دانى كۆنگره‌ و هه‌لَبژاردنى نێو ئۆرگانه‌كان وه‌ك پێشتريش باسم كرد ڕه‌نگه‌ ته‌قينه‌وه‌ و ئالَۆزى زياترى لێبكه‌وێته‌وه. هه‌رچى مه‌سه‌له‌ى قۆناغى گواستنه‌وه‌شه‌ ڕه‌نگه‌ ئيشكاليه‌تى نه‌بوونى ده‌سته‌لاَت و شه‌رعيه‌تى بۆ دروست ببێت، بۆيه‌ باشترين هه‌نگاو له‌م حالَته‌دا به‌ ڕاى من سازدانى پلينيۆمه. پلينێوم ده‌توانێت هيچ نه‌بێت قوتبه‌كان له‌ ده‌ورى خالَه‌ چاره‌نووس سازه‌كان كۆبكاته‌وه‌ و ميكانيزمێكى گونجاويش بێت بۆ لێكنزيك بوونه‌وه‌ى بير و ڕاجياوازه‌كان و ئاماده‌كاريش بێت بۆ كۆنگره‌ى گشتى. پلينيۆم ده‌توانێت ده‌سته‌يه‌ك راسپێرێت كه‌ له‌به‌ر ڕۆشنايى ئه‌نجام و بڕيار و ڕاسپارده‌كانى پلينيۆم دا يه‌كێتى به‌ره‌و ئارامى و جێگيرى سياسى و ڕيكخراوه‌يى به‌رێت.

سكرتێر له‌ نێوان دوو ئاگر

ئه‌و بابه‌تانه‌، ئيمرۆ مه‌وزوعی هه‌مو مه‌جليس و ديوه‌خانێكن. خه‌لك كه‌وتۆنه‌ته‌ شكه‌وه‌، له‌ توانا و نيه‌تی سه‌ركرده‌كان بۆ چاره‌سه‌ر كردنی گيرو گرفته‌كانی ناو يه‌كێتی. خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌مپه‌ينه‌ی چاكسازی به‌ته‌واوی مۆری فه‌شه‌لی پێوه‌ بنوسێ، جاله‌به‌ر هه‌رهۆيه‌ك بێ، ئه‌وا خه‌لك ئه‌مه‌ل بڕاو ده‌بن و بروايان به‌ هه‌وله‌كانی دوارۆژيشه‌وه‌ نامێنی. ئيمرۆ مه‌كته‌بی سياسی له‌ وه‌زعێكی ته‌نزيمی وادايه‌ كه‌ مايه‌ی حه‌سوودی نيه‌ به‌ هيچ شێوه‌يه‌ك. له‌لايه‌كه‌وه‌، فشاری له‌سه‌ره‌ بۆ ته‌واو كردنی پرۆسه‌ی چاكسازی و ده‌بێ هه‌لبژاردن ئه‌نجام بدات، و له‌لايه‌كی تريشه‌وه‌، فشاری له‌سه‌ره كه‌ هه‌لبژاردن هه‌لپه‌سێرێ و رێگای ئه‌لته‌رنه‌تيڤ بۆ چاكسازی بدۆزيته‌وه‌. هه‌ر كامێكيان بكات، ره‌نگه‌ ببێته‌ مايه‌ی رازی كردنی لايه‌نێك له‌سه‌ر حيسابی لايه‌نه‌كه‌ی تر. خۆ له‌ به‌ر نه‌بوونی دلينايی و په‌يوه‌ندی و ئاماده‌يی موساوه‌مه‌ له‌ نێوان قوتبه‌كان، ره‌نگه‌ كوتله‌كانی ناو يه‌كێتی دووچاری ته‌وه‌تتور و به‌ره‌نگاريه‌تی ببن و وه‌زعه‌كه‌ ئالۆزتر بكه‌ن. به‌وه‌، تۆوێ ئينشيقاق، كه‌ ده‌مێكه‌ چاندراوه‌، سه‌رهه‌لده‌ينی و نه‌مام ده‌رده‌كات و ده‌گاته‌ پله‌ی حه‌تمی به‌رله‌وه‌ی كه‌س بتوانی سه‌ركوتی بكات.

دياره‌ كه‌ يه‌كێتی داره‌كی به‌ده‌سته‌وه‌يه‌ كه‌ هه‌ردووجه‌وسه‌ری پشكۆيه‌. ته‌واوی رێكخراوه‌كه‌، له‌سه‌ركرده‌وه‌وه‌ بۆ ئه‌ندامان و جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی له‌ ئه‌شكه‌نجه‌دانه‌و چاوه‌رێی چارسه‌ر‌ن. كاديران و سه‌ركرده‌كان هه‌تاده‌گاته‌ ئه‌ندامانی مه‌كته‌بی سياسی له‌ واجيهه‌دانه‌و به‌باشی هه‌ست به‌ مه‌ترسی وه‌زعه‌كه‌ ده‌كه‌ن. هاوكات، به‌گوێره‌ی قسه‌ی كاديره‌ پێشكه‌وتوه‌كان، سكرتێری گشتی دووره‌وولاته‌ و بێ به‌شه‌‌ له‌ گه‌رمای جه‌بهه‌ی شه‌ری كوتله‌كان و ره‌نگه‌ به‌ پله‌ی پێويست هه‌ست خه‌ته‌ری وه‌زعه‌ نا‌‌كات. وه‌يان، هه‌ستی پێده‌كات به‌لام ئيهتيمامات و ئه‌وله‌وياتی ئه‌و جياوازه‌. زۆربه‌ی خه‌ون و تموحاته‌ كوردستانيه‌كانی هاتۆته‌دی و ئه‌وه‌ی ماوه‌ په‌يوه‌ندی به‌ خانه‌نشينيه‌وه‌ هه‌يه‌، وه‌يان به‌ شانۆی جيهانیه‌وه‌. جا له‌به‌ر هه‌ر هۆيه‌ك بێ، وادياره‌ كه‌ ئه‌وله‌يه‌تێكی زۆری نه‌داوه‌ به خێراكردنی پرۆسه‌ی چاكسازی‌‌. وه‌ك باسيشم كرد، هه‌تا ئه‌ويش قۆلی لێ هه‌لنه‌مالێ، به‌ ته‌ركيزه‌وه‌ قافله‌كه‌ لێنه‌خوری هه‌تا دۆزينه‌وه‌ی رێگای رزگاریی ، ئه‌وا قه‌يرانه‌كه‌ی يه‌كێتی سه‌ره‌وخوار هه‌ر‌ به‌رده‌وامه‌، هه‌تا رۆژی ته‌قينه‌وه‌.

ئه‌نجامی ته‌قينه‌وه‌

له‌دوای ته‌قينه‌وه‌، ئايا يه‌كێتی چی به‌سه‌ردێت؟ وه‌لامی پرسياره‌كه‌ ئاسانه‌و قورسيشه‌ له‌ هه‌مان كاتدا. وه‌لامه‌كه به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ برياری سكرتێری گشتی وه‌ به‌ مانه‌وه‌ی له‌سه‌ر شانۆكه‌. هه‌تا سكرتێر له‌ كاردا مابێ، ئه‌وا هه‌موو مونشه‌قێك زه‌ره‌رمه‌نده‌، نه‌ك ته‌نيا له‌به‌ر ناو و هه‌يبه‌ت و ئه‌زموونی شه‌خسی سكرتێری گشتی، به‌لكو له‌به‌ر مه‌سه‌له‌ی دارايی و كۆنترۆلی بودجه‌ی رێكخراوه‌كه‌ش‌. به‌بێی ئه‌و بودجه‌يه‌، دروستكردن و به‌رێوه‌بردن و سه‌رخستنی رێكخراوی مونشه‌ق مه‌حاله‌. به‌لام له‌دوای سكرتێری گشتی، ياريه‌كه‌ له‌ گۆره‌پانێكی تر و به‌ په‌يره‌وی ياسايه‌كی تر ده‌بێ. هه‌لبه‌ت، له‌دوای سالانی درێژی ته‌كه‌تولگه‌ری و ناوچه‌گه‌ری، سه‌رو سيمای چه‌قه‌كان و بڕگه‌كان و قه‌دو پۆپه‌كان ديارن. سه‌يره‌ كه‌وا ئيمرۆ جياوازی فيكری و فه‌لسه‌فی رۆلێكی ئه‌وتۆ نابينێ. فاكته‌ری ناوچه‌گه‌رێتی و كۆنترۆلكردنی بودجه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی تابيه‌ت زۆرگرنگترن‌.

به‌وه‌، له‌سه‌ر بنه‌مای وه‌لائی جۆراوجۆر، رێكخراوه‌كه‌ به‌شێوه‌يه‌كی سه‌رتاسه‌ری ده‌بێته‌ دوو وه‌يان سێ رێكخراوی لێك دابراو، كه‌ هه‌ريه‌كه‌يان له‌سه‌ره‌تادا به‌ناوی يه‌كێتیه‌وه‌ كارده‌كات. ئه‌وه‌ش مانای ئه‌وه‌نيه‌ كه‌ سنوورو هێلی دابه‌شكه‌ری نێوان ئه‌و لايه‌نانه‌ ئاشكرا و‌ موتله‌قه. به‌لكو جيابوونه‌وه‌كان ‌ به‌ به‌رژه‌وه‌نديه‌ سياسی و ئابووری و كۆمه‌لايه‌تيه‌كانه‌وه‌ به‌ندن. بۆيه‌ش (هه‌روه‌ك ئێستا) په‌رينه‌و‌ه‌ و ئه‌مبه‌روئه‌وبه‌ر و جێكۆركێی وه‌لائه‌كان به‌هه‌ردوو ئيتيجاهدا به‌رده‌وام ده‌بێ. له‌ نێوان ئه‌و دوو يان سێ رێكخراوه‌شدا، ئه‌ندام و كاديرو جه‌ماوه‌رێكی زۆروزه‌وه‌ندی نارازيش هه‌ن كه‌ ئاماده‌ نابن بۆ ئه‌وه‌ی‌ بكه‌ونه‌ دوای هيچ كام له‌و كوتله‌ مونشه‌ققانه‌. ئه‌وانه‌ش سێ رێگه‌يان له‌پێشه‌. يه‌كێكيان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ دڵشكاوی له‌مال دابنيشن و واز له‌ حيزبايه‌تی بهێنن، ئه‌وانه‌ش ره‌نگه‌ زۆربه‌ بن. رێگه‌ی دووهه‌ميان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ چه‌ند كاديرێكی ناوه‌ندی كه‌مناسراو، حيزبێكی نوێ دروست بكه‌ن دوور له‌ ميژوو و نه خۆشيه‌كانی يه‌كێتی. ئه‌و به‌شه‌ش كه‌مايه‌تی ده‌بن و سه‌رناكه‌ون له‌به‌ر كه‌مده‌رامه‌تيان و كه‌مباوه‌ڕی خه‌لك پێيان. رێگه‌ی سێهه‌م له‌پێش ئه‌ندام و كاديرانی يه‌كێتی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ تاك وه‌يان به‌ كۆمه‌ل بخزێنه‌ ناو ريزه‌كانی پارتی ديموكراتی كوردستان. ئه‌و رێگه‌يه‌ ره‌نگه‌ رێگه‌يه‌كی قه‌ره‌بالغ بێ. له‌و ماوه‌ی ئه‌وچه‌ند ساله‌ی رابووردوودا، كاديرو رۆشنبيرێكی زۆر هه‌ن كه‌ له‌ يه‌كێتی تۆراون و پڕبه‌دل حه‌ز ده‌كه‌ن وه‌لائيان بگۆرن و بچنه‌ ناو پارتيه‌وه‌، به‌لام له‌ شه‌رمه‌رووييان تا ئێستا كاری وايان نه‌كردوه‌. له‌هه‌ندێ سه‌ركرده‌ی يه‌كێتی بيستراوه‌ كه‌ ره‌نگه‌ رۆژێك بێت پارتی و يه‌كێتی تێكه‌ل ببن له‌ناو يه‌ك حيزبدا (له‌ واقيعدا مانای يه‌كێتی بتاوێته‌وه‌ له‌ناو پارتيدا). جێگه‌ی سه‌سورمانيش نيه‌ كه‌ پارتی ده‌مێكه‌ خۆی بۆ رۆژێكی ئه‌وها ئاماده‌ ده‌كات و ره‌نگه‌ له‌ئێستاوه‌ به‌ به‌رنامه‌ ئيش له‌سه‌ر راكێشانی ئه‌ندامانی يه‌كێتی بكات. گۆته‌ی ئه‌وه‌ هه‌يه‌ كه‌ پارتی كۆميته‌ی پێشوازیكردنی ئه‌وجۆره‌ خه‌لكه‌ی پێك هێناوه‌.

مه‌وقيفی پارتی

شايانی باسه‌ كه‌ پارتی هه‌رله‌ ئيمرۆوه‌ سوودی له‌ گێژاوكی يه‌كێتی بينيوه‌، له‌ هه‌ولێريش و سلێمانيش و به‌غداش. بۆ نموونه‌، له‌ ناو حكومه‌تی يه‌كگرتووی هه‌ولێر، وه‌زيره‌ سه‌ربه‌يه‌كێتيه‌كان، وه‌ك مێوان هه‌لسوكه‌وتيان له‌گه‌ل ده‌كرێ. له‌لايه‌كه‌وه‌ ده‌وره‌ دراون به‌ ستاف و مۆزه‌ف و ژيێرخانی سه‌ربه‌پارتی، وه‌ك بلێی وه‌زيره‌كان كرێچينه‌ له‌ وولاتێكی غه‌ريب. له‌ لايه‌كی تره‌وه‌، هه‌ست به‌ پالپشت و بوونی مه‌رجه‌عيه‌تی يه‌كێتی ناكه‌ن كه‌ كۆيان بكاته‌وه‌و رێره‌ويان دياری بكات، وه‌ك بلێی سه‌ربازی جه‌بهه‌ن به‌لام هێلی په‌يوه‌ندیان به‌ قياده‌يانه‌وه‌ نه‌ماوه‌. هه‌ريه‌ك له‌و وه‌زيرانه‌ به‌گوێره‌ی ئيجتيهادی شه‌خسی خۆی كارد ده‌كات و هه‌ست به‌ بوونی سه‌نه‌دی رێكخراوه‌كه‌ی ناكات. له‌و كاته‌دا، پارتی وه‌ك تاكه‌ شه‌خس هه‌لسوكه‌وتيان له‌گه‌ل ده‌كات. پشتگيری له‌هه‌ندێكيان و ڕكابه‌ری هه‌ندێكی تريان ده‌كات. جا وه‌زعی وه‌زيری يه‌كێتیی ئه‌وه‌يه‌ به‌رله‌وه‌ی كه‌ يه‌كتێی ئينشيقاق بكات ، ئه‌دی ئه‌و رۆژه‌ی كه‌ يه‌كێتی هه‌لده‌وه‌شێته‌وه‌ كێ پاريزه‌ری وه‌زيره‌كانه‌‌. له‌ واقيعدا، شێتك نامێنێ پێی بلێين حكومه‌تی يه‌كگرتووی هه‌رێم، به‌لكو ته‌نيا حكومه‌تی پارتی هه‌رێم كه‌ ده‌بێته‌ ته‌نيا ده‌سه‌لاتداری سه‌رتاپای كوردستانی باشور به‌ بێ مونازيع.

براوه‌ و دۆراو‌

له‌ حاله‌تی ئينشيقاق و هه‌لوه‌شانی يه‌كێتی، له‌مسته‌وای تاكه‌كه‌س، براوه‌و دۆڕاو په‌يدا ده‌بن، به‌لام له‌ ئاستی كۆمه‌ل و كوتله‌، هه‌موو لايه‌نێكيان دۆڕاو ده‌بن. ئينشيقاق له‌ مه‌كته‌بی سياسيه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات. سه‌ركرده‌ دياره‌كانی ناو مه‌كته‌بی سياسی يه‌كێتی، هه‌ريه‌كه‌يان كۆمه‌لێك له‌ كاديرو رۆشنبير و پێشمه‌رگه‌ و جه‌ماوه‌ر له‌گه‌ل خۆی ده‌بات. هه‌لبه‌ت شله‌ژانێكی بێ پايان ده‌كه‌ويته‌ ناو بازاری شار و شارۆچكه‌كان و نائارامی په‌يدا ده‌بێ له‌ ته‌واوی ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌لاتی يه‌كێتی. له‌و كاته‌شدا ترسی هه‌ره‌گه‌وره‌ی هه‌موو لايه‌ك له‌ ئه‌گه‌ری براكوژیدا ده‌بێت. ئه‌زموونی كوردستان زۆر تاله‌ له‌و رووه‌وه‌. له‌گه‌ل هه‌ر براكوژيه‌كدا ڕوباری خوێنرێژی له‌بن نايه‌ت و ده‌ستكه‌وته‌كانمان راده‌ماڵی و بنه‌مای وولات هه‌لده‌ته‌كێنی. ئه‌وه‌نده‌ی له‌ شه‌ری براكوژی نه‌وه‌ده‌كان قوربانی و زه‌ره‌رمان لێكه‌وت، له‌ هێچ شه‌رێكی به‌رامبه‌ر دوژمن ئه‌وه‌نده‌ زه‌ره‌رمان لێنه‌كه‌وتوه‌.‌ ‌ شكستهێنان له‌ شه‌ری دوژمن عه‌زمی ميلله‌ت به‌هێز ده‌كات و ريزه‌كانی يه‌كده‌خات. هه‌رچی براكوژيه‌، ووره‌ داده‌به‌زێنی، هه‌ناوده‌پسێنی و خێزان له‌ت ده‌كات. شه‌رمه‌زاريش به‌رامبه‌ر ميلله‌ت و ميژووش له‌ولا بوه‌ستێ. ميلله‌ت هه‌رده‌م شانازی به‌و قوربانيانه‌ ده‌كات كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر دوژمن ده‌يدا به‌لام شه‌رمی به‌وانه‌يه‌ی كه‌ له‌ براكوژيدا لێيده‌روا‌. له‌ناو ئێمه‌ی كورديش، ئه‌وه‌نده‌‌ی برا له‌راست براكه‌ی دڕنده‌و ئازايه‌، قه‌ت ئه‌وه‌نده‌ دڕنده‌و ئازا‌ نيه‌ له‌راست دوژمنی كورد. ئه‌وه‌نده‌ی كورد له‌ به‌رامبه‌ر دوژمن ئاماده‌ی داهێنان وته‌نازول و موساوه‌مه‌يه‌، ئه‌گه‌ر نيو ئه‌وه‌نده‌ له‌به‌رامبه‌ر يه‌كتری نه‌رم باينايه‌، بناغه‌ی وولاتمان باشتر داده‌كوتا و حالی وولاتمان زۆر له‌پێشتر ده‌بوو.

ته‌رتيبی مال و ئاينده‌ی كوردستان

هه‌ربۆيه‌ش ئيمه‌ی رۆشنبيری بێلايه‌نی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌لات و باقی جه‌ماوه‌ر له‌ ئه‌گه‌ری براكوژی تۆقيوين‌. په‌يام و بانگه‌وازده‌نێرین بۆ سه‌ركرده‌ی دوو حيزبه‌ ده‌سه‌لاتداره‌كانی كوردستان، به‌و ئومێده‌ی كه‌ دووربين بن و به‌رژه‌وه‌ندی چاره‌نووسی وولات له‌سه‌رووی به‌رژه‌وه‌نديه‌ تايبه‌ته‌كانه‌وه‌ دابنێن ئيمرۆ بۆ كورد زۆر زه‌ره‌ره‌ كه‌ يه‌كێتی وه‌يان پارتی ته‌ركيزی نه‌مێنێ، له‌قه‌يراندابێ وه‌يان له‌ گۆره‌پاندا نه‌مێنی. هه‌ردوكيان رۆلی سياسی و ئيداری و ئابووری و عه‌سكه‌ری و ئاساييشی سه‌ره‌كی ده‌بينن. له‌راست باری شلۆقی به‌غدا و هه‌ره‌شه‌ی تيرۆريزمدا، هه‌ردوولايه‌ن ده‌بێ هه‌رده‌م له‌ ئاماده‌باشيدابن. حيزبی بچوك و كه‌مده‌سه‌لات توانای حوكمرانی و به‌ره‌نگاری هه‌ره‌شه‌ چاره‌نووسيه‌كانی پێناكرێ. هه‌روه‌ك له‌پێشه‌كيدا باسم كرد، به‌رای من، سالی ٢٠٠٧و ٢٠٠٨، دوو سالی پر له‌ رووداوی چاره‌نووسی ده‌بێ بۆ دوارۆژی نه‌ته‌وه‌كه‌مان. بوو نی دوو حيزبی بالاده‌ستی وه‌ك پارتی و يه‌كێتی پێكه‌وه‌ زه‌رووره‌تن بۆ سه‌ركه‌وتنمان. به‌لام ده‌بێت هه‌ردوكيان مه‌سئول بن و له‌ ئاستی روداودابن.

له‌دوای شه‌ری كوێت و كۆچره‌وی ١۹۹١، بارو دۆخێكی دڵته‌زێن- به‌لام له‌بار- هاته‌كايه‌وه‌ كه‌ مێژوو و چاره‌نووسی ميلله‌ته‌كه‌مانی وه‌رچه‌رخاند. بێ ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ركرده‌ی كورد موباده‌ره‌يه‌كی ئه‌وتۆی له‌ده‌ست بێ، باری كورد ١٨٠ پله‌ وه‌رسوورا. سالی ١۹۹٢، له‌دوای هه‌لبژاردنی يه‌كه‌م په‌رله‌مان و يه‌كه‌م حكومه‌تی كوردستان، به‌ردی يه‌كه‌می بناغه‌ی ده‌وله‌تی كوردستان دانرا. گرنگترين ده‌ستكه‌وتی ئه‌وسا ئه‌وه‌بوو كه‌ بۆ يه‌كه‌مجار له‌ مێژوو ميلله‌تمان - له‌ به‌ر چاوی دوژمنه‌ دێرينه‌كان و به‌ ره‌زامه‌ندی زلهێزه‌ جيهانيه‌كان- كوردی باشور چاره‌نووسی خۆی دياريده‌كرد، و له‌ خه‌باتی شاخه‌وه‌ گواستيه‌وه‌ بۆ خه‌باتی وولاتسازی. ئێمه‌ش وه‌ك ميلله‌ت و وه‌ك‌ رۆشنبيرانی كورد ی‌ ده‌ره‌وه‌ی حيزبه‌كان هه‌رده‌م پالپشتی حيزبه‌كان بوين له‌ پرۆسه‌كه‌، به‌لام له‌ترسدابووين و ده‌ستمان له‌سه‌ر دڵمان بوو. ئومێده‌واربوين كه‌ دوو حيزبه گه‌وره‌كه‌ی كوردستان، يه‌كێتی و پارتی، له‌ ئاستی مه‌سئوليه‌تدا بن و وه‌ك پێشره‌وی پرۆسه‌ی سه‌ربه‌خۆيی هه‌لسوكه‌وت بكه‌ن و به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی ميلله‌ت له‌ پێشه‌وه‌ی ململانێيه‌كه‌يان دا بنێن. ترسه‌كانيشمان له‌ جێگه‌ی خۆی بوو. هێشتا حكومه‌تی هه‌ولێر ساوا بوو، براكوژيی هاته‌ كايه‌وه‌و خه‌ريك بوو له‌ بناغه‌‌وه‌ خه‌ونه‌كانمان و بنه‌مای كوردستانی ئازادمان هه‌لته‌كێنی. خۆشبه‌ختانه‌، ئاشتی له‌سه‌ر يه‌كێتی و پارتی فه‌رزكرا، و ئه‌گه‌رله‌به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مريكادا نه‌بوايه‌ (كه‌وا‌ ناوچه‌ رزگار كراوه‌كانمان به‌ رزگاركراوی بمێنێته‌وه) ئه‌وا كيان و ته‌جروبه‌ مێژووييه‌كه‌مان ده‌بوه ميژوو.

بۆيه‌ش، ناتوانين سوپاسی يه‌كێتی و پارتی بكه‌ين بۆ هه‌لسوكه‌وتيان له‌ نيوه‌ی دووه‌می نه‌وه‌ده‌كان. به‌لام، ده‌توانين سوپاسيان بكه‌ين بۆ خۆ زه‌بت كردنيان له‌ نيوه‌ی يه‌كه‌می دووهه‌زاره‌كان (له‌ژێر فشاری ئه‌مريكا). هه‌ردوولايه‌ن توانيان له‌رووكه‌شدا جياوازيه‌كانيان تۆزقالێك كه‌م بكه‌نه‌وه‌ و ئاگری براكوژی كپ بكه‌نه‌وه‌و به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی نه‌ته‌وه‌كه‌مان بخه‌نه‌ به‌رچاويانه‌وه‌. ئه‌گه‌رچی له‌هه‌موو بوارێكدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون، به‌لام سه‌لمانديان كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و دوو حيزبه‌ ده‌سه‌لاتداره‌ی كوردستانی باشوور ته‌با بن، ئه‌وا له‌سه‌رتاپای عیراقدا ده‌ستكه‌وتيان ده‌بێ و زلهێزه‌ ناوچه‌ييه‌كان، و بگره‌ جيهانيه‌كان، حيسابی قولتريان بۆ ده‌كه‌ن. به‌لگه‌ش بۆ ئه‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ زۆرن. بۆ نموونه‌ پاراستنی فيدراليه‌تی كوردستان، مسۆگه‌ر كردنی بودجه‌ی دياريكراو، چه‌سپاندنی مافه‌كانمان له‌ ده‌ستووری هه‌ميشه‌يی عيراق، مسۆگه‌ر كردنی چه‌ندين پۆستی سيادی له به‌غدا، وه په‌يدا كردنی وه‌لائی ئه‌مريكی و به‌ريتانی بۆ كوردستان و ده‌يان شتی تريش. ده‌بێ له‌بيريشمان نه‌چێ كه‌ ناشێ بلێين ته‌واوی ئه‌وده‌ستكه‌وتانه‌ به‌ هۆی زيره‌كی و حه‌كيمی سه‌ركرده‌ی كورد بوه‌، به‌لكو به‌پله‌ی يه‌كه‌م ده‌ستكه‌وتی ته‌بايی كورد و ناته‌بايي عه‌ره‌ب بووه‌. د‌ه‌ستكه‌وتن به‌ خستنه‌به‌ری، واته‌ به‌ ناراسته‌وخۆيی به‌ هۆی زيادبوونی ته‌وژمی تيرۆريستانی وه‌ك زه‌رقاوی، نامه‌سئوليی پارته‌ توندره‌وه‌ عه‌ره‌به‌ سووننه‌ و شيعه‌كان. هه‌روه‌ها به‌هۆی هه‌له‌ مێژووييه‌كانی ده‌وله‌ته‌ دراوسێكانی وه‌ك توركيا و سوريا و ئێران بوو. ئه‌وانه‌، ‌ به‌بێ ئه‌وه‌ بيانه‌وێ، بارێكی زۆر له‌باريان بۆ كورد ره‌خساند‌، به‌جۆرێك كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مريكادابوو گرنكی به‌ كورد بدات و كيانه‌كه‌ی بپارێزێ و رۆژله‌دوای رۆژ له‌ سه‌ربه‌خۆيی نزيكی بكاته‌وه‌. ئيمرۆش، رۆژی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ته‌بايی كورده‌ پته‌وتر بێ و سه‌ركرده‌ی كورد ئاماده‌بێ، حيكمه‌ت به‌كار بهێنێ، له‌ مسته‌وای مه‌سئوليه‌ته‌وه‌ له‌ شانۆی نێو ده‌وله‌تيدا ته‌ركيزی هه‌بێ. شايانی باسيشه‌ كه‌ ئه‌وه‌ به‌س نيه‌ كه‌وا براكوژی نه‌مێنێ، به‌لكو پێويسته‌ دوو حيزبه‌كه‌، هه‌ريه‌كه‌يان له‌ لای خۆيه‌وه‌ پێكهاته‌كه‌ی له‌ ناوه‌رۆكدا به‌ ديموكراسيه‌ت پته‌و و به‌توانا بكات . چونكه‌ ته‌حه‌دداكانی رۆژگاری ئاينده‌ ره‌نگه‌ زۆر ترسناك بن و كورديش پێويستی به‌ هه‌ردوو حيزب هه‌يه‌ كه‌ به‌ تواناوه‌ به‌ره‌نگاری ته‌حه‌دداكانه‌وه‌ ببێته‌وه‌، و ده‌ستوورێكی ديموكراسی په‌يره‌وی بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌زه‌بره‌وه‌ و به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ل دونيای پێشكه‌وتوودا پێشره‌وی پرۆسه‌ی دامه‌زراندنی ده‌وله‌تی كوردی بكه‌ن. پرسياری مه‌زن ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئايا يه‌كێتی و پارتی ئاماده‌ن بۆ ته‌حه‌دداكان؟ ئايا ئه‌و دوو حيزبه ده‌سه‌لاتداره‌‌ بايی ئه‌وه‌نده‌يان كردوه‌ كه‌ رێگه‌ نه‌ده‌ن ململانێيه‌كه‌ی نێوانيان ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ فرسه‌ته‌كه‌مان له‌ده‌ست بچێ؟

ئاماده‌باشی يه‌كێتی و پارتی و ته‌حه‌ددايه‌ چاره‌نووسيه‌كان

وه‌لام بۆ هه‌ردوو پرسياره‌، له‌ئاستی به‌غدا، (به‌لێ) يه‌. به‌لام له‌ ئاستی كوردستان و جيهاندا، (نه‌خێر)ه‌. بۆنمونه‌: ململانێی نێوان پارتی و يه‌كێتی له‌ ناوچه‌ رزگارنه‌كراوه‌كانی وه‌ك كه‌ركوكدا له‌ ئاستێكی تێكده‌ردايه‌. گه‌نده‌لی ناو ئيداره‌ی هه‌ردوولايان هه‌تا ئێستا له‌ ئاستێكی ترسناكدايه‌. هه‌ردوولايه‌ن ميلله‌ت و جه‌ماوه‌ره‌ ته‌قليديه‌كه‌ی خۆيانيان تۆراندوه‌ و خه‌لكيا تووشی ئيحبات و خه‌يبه‌ت كردوه‌. ئه‌وه‌تا نه‌مانى ته‌ركيز و فه‌وزاى سياسى و گه‌نده‌لَى ناوچه‌كانى ژێر ده‌سته‌لاَتى يه‌كێتى بووه‌ مايه‌ى خۆپيشاندانه‌كانى ئه‌م دواييه‌تى سلێمانى و كه‌لار و ده‌ربه‌نديخان و پشده‌ر و شاره‌زوور و دوا جار له‌ سايه‌ى نه‌مانى زمانى گفت و گۆدا پێكدا هه‌لَپرژان و توند و تيژى لێكه‌وته‌وه‌.

پرۆسه‌ پيرۆزه‌كه‌ی يه‌كگرتنه‌وه‌ی ئيداره‌ی هه‌ردوولاشيان پره‌ له‌ گيروگرفتی ته‌كنيكی و ستراتيژی، كه‌ هێشتا له‌ژێر تاقی كردنه‌وه‌ی خولی يه‌كه‌مدايه‌. له‌ونه‌ش گرنگتر، جياوازيه‌كی مه‌زن هه‌يه‌ له‌ نێوان دوو حيزبه‌كه‌ و ناكرێ هه‌ردوكيان به‌يه‌ك ميزان بپێورێن. ته‌نانه‌ت، ته‌ركيزی پارتی و يه‌كێتی له‌ پرۆسه‌ی يه‌كگرتنه‌وه‌ و له‌ لۆبی كردنی جيهانی بۆ دوه‌له‌تسازی له‌ يه‌ك ئاستدا نيه‌، و پارتی له‌ دۆلێكه‌ و يه‌كێتی له‌ دۆلێكی تر.

ئيمرۆ پارتی و سه‌ركردايه‌تيه‌كه‌ی، دياره‌ كه‌ ئاماده‌ن بۆ جه‌وله‌ی ئاينده‌ی پرۆسه‌ی سه‌ربه‌خۆيی كوردستان. كه‌له‌ ده‌ره‌وه‌ حوكم له‌سه‌ر جموجۆليان ده‌ده‌م، نيشانه‌ی ئه‌وه‌يان پێوه‌ ده‌بينم كه‌ ‌ته‌ركيزيان هه‌يه‌ و له‌مسته‌وای رووداوه‌كاندا به‌به‌رنامه‌ كاری لۆبی نێو ده‌وله‌تی ده‌كه‌ن. مه‌ركه‌زيه‌‌ته‌ زاله‌كه‌ی ناو پارتی بوه‌ته‌ ديارده‌يه‌كی سوودبه‌خش بۆ حيزبه‌كه‌ش و بۆ بردنه‌‌وه‌ی شه‌ری جه‌بهه‌ی سياسی عيراقيش. شايانی باسيشه‌ كه‌ سه‌رۆكی هه‌رێم و سه‌رۆكوه‌زيرانی حكومه‌تی يه‌كگرتوو، زۆر جيددينه‌ له مه‌سه‌له‌ی‌ دامه‌زراندنی موئه‌سسه‌سه‌كانی حوكمرانی و راكيشانی خه‌لكی پسپۆر بۆ كار كردن له‌ناو ئه‌و پرۆسه‌يه‌. له‌وه‌شدا، ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌موو لايه‌كمانه‌ كه‌ به‌ دلسۆزيه‌وه‌ پشتگيریان لێبكه‌ين. ئاشكراشه‌ كه‌ پارتی دلنيايه‌ له‌ ئاينده‌ی خۆی و سه‌روه‌تی و به‌رده‌وامێتی ده‌سه‌لاتی به‌سه‌ر به‌شێك (يان ته‌واوی) كوردستانی باشور. بۆيه‌ش، پارتی زياتر به‌ره‌وپيری يه‌كگرتنه‌وه‌ی ئيداره‌ و حوكمه‌ته‌وه‌ دێت. هه‌لسوكه‌وت و گفته‌كان و هه‌وله‌كانی سه‌رۆكی هه‌رێم بۆ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ خه‌لكانی كوردستانی باشوور (به‌تايبه‌تی هی ديوی ژێر ده‌سه‌لاتی يه‌كێتی) دلنيا بكات و رايانكێشێت بو ئه‌وه‌ی قه‌بوولی بكه‌ن به‌ سه‌رۆكێكی سروشتی و شه‌رعی هه‌موولايه‌ك و ره‌چاوی بكه‌ن وه‌ك زامينكه‌ری دوارۆژی كورد. زياتريش له‌وه‌، سه‌رۆكی هه‌رێم نه‌ك ته‌نها ده‌يه‌وێ به‌ موسته‌هه‌قيی و به‌ شێوه‌يه‌كی جه‌ماوه‌ری ببێته‌ سه‌رۆكی ته‌واوی كوردستانی باشور، به‌لكو به‌و نيازه‌ی به‌رده‌واميش بێ له‌ هه‌لگرتنی ئالاكه‌و پركردنه‌وه‌ی ئه‌و رۆله‌. واته‌، نه‌ك ته‌نها سه‌رۆكی كوردستانی باشور بێ بۆ ئه‌و چوار ساله‌ی كه‌ مام جه‌لال تاله‌بانی له‌ به‌غدا سه‌رۆكی كۆماره‌، به‌ڵكو بۆ مه‌به‌ستی هه‌تاسه‌رمانه‌وه‌ی له‌و پۆسته‌، به‌ شێوه‌يه‌كی ئه‌به‌دی و ويراسی.

مانه‌وه‌ی يه‌كێتی و پارتی وه‌ك دوو هێزی كاريگه‌ری ديموكراسی به‌رامبه‌ر به‌يه‌ك ته‌نيا رێگره‌ له‌دامه‌زرانی ‌ ده‌وله‌تی تاكه‌ حيزبی (پارتی يان يه‌كێتی) له‌ كوردستانی باشور. هه‌ركاتێك، يه‌كێك له‌و لايه‌نانه‌ لاواز ببێ و نه‌مێنی، ئه‌وا ديموكراسيه‌ت له‌ مه‌ترسيه‌ و پرۆسه‌كه‌ی به‌ره‌و دواوه‌ ده‌چێت. ته‌جروبه‌ی ئه‌و ده‌ساله‌ی رابووردوو سه‌لماندی كه‌ ئيداره‌ی حكومه‌تی تاكه‌ حيزبی – له‌ژێر پارتی بێ وه‌يان يه‌كێتی – ئه‌وا فاشيله‌. له‌ هه‌ردوو حاله‌تدا، كيانی ديكتاتۆری و گه‌نده‌لی و بێ نيزامی و بێ قانونی هاته‌ كايه‌وه‌. بۆيه‌ش دياره‌‌ كه‌ هه‌ردوو حيزب گه‌يشتنه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی كه‌ يه‌كگرتنه‌وه‌ی دوو ئيداره‌كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو لايه‌كه‌دايه. شايانی باسيشه‌ كه‌ يه‌كێتی و پارتی سه‌لماندويانه‌ كه‌ له‌ژێر سايه‌ی ديموكراسيدا، و به‌رامبه‌ر مه‌ترسيه‌ ده‌ره‌كيه‌كان، توانای كاركردنیان هه‌يه‌ به‌يه‌كه‌وه‌ بۆ دوارۆژی كورد.

به‌لام ئايا يه‌كێتی تاچی راده‌يه‌ك دوارۆژی خۆی به‌ده‌ سته‌، هه‌تا به‌ دوارۆژی كوردستان راده‌گات؟ ئايا يه‌كێتی ته‌مه‌نی چه‌ند درێژخايه‌ن ده‌بێ ‌ و هه‌تا كه‌ی- به‌و شێوه‌ی ئێستای- وه‌ك رێكخراوێكی يه‌كگرتووی جه‌ماوه‌ری پان و بۆر ده‌مێنی؟ ئايا يه‌كێتی ئۆپۆزيسيونه‌كی كاريگه‌رده‌بێ بۆ حوكمی پارتی؛ وه‌يان يه‌كێتی له‌ ناو قه‌يرانی پاكسازی و چاكسازيه‌كانيدا به‌يه‌كپارچه‌يی رزگاری نابێ و ئينشيقاق چاوه‌رێيه‌تی. ئه‌وه‌ی دوايی ئيحتيمالی زياتره وه‌ك له‌ هی پێشتر.، به‌لام هه‌رچیه‌ك بێ وه‌لامه‌كه‌، دوارۆژی يه‌كێتی په‌يوه‌ندی راسته‌وخۆی هه‌يه‌ به‌وه‌ی كه‌ ئايا كوردستانی سه‌ربه‌خۆ داده‌مه‌زرێ يان نا، وه‌ ئايا رژيمه‌كه‌ی هی تاكه‌ حيزب د‌ه‌بێ يان فره‌ حيزب‌.

دواپه‌يامم‌

من وه‌ك چاودێرێك و دلسۆزێكی دۆزی ره‌وای كورد، وه‌ك كه‌سێك كه‌ ده‌يانساله‌ له‌ بواری لۆبی كردنی نێوده‌وله‌تيه‌وه‌ خه‌ريكی به‌رگری كردنم له‌ مافی ديموكراسی مرۆڤی كورد، به‌ئاواتی به‌رزكردنه‌وه‌ی ئالای كوردستان و دامه‌زراندنی ده‌وله‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی ديموكراسی ده‌ستووری هه‌ميشه‌يی، هه‌ست به‌ خه‌ته‌ری بارودۆخ ده‌كه‌م و ده‌زانم كه‌ هه‌لوه‌شانه‌وه‌ی پارتی وه‌يان يه‌كێتی، ده‌بێته‌ مايه‌ی روخانی لايه‌كی قه‌لاكه‌مان. ئه‌وه‌ش په‌يوه‌ندی راسته‌وخۆی هه‌يه‌ به‌ توانای كورد بۆ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بردنی كاروانی چاره‌ی خۆنووسينمان. بۆيه‌ش، په‌يامم له‌و نووسراوه‌ ئه‌وه‌يه كه‌ ده‌بێ پارتی و يه‌كێتی له‌مسته‌وای مه‌سئوليه‌ته‌وه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی دوارۆژی كوردستانی ديموكراسی بيربكه‌نه‌وه دوورله‌ به‌رژه‌وه‌ندی ته‌سكی حيزبايه‌تی، وه‌‌‌ زه‌مينه‌يه‌ك بره‌خسێنن بۆ لێدوان و هه‌لسه‌نگاندنی ئه‌و بابه‌ته‌ چاره‌نووسيانه‌. هاوكات، پێويسته‌ كه‌ رۆشنبير و خاوه‌ن قه‌له‌م، شانبه‌شانی كادير و سه‌ركرده‌ی بزوتنه‌وه‌ سياسيه‌كانی كوردستان، به‌ جورئه‌ت و شه‌فافیه‌ت، به‌لام به‌ مه‌سئولانه‌و مه‌وزوعيانه‌، راوبۆچوونی خۆيان له‌و بابه‌ته‌ سه‌ره‌كيانه‌ ده‌رببرن. به‌داخه‌وه‌، سيسته‌می ده‌وله‌تی كوردستان تا ئيمرۆش مه‌لبه‌ندی لێكۆلينه‌وه‌ی ستراتيژی سه‌ربه‌خۆ و هاوچه‌رخی نيه. له‌ جياتيان، مه‌كته‌بی سياسی دوو حيزبی ده‌سه‌لاتداری هه‌يه‌ كه‌ بيركه‌ره‌وه‌ و ياسا دانه‌ر و بريارده‌ر‌ن له‌سه‌ر بابه‌ته‌ چاره‌نووسيه‌كانيش و رێره‌وی حوكم و ده‌سه‌لاتيش. وولات وولاتی هه‌موانه‌ نه‌ك هی دوو حيزب. تا ئه‌و رۆژه‌ی كه‌ سيسته‌می "ژووری بيركردنه‌وه‌و لێكۆلينه‌وه‌ی ستراتيژی و دارژتنی پۆله‌سی وولاتپارێزی" له‌ حكومه‌تی يه‌كگرتوی كوردستانی باشوردا داده‌مه‌زرێ، ده‌بێ مينبه‌ری رۆژنامه‌كان گۆره‌پانی بيركردنه‌وه‌كان بێت. .

Sunday, 14 May 2006

يه‌كێتی و چاكسازی و ئينشيقاق

يه‌کێتی نيشتمانی كوردستان: مه‌ترسی ئينشيقاق و پرۆژه‌ی چاكسازی

پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

به‌شی يه‌كه‌م: ئاسۆ - ژماره‌ی 223 - ڕۆژی يه‌كشه‌ممه‌ 14/5/2006 - لاپه‌ڕه‌ 8
به‌شی دووه‌م: ئاسۆ - ژماره‌ی 224 - ڕۆژی سێ شه‌ممه‌ 16/5/2006 - لاپه‌ڕه‌ 8

يه‌كێتی نيشتمانی كوردستان ئيمرۆ به‌ناله‌بارترين وه‌زعی سياسی و نه‌فسی تێده‌په‌ري. حالپه‌رێشانیی و سه‌ر لێشێواوی رێزه‌كانی (له‌ سه‌ركرده‌كانه‌وه‌ بگره ‌هه‌تا بنكه‌كان) به‌ئاشكرا پێوه‌ ‌دياره. بارودۆخه‌كه‌ش ره‌نگی دايته‌وه ‌له ‌مقۆ مقۆ و فسكه‌فسكی ناو بازاڕ و ديوه‌خانه‌كانی ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌لاتيدا . ئاساييه‌ كه‌ خه‌ڵكی به‌راوردیی ده‌كات له‌نێوان دام و ده‌زگا ی ديوی پارتی و يه‌كێتی، و به گومانه‌وه‌ بير له‌دوا رۆژی يه‌كێتی و هه‌رێمی كوردستان ده‌كاته‌وه. هه‌تاكو زياتر له‌با ری ئالۆز و داهێزراوی ريزه‌کانی يه‌كێتی وگه‌نده‌لیی‌ ئيداره‌که‌ی ده‌كۆلنه‌وه‌، خه‌لكی ووره‌یان زياتر نزم ده‌بيته‌وه‌و ئومێدیان به‌دوا رۆژی رێکخراوه‌که نامينێت. دياره‌ كه‌وا كادير و سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی ئاگادارن و هه‌ريه‌كه‌يان له‌لای خۆيه‌وه‌ په‌نا ده‌باته ‌به‌ر نيمچه ‌هه‌ولێك ، ئومێدێك يان كورته‌ ووتارێك بۆ چاره‌سه‌ری وه‌زعه‌كه. به‌لام ئاشكراشه‌ كه ‌هيچ كام له‌و ته‌قه‌ڵلايانه ‌چاره‌سه‌ری بنه‌ره‌تی نين بۆ كێشه‌ی حيزبێكی پان و بۆر، ده‌زگايه‌ك كه‌ دوارۆژی ميلله‌تێكی پێوه ‌به‌ند بووه‌، به‌لام ره‌گ و ريشه‌ی گه‌نده‌ليه‌كه‌شی قووڵچه‌قيو و سه‌رتاسه‌ره. شايانی باسيشه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ لێيان‌ چاوه‌روانده‌كرێ كه‌وا پێشره‌وی گۆرانكارييه‌كانی رێكخراوه‌كه‌ بكه‌ن، وه‌يان ئه‌ركه‌كه‌يان پێيده‌سپێردرێ‌، خۆيان به‌شێكی گرنگی موشكيله‌كه‌نه‌ و له‌ به‌رژه‌وه‌ندياندا نيه‌ ئه‌و راستيانه‌‌ بدرکێنن. هه‌رچی كاديری ناوه‌راستيشه، به‌دوو ئاگر سوتاوه‌، يه‌كێكيان ئاگری به‌رژه‌وه‌ندیه تايبه‌ته‌كانيانه‌ ‌و ئه‌وی تريشيان هی بێ ده‌سه‌لاتيانه ‌به‌رامبه‌ر تۆپی تۆپه ‌قورسه‌كان.

به‌و دوواييه ‌چه‌ندين پرۆژه‌ی جيا جيا پێشنيار كراون بۆ چاكسازیی ، هه‌لبه‌ت بۆچوونی هه‌مه‌جۆر كه‌وتۆنه‌ته‌ سه‌رمێز. وورده‌ی پرۆژه‌كان زۆر ئاشكرا نين ، به‌لام دياره‌ كه ‌كاديران به‌ جه‌رگسۆزی‌ هه‌ولده‌ده‌ن و ئومێده‌وارن كه‌ بتوانن پرۆسه‌كه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ببه‌ن. دڵنياشم له‌ وه‌ی كه‌ بۆيان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌وا مه‌ودای گۆرانكاريه‌كان سنوريان ته‌سك و دياريكراوه‌، له‌به‌ر ئالۆزی به‌رژه‌وه‌نديه‌كان (به‌تايبه‌تی هی قوتبه‌كان)، بۆيه‌ش‌ پرۆژه‌كان له‌ بازنه‌يه‌كی به‌تالدا ده‌خولێنه‌وه‌. زۆربه‌يان بريتين له‌ پێشنياری "عموميات" و ته‌ركيزيان خستۆته‌ سه‌ر ده‌ستێوه‌ردانی په‌یوه‌نديه‌كانی مه‌كته‌بی سياسی به‌ مه‌لبه‌نده‌كان، بێ ئه‌وه‌ی كه‌ چاو به‌ قاعيده‌ی رێكخراوه‌كه‌دا بخشێننه‌وه‌. واته‌ چاره‌سه‌ری "فه‌وقی" نه‌ك بنچينه‌يی- له‌ به‌ردی بناغه‌وه‌. نه‌خۆشیه‌کانی يه‌كێتی زۆر قوولترن‌ له‌وه‌ی كه‌به‌ چه‌ند قديلكانێك و ده‌ستێوه‌ردانێكی رووكه‌شیی "سه‌رتووه‌كه‌ی" چاره‌ی بنه‌ره‌تيان بكرێ. كه‌م و كوريه‌كی تری پرۆژه‌كان ئه‌وه‌يه‌ كه زۆربه‌يان رۆلی حيزب و حكومه‌ت به‌ ‌تێكهه‌ڵكێشراو ده‌بينن ، وه‌ك بلێی دوو جيهازی هه‌تاسه‌ر لێكبه‌ستراون، و حكومه‌تيش هه‌رده‌م مولكی ئه‌و حيزبه‌ ده‌مێنی و وه‌زعی ئيداری كوردستانيش هه‌روه‌ك ئێستا ده‌مينێ. ديسانه‌وه‌، ئه‌و روانگه‌ و بۆچوونانه‌ش په‌يوه‌ندیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌ركرده و لێپرسراوی مه‌ڵبه‌نده‌كانه‌وه‌‌ هه‌يه‌.

له‌ رۆژی دامه‌زرانيه‌وه‌، بۆ ماوه‌يه‌كی درێژيش، يه‌كێتی خۆی ته‌رح ده‌كرد به‌ به‌ديلێکی مۆدێرنی خه‌باتگێری له‌ سه‌ر بنه‌مای سيسته‌می موئه‌سسه‌ساتی. به‌ديلێك كه‌ ببێته‌ جێگای ئومێدی خه‌لك بۆ دامه‌زراندنی بنه‌مای ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان. بوونی موئه‌سسه‌سه‌ی دووه‌م له‌ كوردستان، بۆ يه‌كه‌مجار، توانای هه‌ڵبژاردن (مافی ئيختيار)ی هێنايه‌ کايه‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ هاوولاتی مه‌جبوور نه‌بێ كه‌ ته‌نيا به‌ دووی تاكه‌ حيزبی پێشره‌و بكه‌وێ، به‌هه‌موو كه‌م و كوڕيه‌كانيه‌وه‌. زياتريش له‌وه، يه‌كێتی به‌نياز بوو كه‌ پارتی له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی بزووتنه‌وه‌كه‌ نه‌هێلی ومۆنۆپۆلی پێشره‌ويه‌كه‌‌ وه‌ده‌ستبێنی. له‌سه‌ره‌تادا (له‌ کۆتايی هه‌فتاکان و هه‌شتاکاندا)، يه‌كێتی توانی رێكخراوی دووه‌م دروست بكات و زۆر به‌زوويی ببێته‌ هێزيكی كاريگه‌رتر له‌پارتی، له‌لايه‌نی خه‌باتی چه‌كداره‌وه‌، و ده‌ورێكی باڵاتر ببينێ له‌پێشخستنی بزوتنه‌وه‌ی ديموكراسی كوردي. به‌لام له‌مه‌ودای درێژدا، يه‌كێتی نه‌بووه‌ موئه‌سسه‌سه‌ و بگره‌ هه‌رله‌ زووه‌وه‌ كه‌وته په‌يره‌ويکردنی هه‌مان ئاکاری کۆن و ياريکردن به‌گوێره‌ی هه‌مان ياسای کلاسيکی. بۆيه‌ش سه‌ير نيه‌ كه‌نه‌يتوانی ياريه‌که له‌ داهێنه‌ره‌ ئه‌سليه‌که‌ ‌بباته‌وه‌.

يه‌كێتی له‌سه‌ره‌تادا بريتی بوو له‌ كۆی چه‌ند رێكخراوێك که رێکه‌وتبوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ پرينسيپ و ميكانيزمی ديموكراسيانه‌ په‌يره‌‌ویی بکه‌ن. به‌لام رێكخراوه‌كانی ناو يه‌كێتيه‌كه‌ ته‌ركيبه ‌و هه‌يكه‌لی ته‌نزيميان، وه‌ك هه‌موو حيزبێكی رۆژهه‌لاتی ناوه‌راست (به‌ ئيسلامی و عيلمانيه‌كانه‌وه‌) له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی كۆمۆنيستی شۆرشكێرانه ‌بوو. واته‌، هه‌يكه‌لێكی هه‌ره‌می پته‌و و تێكچه‌قيو كه ‌ده‌سه‌لات كۆببوه‌وه‌ له‌ ده‌ستی ده‌سته‌يه‌ك وله‌كۆتاييشدا له‌ ده‌ستی تاکه‌ پێشره‌وێك. له‌دوای خه‌باتێکی چڕو سه‌ختی حه‌فتاکان و هه‌شتاکان، يه‌کێتی به‌زۆر مه‌رحه‌له‌ تێپه‌ری و ململانێی ناوه‌خۆيی رێکخراوه هاوخه‌باته‌‌کانی ناوه‌وه‌ی (کۆمه‌ڵه‌ و خه‌تی گشتی و بزووتنه‌وه) هه‌ر به‌رده‌وام بوو، هه‌تا نه‌وه‌ده‌کان. ئه‌وجا يه‌كێتی وورده‌ وورده‌ مه‌فهوومی "يه‌كێتی" وون كرد و به‌شه‌كانی ناوی تێكه‌ل بوون و له ‌ئه‌نجامدا بووه‌ حيزبێكی كلاسيكی - به‌لام به‌ هه‌يکه‌ليه‌تێکی هاکه‌زايی. بێجگه له سکرتێری گشتی ، چه‌ندين چه‌قی قورساييش (قوتبه‌کان) هاتنه‌ كايه‌وه‌. ڕه‌نگه‌ له‌ سه‌ره‌تادا ئه‌و چه‌قه‌ قورساييانه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مايه‌كی نيمچه‌ فيكری و ته‌نزيمی په‌يدا بووبن، واته‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی پێكهاته‌كانی كۆنی يه‌كێتی و كاردانه‌وه‌ی فيكری فه‌لسه‌فی جيهانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌بوون. بۆ نموونه‌، فيكری نه‌ته‌وه‌يی وماويست و عيراقيست و سۆشيالديموكرات و كۆمۆنيستی سۆفيه‌تی و ناسيوناليزمی تۆندره‌وی كوردی و ليبرالی وسه‌رمايه‌داری و فيودالی عه‌شايه‌ری و هتد. به‌لام هه‌ربه‌ زوويی ئه‌ستێره‌كانی ئه‌و باله‌ فيكری و فه‌لسه‌فی و ته‌نزيميانه‌ بوونه‌ سه‌رچاوه‌ی ئيستيقتابی ناوچه‌يی و دامه‌زرانی ناوچه‌گه‌رێتي.

ديارده‌ی ته‌كه‌تتولات ئاساييه‌ و له‌ هه‌موو ريكخراوێك هه‌يه‌ و ده‌بێت. به‌ڵام، شێوه‌ی ته‌كه‌تتولاتی ناو يه‌كێتی ديارده‌يه‌كی‌ كوشنده‌و له‌ناوبه‌ره‌، نه‌ك ته‌نيا بۆيه‌كێتی، به‌ڵكو بۆبزووتنه‌وه‌ی کوردستانی باشوور. ديارده‌كه ‌فاكته‌رێكی گرنك بووه‌ له‌ هاندان و جۆشدانی گه‌نده‌ليی و فه‌شه‌لی حوكمڕاني. شايانی باسه‌ كه‌له‌سه‌رده‌می خه‌باتی چه‌كدارو‌ له‌ سه‌رده‌می براكوژی ١۹۹٤-١۹۹٨، ديارده‌ی ناوچه‌گه‌رێتی و ته‌كه‌توولاتی ناو يه‌كێتی ئه‌وه‌نده‌ به‌ زه‌قی به‌ده‌ر نه‌ده‌كه‌وتن و خه‌لكی سه‌ر جادده‌ هه‌ستی پێيان نه‌ده‌كرد. ئه‌وه‌ش ئاساييه‌ چونكه‌ دوژمنی ده‌ره‌كی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش دروست ده‌كات له‌نێوان ريزه‌كان، به‌ بێ ئه‌وه‌ی ديارده‌كه‌ كز ببێ وه‌يان سه‌ركرده‌كان حيكمه‌تيان به‌ هێزتر بووبێ. به‌لام له‌شێنه‌يی وخه‌باتی شاری و سه‌رده‌می حوكمرانيدا، سيراعه‌كان جۆش ده‌ستينن. به‌ تايبه‌تی له‌وه‌ته‌ی‌ يه‌كێتی و پارتی هه‌ريه‌كه‌يان بويته‌ ساحێب ئيداره‌يه‌كی سه‌ربه‌خۆ ، له‌وه‌ته‌ی به‌رژه‌وه‌ندی پاره‌ و سامان بۆته‌ چه‌قی خه‌باتی سياسي، ناوچه‌گه‌رێتی و ئاگری ته‌كه‌توولات په‌ره‌يان سه‌ندووه‌و بوونه‌‌ته‌ هۆي سه‌ره‌كی بۆ فه‌شه‌لی حوكمراني. قوتبه‌كانی ئه‌و ته‌كه‌تولاته‌ هه‌موويان خاوه‌ن ته‌ئسيرن له‌سه‌ر ئيداره‌ی سلێمانی، هه‌ريه‌كه‌يان له‌لای خۆيه‌وه‌ كاری سه‌ره‌كوه‌زيران (ئێستا جيگری سه‌ره‌كوه‌زيران)ی قورسكردوه‌‌ و وه‌زعه‌كه‌ی ئالۆزتر كردوه‌و بگره گه‌نده‌ليشی زێده‌ کردوه‌. زۆربه‌ی وه‌زيره‌كانيش خه‌ريكی ڕازيكردنی ئه‌م وئه‌و بوونه و ته‌ركيزيان له‌ سه‌ر پاراستنی پارسه‌نگه‌كان و به‌رژه‌وه‌ندی تايبه‌تی خۆيانبوه‌. يه‌كگرتنه‌وه‌ی دوو ئيداره‌‌كه‌ له‌مه‌ودای يه‌كدوو سالی داهاتوودا هيچ له‌و بابه‌تانه‌ ناگۆرێ چونكه‌ جارێ يه‌كگرتنه‌وه‌كه‌ پرۆتۆكۆليه‌ و ته‌نيا له‌ ئاستی وه‌زيرانه‌و كيسه‌ی هه‌ردوولايان هه‌ربه‌ جودايه‌.

جا له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو وه‌زعه‌ ئالۆزه‌ و ململانێيه‌ دژواره‌دا، قوتبه‌كان په‌يوه‌ندی راسته‌وخۆيان به‌يه‌كتری و ته‌نسيقی نێوانيان هه‌رده‌م روو له‌ كزيه، ‌و بگره‌ جارهه‌يه‌ به‌مانگ و به‌سال هاتۆچۆی يه‌كتری ناكه‌ن. ماوه‌يه‌کی درێژيش بوو كه‌ مه‌كته‌بی سياسی كۆبوونه‌وه‌يه‌كی "كاملی" نه‌كردبوو، ته‌نانه‌ت بۆمه‌سه‌له‌ی هه‌ڵبژاردنی تازه‌وه‌زيره‌كانيش، چی‌جای کۆبوونه‌وه‌ی کاملی ئه‌ندامانی سه‌رکردايه‌تی بۆ كار و باری رێكخراوه‌كه. ئيتربه‌و شێوه‌يه‌ و له ئه‌نجامدا ، ئێستا ململانێی قوتبه‌كانی مه‌كته‌ب سياسی و لێكدابرانی ريزه‌كانی كاديره‌ پێشكه‌وتوه‌كان گه‌يشتۆته‌ راده‌يه‌كی وا كه ‌مه‌ترسی ئينشيقاقی عه‌مودی له‌رێكخراوه‌كه‌ ده‌کرێ. ئه‌گه‌ر وه‌زعه‌كه‌ هه‌روا به‌رده‌وام بێ ، به‌بێ چاره‌سه‌رێكی بنه‌ره‌تی، ئه‌وا مه‌سه‌له‌ وه‌قته‌ وهه‌لوه‌شانه‌وه‌ی يه‌كێتی مسۆگه‌ره‌.

بێ گومان رۆلی سکرتێری گشتی، خاوه‌نی ده‌سه‌لاتی بێ پايان، زۆر گرنگه‌ له‌و بابه‌ته. له ماوه‌ی ‌دوو سێ سالی رابووردوودا، که يه‌کێتی پێويستی به نوێکردنه‌وه هه‌بووه، سکرتێری گشتی‌ سه‌رقالی به‌غدا و دابين كردنی تموحه‌ ميژوويه‌كانی ميلله‌ته‌كه‌مان بووه‌، كاتی ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ كه‌ مالی يه‌کێتی رێكبخات و له‌هه‌لوه‌شانه‌وه ڕزگاری بكات. زۆر له‌ كاديرانی يه‌كێتی ره‌خنه‌يان له‌‌وه‌يه‌ كه‌ به‌وجۆره ته‌رکيزه‌، چاره‌نووسی رێكخراوه‌كه ره‌نگه‌ ببێته قوربانی ئه‌وله‌ويات وته‌قه‌ڵڵا عيراقيه‌كان. زياتريش له‌وه‌، بۆ خاتری مسۆگه‌ر كردنی ده‌ستكه‌وته‌كانی به‌غدا، سكرتێر ته‌نازولاتی زۆری بۆ پارتی كردوه‌. به‌و جۆره‌ سكرتێرلايه‌کی گۆره‌پانی كوردستانی به‌تال كردوه و سه‌ركردايه‌تی يه‌كێتی بێ رێره‌و كردوه و ئيداره‌ی سلێمانی لاواز کردوه. ئيداره‌كه‌ش له‌و به‌ينه‌ که‌وتۆته‌ به‌ر‌ ره‌شه‌بای ته‌كه‌تتولات و بگره‌وبه‌رده‌ی تۆپه‌ قورسه‌كه‌نی مه‌كته‌بی سياسي. به‌وانه‌ش ، پرۆژه خزمه‌تگوزاريه‌کانی حکومه‌ت بێئه‌نجامن وخه‌لكی كوردستانی ژێر ده‌سه‌لاتی يه‌كێتی وه‌ك مه‌ڕی بێ شوانيان لێهاتوه‌. ئه‌گه‌ر به‌راووردی له‌ نێوان ئيدار‌ه‌ی پارتی و يه‌کێتی بکه‌ی ، ده‌بينی که له‌زۆربه‌ی حاله‌تدا جێگای به‌راووردی نين و ئه‌رز و ئاسمانيان نێوانه. خۆ ئه‌گه‌ر به‌و وه‌زعه‌ی ئێستای يه‌كێتي، دوو ئيداره‌كه‌ی كوردستان به‌ ته‌واوی و سه‌رتاسه‌ری (نه‌ك ته‌نيا له‌ ئاستی وه‌زيران) يه‌كتر بگرنه‌وه‌، ئه‌وا گێژاوکی يه‌كێتی لێلتر ده‌بی و لاوازيه‌كه‌ی زه‌قتر ده‌بی و به‌رامبه‌ربه پارتی توانای پێشبرکێی سياسی نامينێ. پارتيش ئه‌و فرسه‌ته‌ ده‌قۆزيته‌وه‌ و له‌ مه‌ودای درێژدا زياتر يه‌كێتی له‌ گه‌رده‌لوول ده‌ئالێنی. پارتی قه‌ت به‌ قه‌ده‌ر ئێستا وا پته‌و و به‌توانا و ده‌وله‌مه‌ند و بالا ده‌ست نه‌بوه‌. يه‌كێتيش قه‌ت به‌ قه‌ده‌ر ئێستا وا لاواز و شڕ و ووڕ و بێ ساحێب و كه‌مته‌ئسير نه‌بووه‌. پارتی پلانی پێنج ساله‌ و ده‌ساله‌ی وا ئاماده‌ ده‌كات و به‌ سيقه‌ی دوارۆژه‌وه‌ باس له‌ سه‌ربه‌خۆيی ده‌كات و په‌يوه‌ندی به‌ زلهێزه‌كانه‌وه‌ ده‌كات. يه‌كێتيش پلانی پێنج رۆژی و ده‌ رۆژی هه‌يه‌ و پرۆژه‌ی دواكه‌وتووی هه‌يه‌ و له‌سه‌ر شانۆی نێوده‌وله‌تیدا نه‌ ره‌نگ و نه‌ڕووی هه‌يه‌. هه‌تا له‌ده‌ره‌وه‌ سه‌يری ناوه‌وه‌ی حالی يه‌کێتی نه‌که‌ی، نازانی چه‌ند له‌دوايه‌. راسته‌، سکرتێری گشتی سه‌ره‌ک کۆماره‌و ده‌رگای فراوانی ديبلۆماسی جيهانی بۆ کراوه‌ته‌وه. به‌لام ئه‌وه ده‌رگايه‌کی عيراقيه‌ و سنووری جموجۆليی تاکه سه‌رکرده‌يه‌ک (با ئوستوره‌ش بێ) له‌شانۆی جيهانيدا دياريکراوه‌. قه‌زيه‌ی ميلله‌تێک پيويستی به هيممه‌تی مونه‌ززه‌می سه‌دان کاديری شاره‌زا و لێهاتووه بۆ ئه‌وه‌ی له سه‌نته‌رو قوژبنه‌ نێوده‌وله‌تيه‌کان (به‌تايبه‌تی له‌ ئه‌مريکاو ئه‌وروپا) لۆبی بۆکورد بکه‌ن و په‌يوه‌نديه‌ ئينته‌رناسيوناليه‌کان به‌هێز بکه‌ن. کاديرانێک که مه‌شقی ديبلۆماسی جيهانيان هه‌بی و وه‌ک تۆڕی ده‌وله‌تێک- ئه‌خته‌بووتێک- بێ ووچان کار بۆ وولات درووستکردن بکه‌ن. ئه‌و جۆره‌ خه‌باته‌ پێويستی به دامه‌زراوی موئه‌سسه‌ساتی تێکهه‌ڵکێشراوهه‌يه، که یه‌کێتی ده‌مێکه‌ نه‌يماوه. ئه‌و هه‌ولانه‌يش که‌ له‌ ئارادانه‌ به‌ره‌و کزينه‌ و وه‌ك دڵۆپن له‌ ده‌ريا. نوینه‌رانی حکومه‌ت و رێكخراوی حيزبی سه‌ربه‌ يه‌كێتی، له‌ده‌ره‌وه‌ی وولات ، جموجۆليان بريتيه‌ له‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ته‌که‌تتولاتی ناوه‌وه‌ی وولات. واته بێ ته‌نسيق‌ و په‌رشوبلاون‌ و جێگه‌ی هيچ ئومێدێک نينه‌ - نه‌بۆ يه‌کێتی و نه‌بۆ ميلله‌ت. له‌به‌امبه‌ر ئه‌وانيشدا، ده‌زگا و نوێنه‌رايه‌تی حکومه‌ت ورێکخراوی پارتی، ته‌نگی به‌ يه‌کێتی هه‌ڵچنيوه. له‌ گۆڕه‌پانی ئه‌مريکا و ئه‌وروپادا پارتی ساحيب ستراتيژيه‌ته و ته‌نسيقی کار و هه‌ڵسوکه‌وته‌کانی به شێوازی جيهازی ده‌وله‌ته‌. له‌وه‌ته‌ی پرۆسه‌ی يه‌کگرتنه‌وه‌ی دوو ئيداره‌که‌ هه‌نگاوی ناوه‌، وه له ده‌ره‌وه‌ی وولات هه‌ندێ پرۆژه‌ی هاوبه‌ش هاتۆته کايه‌وه، له پركتيكدا رۆلی سه‌ره‌کی و عاله‌مئاشکرا هی پارتی بووه. هاوكاتيش ده‌هۆلی يه‌کێتی که‌مته‌ققه و هێرشه‌کانی بێته‌وژم بووه. ‌به‌کورتيه‌که و به‌کورديه‌که‌ی، له‌ شانۆی کوردستاني و عيراقی و جيهانيدا، يه‌کێتی وه‌زعی تا بلێی ناله‌باره‌ ورێزه‌کانیشی په‌رش و بلاوه‌ و‌ ئه‌گه‌ر هه‌رله‌خۆيه‌وه‌ هه‌لنه‌وه‌شێيته‌وه‌، ئه‌وا له به‌رامبه‌رململانێ وموراوه‌غه‌ی پارتی خۆی ناگرێ و حه‌تمه‌ن - له‌دوای يه‌کگرتنی ته‌واوی ئيداره‌کان- هه‌لده‌وه‌شێته‌وه‌.

ته‌نيا هۆيه‌ك كه‌ رێگه‌ی نه‌داوه‌ تا ئێستا ئينشيقاق له‌ناو يه‌کێتی رووبدات ئه‌وه‌يه‌ كه‌ سكرتێری گشتی خاوه‌ن وتاقه بريارده‌ری سياسی و دارايي رێكخراوه‌كه‌يه‌‌. هه‌ر ئه‌ويش جه‌وسه‌ره‌كانی گوريسه‌كه‌و كليلی يه‌كپارچه‌يی رێكخراوه‌که‌‌ی له‌ ده‌ستیدايه‌. هه‌تا ئه‌وله‌سه‌ر کار مابێ ، ئه‌وا قوتبه‌كانی ناو مه‌كته‌بی سياسی توانای جيابوونه‌وه‌ و دابڕان و ئينشيقاقيان نابێ. سکرتێری گشتيش ئاشکرای کردوه که له‌ دوای ته‌واو کردنی ماوه‌ی چوارساله‌ی حوکمی‌ سه‌ره‌ک کۆماريی، نيازی هه‌يه‌ که له ئيستانبول لێی دانيشێ و بيره‌وه‌ري و ياداشته‌کانی بنوسيته‌وه. هه‌ربۆيه‌ش ئه‌گه‌ر يه‌كێتی به‌رله‌ خانه‌نشينی سکرتێری گشتی به‌خۆی رانه‌گات، له‌دوای ئه‌و هيچ توانايه‌ك نيه - ته‌نيا مه‌گه‌ر موعجيزه- ‌ريزه‌كانی يه‌كێتی بپارێزی‌. ته‌سه‌ووری ئه‌ورۆژه‌ بكه‌ كه‌ يه‌كێتی به‌بێی سکرتێری گشتی كۆنفرانس ده‌به‌ستی و لايه‌نه‌ موته‌كه‌تتيله‌كانيش ئاماده‌ی موساوه‌مه ‌نا‌بن و هه‌ريه‌كه‌يان قائيمه‌ی خۆی داده‌به‌زێنی و ململانێی توندره‌وانه‌ ده‌كات. جه‌ووی كۆنفرانس بۆنی خوێنی لێ دێت وهيچ وه‌سيله‌يه‌ك –يان براگه‌وره‌يه‌ک- نابێ‌ كه ناوبژی بکات و ‌ئاشتی و يه‌کبوون له‌ نێوانياندا زامين بكات. حاله‌تێكی وا له‌به‌رده‌مدايه‌ كه‌ زۆربه‌ی کاديران و ئه‌ندامانی سه‌رکردايه‌تی له‌به‌رچاويانه‌، به‌لام نايه‌نه‌وێ به‌قووڵی بيری لێ بکه‌نه‌وه‌. هه‌ندێکيان ده‌يدركێنن و‌ ئينشيقاقيان بۆ يه‌کێتی داناوه‌ به‌لام ناشزانن چۆن خۆيان بۆ ئه‌و رۆژه‌ ئاماده بکه‌ن.

ئه‌‌دی چار چيه؟

زۆر له‌ زووه‌وه‌ كاديرانی يه‌كيه‌تی هه‌وليان داوه‌كه‌ نيزامی موئه‌سسه‌ساتی مۆدێرن له‌ناو يه‌كێتی بێننه‌ كايه‌وه. موئه‌سسه‌سه‌يه‌ك كه‌ مێكانيزمی ده‌ستوريی هه‌بێ بۆ لێپرسينه‌وه‌ و خۆتازه‌ كردنه‌وه‌ و داهێنان وهه‌لبژاردنی سه‌ركرده‌و په‌روه‌رده‌ كردنی كادير و قه‌لاچۆ كردنی گه‌نده‌ل و برياردانی ديموكراسی وئيداره‌ی بوودجه‌و هتد. به‌لام هه‌وله‌كانيان جار له‌ دوای‌ جارکه‌مبه‌رهه‌م بووه ، بێ ئه‌نجام بووه‌ وه‌يان به‌فيرۆ چووه‌ (جا له‌به‌ر هه‌رهۆيه‌ك بووبێ). ئێستاش جموجۆل و هه‌ولی دلسۆزانه هه‌ن و رووه‌و گه‌شه‌ کردنن و هه‌ريه‌که‌يان بيرۆکه‌ی تازه‌ی تێدايه.

يه‌که‌م پله‌ی گۆرانکاری به‌وه ده‌ستپێ ده‌کات که پێشره‌وی گۆرانکاريه‌کان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ته‌ئسيراتی قوتبه‌کان بی و دوابرياريش له‌ ده‌ستی کۆنفرانسی داهاتووی رێکخراوه‌که‌ بێ. دووه‌ميان، له بنه‌ره‌ته‌وه‌ هه‌يکه‌له هه‌ره‌ميه‌که‌ی رێکخراوه‌که‌ سه‌رله‌نوێ دابرێژرێته‌وه، له‌سه‌ر بنه‌مايه‌کی مۆدێرنی ديموکراتی. ده‌ستوری تازه‌ی بۆ بنوسنرێته‌وه و ئاليه‌تی دابين کردنی بڕگه‌کانی بۆ ده‌ستنيشان بکرێ. سێيه‌م، کۆڵه‌‌گه‌ و بنه‌ماي درێژخايه‌ن بۆ گه‌نج و گه‌نجينه‌ی رێکخراوه‌که بچه‌سپيندرێ. واته، ریکخراوه‌که بکرێته‌ مه‌عمه‌لێک بۆ په‌روه‌رده‌کردن و ده‌رچواندنی کادير و سه‌رکرده‌ی دوارۆژ. کاديران رابهێندرێن له نوێترين شێوه‌ی خه‌باتی شارستانی و ديبلۆماسی ينته‌رناسیونالی.

چواره‌م، هه‌تا سکرتێری گشتی له کار ماوه، به زووترين کات کۆنفرانسی داهاتوو ببه‌سترێ. به بێی ئه‌و ، وه‌يان دوای ئه‌و، سه‌رکه‌وتنی پرۆسه‌که‌ مه‌حاله. سکرتێری گشتيش پێويسته‌ به‌جۆرێك ‌سه‌رپه‌رشتي كۆنفرانسی داهاتوو بكات که يه‌كێتی ريزه‌کانی بپارێزێت و مسۆگه‌ری بكات كه‌رێكخراوه‌كه‌ وه‌ك پاپۆرێك، به بێ مه‌ترسی نقوومبون ، رێره‌وی دوارۆژ ده‌گريته‌ به‌ر و به‌ره‌نگاری شه‌پۆلی ناوچه‌گه‌رێتی و گه‌نده‌لبه‌رژه‌وه‌نديه‌کان ده‌بێت.

ئايا مه‌به‌ست له‌ و په‌يامه‌ چيه‌؟

ئايا بۆچی به‌لای خه‌لکانی وه‌ك منه‌وه‌ گرنگه که يه‌کێتی وه‌ يان پارتی ريزه‌کانيان ته‌با بێت؟ ئايا نووسراوی من بۆ چيه‌ و خه‌لکانی وه‌ك من به‌رژه‌وه‌نديان له‌وه‌دا چيه‌؟ هه‌روه‌ك چۆن باسم کرد ، هاتنه‌کايه‌وه‌ی يه‌کيێتی باشترين داهێنان بوو له‌ خزمه‌تي بزووتنه‌وه‌ی و ديموکراتيخوازی کورد. به‌ هه‌مان شێوه‌، بوونی پارتی پێويست بوو بۆ بزووتنه‌وه‌که‌مان. به‌داخه‌وه، ململانێي چه‌کداری ناشارستانی ئه‌ودوو حيزبه بووه مايه‌ی براکوژی و دوا که‌وتنی قه‌زيه‌که‌مان، به‌لام له سه‌رده‌می خه‌باتی شارستانيانه‌ی ئيمرۆدا ، ململانێی سياسی دیموکراسی ئه‌ودوو حيزبه‌ سوودی زياتره له‌ زيانی. منيش وه‌ك هه‌ر رۆشنبيرێك ، لام گرنگه که ئه‌ و بالانسه بپارێزرێت. يه‌ك له باره خۆم ، له‌ نزيکه‌وه خه‌باتم له‌گه‌ل هه‌ردوو لايان کردوه. ڵه‌ سه‌رده‌می هه‌له‌بجه‌ و ئه‌نفالدا، له‌گه‌ل نوێنه‌ری هه‌ردوولادا که‌مپه‌ينم کردوه‌ بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ده‌نگی کورد‌، و لۆبيم کردوه له‌ دژی دوژمنان - بۆ په‌يدا کردنی دۆستان له وولاتانی زلهێز. ئه‌وه‌ی ئيمه‌ی رۆشنبير کردمان بۆ پاراستنی گيانی په‌ناهه‌نده کۆچڕه‌وه‌کان، به حيزبه‌کان نه‌ده‌کرا به ته‌نها. له‌ رۆژانێكدا كه‌ حكومه‌تی هێچ وولاتێكی ئه‌وروپی و ئه‌مريكی ئاماده‌ نه‌بوون هيچ سه‌ركرده‌يه‌كی سياسی كورد ببينن، من وهاوه‌له‌کانم توانيمان مارگرێت تاتچه‌ر له‌ مال ده‌رهێنين و وای لێ بکه‌ين که جۆن مێجه‌ر و جۆرج بووش له مال ده‌ربهێنی بۆفرياكه‌وتن و يارمه‌تیدانی کورد. هه‌وله‌كانی ئێمه و ميحنه‌تی كۆچره‌وه‌كان و فرمێسكی مندال و شينی دايكه جه‌رگسوتاوه‌كان بوو که ناوچه‌ی ئازادكراو (منطقه آمنه) ی هێنايه کايه‌وه. له‌ژێر سێبه‌ری ئه‌و هه‌ولانه‌ی ئێمه و قوربانی خه‌لكی شاره‌كانی كوردستان‌- حيزبه‌کان توانيان ئيداره و حکومه‌ت و په‌رله‌مان دابمه‌زرێنن و ده‌سه‌لاتيان بچه‌سپێنن. ڵه ١۹۹١ يشه‌وه ئێمه‌ هه‌ر خه‌ريکی پشتگيريکردنی ده‌زگا و دامه‌زراوه حکوومی و ئه‌کاديميه‌کانی کوردستانين، به‌ ديوی يه‌کێتی و پارتيه‌وه. هه‌ر بۆيه‌ش، نه‌ك ته‌نها له‌ خۆمان ڕاده‌بينين که ته‌ده‌خول بکه‌ين وئامۆژگاری و پێشنيار بخه‌ينه‌ به‌رده‌م يه‌کێتيش و پارتيش، به‌ڵکو خۆمان به ساحێبی قه‌زيه‌كه‌ ده‌زانين. خاكی كوردستان و بزوتنه‌وه‌که و دوارۆژی ميلله‌ته‌كه‌مان مولكی هه‌موانه‌. هه‌موومان سه‌ربه‌رزين به‌ مێژووی خه‌بات و شۆرشی ميلله‌ته‌كه‌مان و قوربانی رۆله‌ شه‌هيده‌كانمان، ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ رێگه‌ی حيزبه‌كانه‌وه‌ يان له‌ده‌ره‌وه‌ی حيزبه‌كانه‌وه‌ داستانيان تۆماركردوه. كه‌ ميلله‌ت قوربانی ده‌دات، له‌ رێگه‌ی حيزبه‌وه‌ پێشكه‌شی قه‌زيه‌كه‌ی ده‌كات، بۆيه‌ش ته‌واوی ميلله‌ت خاوه‌نی قه‌زيه‌كه‌ش وحيزبه‌كانيش و قوربانيه‌كانيشه‌‌. ديسانه‌وه‌ بۆيه‌ش به‌ ماف و ئه‌رکی هه‌موو کوردێکی رۆشنبيرو دڵسۆزیشی ده‌زانين (جا حيزبي بن يان نا) كه‌ له به‌رامبه‌ر‌ مه‌سه‌له چاره‌نووسيه‌کاندا بيده‌نگ دانه‌نيشن. جێگه‌ی داخه که‌ ئه‌وه‌ي که‌ له‌و بابه‌تانه‌ش‌ بدوی، به نووسين وه‌يان به ئاشکرايی، ره‌نگه به حيزبی به‌رامبه‌ر له‌قه‌له‌م بدرێ و بگره به‌ دووژمنيش. به‌لام قه‌زيه‌که‌مان، که‌ هی هه‌موو لايه‌که، زۆر به‌رزترو پيرۆزتره‌ له هه‌موو ئيعتوباراتێکی تر. بۆيه‌ش دلنيام که ووتاره‌که‌م سوودی ده‌بێ بۆ خاوه‌ن قه‌زيه‌كه‌ نه‌ك زيان.

شايانی باسه‌ كه‌ روخانی رژێمی سه‌دام و دامه‌زرانی ده‌ستووری ديموكراسی له‌ عيراق و هه‌لبژاردنی نوێ و يه‌كگرتنه‌وه‌ی ئيداره‌كانی كوردستان، بار و دۆخێكی دلنياكه‌ره‌وه‌ی هێنايه‌ كايه‌وه. نه‌ك ته‌نيا مه‌ترسی براكوژی كه‌مكرده‌وه، به‌لكورزه‌مينه‌ی خۆشكردوه‌ بۆ خه‌لكی ده‌ربه‌ده‌ر و ئاواره‌ی هه‌نده‌ران كه‌ بگه‌رينه‌وه‌ بۆ خاكی وولات. ساله‌های سال بوو خه‌ونمان به‌و رۆژه‌وه ده‌ديت كه‌ بتوانين به‌ زيندويه‌ تی (به‌مال و منداله‌وه‌) بگه‌رێينه‌وه‌ بۆ به‌شداريكردن له‌ دروستكردنه‌وه‌ی وولات، وكه‌ مرديشين ته‌رمه‌كانمان به‌ خاكی نيشتمان بسپيرين. ‌وا له‌ سايه‌ی ديموكراسيه‌تی په‌رله‌مانی، خه‌ريكه‌ خه‌ونه‌كانمان دێته‌ دی. ئيمرۆ كوردستان پێويستی به‌ زانست و ئه‌زموون و مه‌هاره‌تی مۆدێرنی بيانی هه‌يه‌ بۆ دامه‌زراندنی موئه‌سسه‌ساتی ده‌وله‌ت له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی پته‌و. رۆشنبير و خاوه‌نپيشه‌ كورده‌كانی هه‌نده‌رانيش، بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هه‌ڵگری زانست و‌ ئه‌زموون و مه‌هاره‌تی بيانی به‌سوودن، ئه‌وانه‌ جگه‌ركۆشه و جگه‌رسۆزی نيشتمانيشن. ئاماده‌ن بگه‌رێنه‌وه‌وو به‌بێ قسوور رۆلی مێژوويي خۆيان ببينن و شانبه‌شانی ميلله‌تيان كاربۆ وولات بكه‌ن. هه‌لبه‌ته ئه‌ركی سه‌ر شانی حيزبه‌ ده‌سه‌لاتداره‌كانيشه كه‌ زه‌مينه‌ خۆش بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی وولات بكه‌نه‌ به‌هه‌شتی ديموكراسيه‌ت و باری له‌بار بۆ ئه‌و پرۆسه‌يه‌ بره‌خسێنن.

سه‌رله‌نوێ داڕژتنه‌وه‌ی يه‌كێتی: سه‌ره‌تای پرۆژه‌يه‌ك‌

ئه‌وه‌ی كه‌ من ده‌يبيستم ‌ئه‌وه‌يه‌ كه‌ يه‌كێتی بنه‌ماو پێناسه‌ی رێكخراوی حيزبی نه‌ماوه‌. بويته‌ كۆمه‌ڵگايه‌ك، ناديه‌ك، كه تێيدا "براده‌ران" وه‌لائيان و تۆری په‌یوه‌نديه‌كانيان له رێگه‌ی مه‌ڵبه‌نده‌كانه‌وه نوێ ده‌كه‌نه‌وه‌. واته‌، جموجۆلی سياسی له‌ده‌وری چه‌قی مه‌لبه‌نده‌كان ده‌خولێته‌وه‌. ماناو مه‌فهوومی "به‌يه‌كێتیبوون" وونكراوه‌، رێنمای سۆسيالديموكراتی به‌رداوه‌و له‌ ته‌ناقوزاتێكی فيكریدا ده‌خولێته‌وه‌. له‌سه‌ر ئاستی رێكخراويشدا، ناونووسكردنی ئه‌ندام باوی زۆر نه‌ماوه‌، كه‌لتووری تۆماركردنی وورده‌ی كۆبوونه‌وه‌كان له‌ ئارادا نه‌ماوه، داتا و ئيحسا و مێژووی جموجۆليه‌كان سه‌روشوونيان نه‌ماوه، ئاليه‌تی دابه‌شكردنی ئه‌رك و مه‌سئوليای حيزبیش له‌ موسته‌وای ژێر مه‌ڵبه‌نده‌كانه‌وه ديارينه‌كراوه‌‌. ئيتر يه‌كێتی بويته‌ دیوه‌خانێك، تۆڕێك يان حه‌وزێكی مه‌له‌وانی گه‌وره، كه‌ جێگای هه‌موو كه‌سێكی تيدا ده‌بيته‌وه‌. بێ گومان ئه‌وه‌ش‌ له‌ سيفه‌ته‌ باشه‌كانيه‌تی. به‌ڵام يه‌كێتی پێويستی به ده‌ستووريكی نووسراوه‌ و هه‌يكه‌لیكی مۆدێرن و رێكخستنێكی هه‌ميشه‌ زيندوو هه‌يه. پێوسته‌ رۆل و ميكانيزمی كاركردن و لێپرسينه‌وه‌ی ئه‌ندام و كادير و سه‌ركرده‌كانی دياريكراو بێ، و ميكانيزمی خۆتازه‌كردنه‌وه‌و هه‌لبژاردنی سه‌ركرده‌كانی ئاشكرا و به‌كار بێ.

لێره‌دا، وه‌ك سه‌ره‌تای پرۆژه‌يه‌ك، نموونه‌ی هه‌يكه‌لی حيزبێكی سۆسيالديموكراتی ئه‌وروپی ده‌كه‌مه‌ بنه‌مايه‌ك بۆ ره‌سم كردنی نموونه‌يه‌ك بۆداڕشتنه‌وه‌ی هه‌يكه‌لێكی ديموكراتيانه‌ی يه‌كێتی. ئه‌وه‌ش مانای ئه‌وه‌ نيه‌ كه‌ ته‌واوی پێناسه‌و پۆسته‌كان كتومت له‌ ئامێز بگيرێن، به‌لام ده‌كرێ سووديان لێوه‌ربگيرێت.

ده‌ستوور و پێناسه‌ی يه‌كێتی

ده‌بێ يه‌کێتی ساغی بكاته‌وه‌ كه‌ ئايا يه‌کێتی (وه‌يان به‌يه‌کێتیبوون) چيه و مانای چيه. ڵه‌گه‌ڵ ڕۆژگار، ناوه‌رۆك و مه‌فهوومی يه‌كێتی هه‌رده‌م له‌ گۆرانبوه. ئه‌گه‌رئيمرۆ له‌ ده‌نگده‌رێك بپرسی، ئايا رێكخراوی يه‌كێتی بۆئه‌و چی ده‌گه‌يه‌نێ. ئايا "يه‌كێتی" ناوێكه به‌واتای ئازادی، وولاتپاريزی، ديموكراسيه‌ت، شه‌فافيه‌ت، ئينسانيه‌ت، وه‌سيله‌ی گه‌يشتنه ئامانج و به‌ديهێنانی خه‌ونه‌كان دێت؟ وه‌يان له بيری هاووڵاتيدا ماناي يه‌كێتیبوون به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ووشه زه‌ق و به‌رراقانه‌يه؟ پێويسته‌ كه‌ يه‌كێتی پێناسه‌يه‌كی سياسی ومه‌عنه‌وی كۆمه‌ڵايه‌تی بۆ خۆی دياريبكات و له‌ ڕووی پراكتيكدا به‌ موسته‌هه‌قی و پڕ به‌ پێستی پێناسه‌كه‌ی پێوه‌ بلكێ. ده‌بێ ساغی بكاته‌وه كه‌ ئايا يه‌کێتی قيه‌می چيه‌ وبير وبرواو هه‌لوێست و بۆچوونه‌كان و ئامانجه‌كانی چين بۆ ئاينده‌ی نزيک و دووری وولاته‌كه‌. ئايا هه‌لوێستی رێکخراوه‌که‌ چيه‌ به‌رامبه‌رلايه‌نه گرنگه‌کانی کۆمه‌ل و ده‌وروبه‌ر. بۆچی يه‌كێتی ده‌يه‌وێ حوکمی له‌ده‌ست بێ؟ بۆ نموونه هه‌لوێست به‌رامبه‌رمافی دیموکراسی تاکه‌که‌س، ئافره‌ت، مندال، خێزان، په‌يوه‌ندی ژن و پياو، په‌يوه‌نديه‌کانی به‌رهه‌مهينان، مافی کرێکارو بێکار، بازرگان، سه‌رمايه‌دار، ئازادی نووسين و ده‌ربرين، سنووری ئازادی، شێوه‌ی حوکمرانی، رۆلی حيزب له کۆمه‌ل و په‌يوه‌ندی حيزب به حکومه‌ت و هتد. ئه‌و هه‌ڵوێستانه‌‌ش ده‌بێ ئاشكرا بكرێن، نه‌ک ته‌نيا له‌ روانگه‌کی فه‌لسه‌فيه‌وه‌، به‌لکو له‌ رووی پراکتيك و په‌يره‌وی سياسيه‌وه. ئه‌و هه‌لوێستانه ده‌بنه‌ مال له‌سه‌رسه‌ركرده‌ی ريكخراوه‌كه‌، كه له‌روانگه‌يانه‌وه‌‌ خه‌لكی په‌نجه‌ی موحاسه‌به بۆ حيزب و سه‌ركرده‌كانی به‌رز ده‌كاته‌وه‌. هه‌ڵوێسته‌كان ده‌بنه بنه‌مای هيممه‌ته‌ سياسيه‌كانی رێكخراوه‌كه‌، بنه‌مايه‌ك كه‌ ده‌بێته‌ رێنيشانده‌ری په‌رله‌مانتاره‌كان و وه‌زيره‌كانی سه‌ربه‌ رێكخراوه‌كه‌ی بۆ مه‌به‌ستی ياسا داڕشتن و ته‌نفيزكردنيان. ده‌بنه‌ بنه‌مای به‌يان (مانيفه‌ستۆ) ی سياسی رێكخراوه‌كه‌. ده‌بێ حيزبه‌ كورديه‌كان كه‌لتوری مانيفه‌ستۆ نوێ بكه‌نه‌وه‌ و به‌ نووسراوی له‌گه‌ل خولی په‌رله‌مان بلاوی بكه‌نه‌وه‌. مانيفه‌ستۆ په‌يمان و وه‌عده‌ی سه‌رکردايه‌تی حيزبه‌كه‌يه‌. په‌يمانێكه‌ بۆ‌ ميلله‌ت كه‌تێيدا ئاشكرای ده‌كه‌ن ئايا به‌چی وه‌سيله‌يه‌ک يه‌كێتی هه‌ول ده‌دات هه‌لوێست و ئامانج و په‌يمانه‌کان به‌ديبهێنی و چۆن ده‌ستکه‌وته‌کانی ميلله‌ت ده‌پارێزی و بارو دۆخی کۆمه‌ل‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات.

هه‌يكه‌لی رێكخستنی حيزب

گرنگترین بابه‌ت، هه‌يكه‌لی ریكخستنی ئه‌ندامه‌كان و تۆڕی رێكخراوه‌كه‌يه‌‌. حيزبێكی ديموكراسی كه بيه‌وێ هه‌رده‌م له‌ گۆڕان و پێشكه‌وتندابێ، پێويسته‌ هه‌يكه‌له‌كه‌ی رێگر نه‌بێ. هه‌يكه‌لی هه‌ره‌می تێكچه‌قيوی كۆمۆنيستانه‌ به‌كه‌لكی دیموكراسيه‌ت نايه‌ت. ئه‌گه‌رچی له‌سه‌ر كاغه‌ز، حيزبی سۆشياليستی و كۆمۆنيستی له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی شێوه‌ دیموكراتيانه‌ داڕيژراون، به‌ڵام‌ ئه‌زموون سه‌لماندوويه‌تی كه‌ له‌گه‌ڵ ديموكراسيه‌تی په‌رله‌مانيدا زۆر گونجاونينه‌‌‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی رێخۆشكه‌رن‌ بۆتاكڕه‌وی و كۆكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستی ئالقه‌يه‌كی پچووك. باشتره كه‌ تۆری رێكخستنی یه‌كێتی له‌سه‌ر‌شێوه‌ي هێشوويه‌كی دايناميكی بێ، كه تێيدا‌ ده‌سه‌ڵات سه‌ره‌وخوار و خواره‌وسه‌ر، به‌هه‌ردوو ئيتيجاهدا بروات. گرنگ لێره‌دا ته‌سه‌لسولی قادرمه ئيداريه‌كه نيه‌، به‌ڵكو له‌ په‌يوه‌ندی نێوان پله‌كانی قاردمه‌كه‌يه‌ وله‌ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانه به‌سه‌ركۆميته‌ی ئاسته‌ جياجياكان. ئه‌و بابه‌تانه‌و وورده‌كاری ته‌واوی په‌يره‌و و پرۆگرامه‌كان و ئاليه‌تی هه‌لسووراندنی حيزبه‌كه‌، ده‌بێ له‌ ده‌ستووری حيزبدا دياريكرابێ، هه‌ر له‌ ده‌سه‌لاته‌كانه‌وه‌ بگره‌ هه‌تائه‌رك وماف و لێپرسينه‌وه‌ورته‌نزيمی په‌يوه‌نديه‌كان.

ئه‌ندام:

ئه‌ندام کۆره‌گه‌ و به‌ردی بناغه‌ی رێکخراوه‌که‌يه‌. پێناسه‌ی ئه‌ندام و دياريكردنی ئه‌رك و مه‌سئوولياتی، كارێكی ئاسانه‌. گرنگ ئه‌وه‌يه‌ كه هه‌موو ئه‌ندامێك ناونووس بكرێ له‌ داتابه‌يسه‌كی مه‌ركه‌زی. ئه‌ندام ئه‌وكه‌سه‌يه‌ كه‌ ئابوونه‌ی ساڵانه‌ی ده‌دات. ئابوونه سه‌رچاوه‌يه‌كی‌ دارایی گرنگ و بنه‌ڕه‌تی حيزبه‌كه‌يه‌، جا ئه‌گه‌ر زۆر بی يان كه‌م. ئه‌ندام له‌كاتی پێویست و به‌گویره‌ی توانا، يارمه‌تی خۆی پێشكه‌ش به رێكخراوه‌كه‌ ده‌كات. ئه‌ندامی ئاسايی رێكخراوه‌كه‌ بريتيه له‌ ده‌نگده‌رێك و پاڵپشتێك، مه‌رجيش نيه‌ كه‌ باری گران بكرێ به‌ ئه‌رك و مه‌سئوولياتی حيزبی . هه‌رچی مه‌سئوليات و كاری فولتايمی حيزبيه‌ ، ئه‌وه‌ پيشه‌ی كاديره هه‌ڵبژاردراوه‌كانه‌، له‌گه‌ڵ ستافی مووچه‌خۆر(كه‌ مه‌رج نيه‌ حيزبی بن). ئه‌ندامێی رێكخراو له‌ رێگه‌ی " لق" به‌ حيزبه‌وه ده‌به‌سترێته‌و‌ه، كه‌ ئه‌وه‌يش به‌ لانی كه‌مه‌وه‌ بريتيه له‌ ده ئه‌ندام و ده‌گاته‌ ده‌يان كه‌س. هه‌ر سێ چوار لقه‌ی "مه‌ڵبه‌ندێکی" ئينتيخابی پێک دێنن كه‌ سنوره‌كه‌ی بريتيه‌ له‌ هه‌مان سنووری هه‌ڵبژاردنی تاكه‌ په‌رله‌مانتارێك‌. هه‌ر سێ چوار مه‌ڵبه‌ندێكی نزيك له‌ يه‌كتر ده‌توانن "هه‌رێمێك" پێك بێنن بۆ ره‌سم كردنی سياسه‌تی هاوبه‌ش، به‌لام ئه‌وه‌ێان زه‌روور نيه‌. هه‌رێميش سه‌ركردايه‌تی به‌دوادا دێت.

پێويسته‌ يه‌كێتی رۆلی ئه‌ندام و و پێشمه‌رگه‌ لێك جيا كاته‌وه‌. ئيمرۆ سه‌رده‌می حيزبايه‌تی نهێنی (پڕمه‌ترسی) ناو شارو پێشمه‌رگايه‌تی شاخ به‌سه‌رچوه‌. جاران گشت ئه‌ندامانی رێكخراوی يه‌كێتی ئه‌رك و مه‌سئوولياتی مێژوويیان له‌سه‌رشان بوو و ‌هه‌موويان به‌ پێشمه‌رگه‌ له‌قه‌له‌م ده‌دران. به‌لام ئيمرۆ رۆژی خه‌باتی ديموكراسی شارستانيه، ‌ سه‌رده‌می عيراقی پاش سه‌ددامه. پێشمه‌رگه‌ی ئيمرۆ سه‌ربازێكی موحته‌ريف و فولتايمه‌ و به‌شێكه‌ له‌ جيهازی حكوومه‌ت و ده‌بێ له‌ هه‌يكه‌لی حيزبه‌كه‌ جيابكرێته‌وه. پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانيش بيركردنه‌وه‌و هه‌ڵسوكه‌وتيان حيزبیانه‌‌ بێ نه‌ك پێشمه‌رگانه.

لق

بڕبڕه‌ی پشتی رێكخراوی حيزبه‌كه‌ بريتيه‌ له لقه‌کانی. لقێک ره‌نگه بچووک بێ يان گه‌وره، به‌گوێره‌ی ناوچه‌‌ جوگرافيه‌که و قه‌واره‌ی کۆمه‌ڵگاکه‌ی. هه‌ر لقێک سالانه‌، سێ چوار کۆبوونه‌وه‌ی ئاسايي و کۆنفرانسی سالانه‌ی خۆی‌ ده‌کات بۆ خاتری هه‌ڵبژاردنی كۆميیته‌ی لق و دياريكردنی رێره‌و و هه‌ڵوێست و سياسه‌تی لقه‌كه‌، به‌گوێره‌ی خسوسياتی ناوچه‌ جوگرافيه‌كه. كۆميته‌ی لق‌ وه‌ك رێكخراوێكی سه‌ربه‌خۆ كارده‌كات و سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر كۆميته‌ی لقه‌كه‌ دياريكراوه‌. شايانی باسه‌ كه‌ سه‌ركرده‌ی دواڕۆژی حيزبه‌كه‌ له لقه‌كانه‌وه هه‌ڵده‌قولێن‌ و ميكانيزمێك هه‌يه‌ بۆ به‌ره‌وپێشه‌وه‌ بردني خه‌ڵكی لێهاتوو.

ئه‌رك و مه‌سئولياتی هه‌ره‌ گرنگی كۆمييته‌ی لق بريتيه‌ له كه‌مپه‌ين كردن له‌ ناوچه‌ جوگرافيه‌كه‌ بۆ هاندانی خه‌ڵك بۆ ده‌نگدان به پاڵيوراو‌ه‌كانی حيزبه‌كه له هه‌ڵبژاردنه گشتیه‌كان. بۆ نمووهی په‌رله‌مان وبه‌له‌ديه‌ و مايه‌ر(موحافيز) و قائيمه‌قام وپۆسته ستراتيژيه‌كانی تر. كه‌مپه‌ينيش پرۆسه‌يه‌كی به‌رده‌وامه، نه‌ك ته‌نيا له رۆژانی هه‌ڵبژاردندايه. كۆميته‌ی لقه‌كان چاو و گوێی حيزبه‌كه‌ن كه ئاگاداری هه‌ست و گيروگرفتی خه‌ڵكن. هه‌ركاتێكيش ئه‌گه‌ر سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه‌ له‌ميلله‌ت دابڕا‌ و له‌ خه‌ڵك بێمنه‌ت بوو، ئه‌وا ئه‌ندام و كۆميته‌ی لقه‌كان يه‌كه‌م كه‌سن هه‌ست به‌و دابرانه‌كه‌ پێ ده‌كه‌ن و يه‌كه‌م كه‌سيشن كه‌ پێوه‌ی ده‌نالێنن. هه‌ربۆيه‌ش باشترين ئامۆژگاريكه‌ری سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه ئه‌ندامانی لقه‌كان‌ن.

له كۆبوونه‌وه‌ی ساڵانه‌ی لقه‌كاندا، نوێنه‌رانی لق هه‌ڵده‌بژيردرێن بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری له‌ كۆنفرانسی ساڵانه‌ی مه‌ڵبه‌ند و هه‌رێم و كۆنفرانسی گشتی حيزب بكه‌ن. شايانی باسه‌ كه‌ هه‌لسوكه‌وت و ئيداره و بوودجه‌ی كۆمييته‌ی لق ده‌كه‌وێته‌ ژێر چاودێری و لێپرسينه‌وه‌ی كاونسلی "مه‌ڵبه‌ندی ئينتيخابی". هه‌ركاتێكيش كۆميته‌ی لق پێخواری بكات و له‌ خه‌‌تی حيزبی وه‌يان قانوونی لابدات، ئه‌وا كاونسلی مه‌ڵبه‌ندو سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه‌ ده‌سه‌لاتی ئه‌وه‌يان هه‌يه‌ لقه‌كه‌ سزا بده‌ن، كاری بوه‌ستێنن وه‌يان به‌ته‌واوی دايبخه‌ن.

مه‌ڵبه‌ند

مه‌ڵبه‌ندی ئينتيخابی رۆلێكی مه‌ركه‌زی ده‌بينی له‌ ئيداره‌ و رێكخستن و پته‌وكردنی هه‌يكه‌لی حيزب. مه‌ڵبه‌ند كاونسلی خۆی هه‌يه‌ و پێك دێت له‌ نوێنه‌ره هه‌ڵبژاردراوه‌كانی لقه‌كان. ده‌شكرێ ئه‌ندامه‌كانی كاونسلی مه‌لبه‌ند به‌راسته‌وخۆيی هه‌ڵبژێردرێن له‌لايه‌ن ئه‌ندامانی ناوچه‌كه‌‌‌وه. مه‌ڵبه‌ند، ديسانه‌وه‌، وه‌ك رێكخراوێكی سه‌ربه‌خۆيه‌ و مه‌سئووله‌ به‌رامبه‌رلقه‌كان و ئه‌ندامه‌ ده‌نگده‌ره‌كان. ئه‌وانه‌ش ته‌ئسيریان له‌سه‌رهه‌ڵسوكه‌وت و رێره‌وی مه‌ڵبه‌نده‌كه زۆر زياتره‌ وه‌ك له‌ ته‌ئسيری سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه‌. مه‌ڵبه‌ند چه‌ندين كۆبوونه‌وه‌ی ئاسايی و كۆبوونه‌وه‌يه‌كی ساڵانه ده‌كات، له‌سه‌ر هه‌مانشێوه‌ی لقه‌كان. گشت ئه‌ندامانی لقه‌كانی سه‌ر به‌ مه‌ڵبه‌ند بۆيان هه‌يه‌ به‌شداري بكه‌ن له‌ كۆنفرانسی ساڵانه‌ی مه‌ڵبه‌ند. ئه‌ركی سه‌ره‌كی مه‌ڵبه‌ند ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنی گشتی، كانديد (پاڵێوراو) ی حيزبه‌كه دياري بكات بو پۆسته‌ گرنگه‌كانی ناوچه‌كه، به‌ڵام به‌ ته‌نسيق له‌گه‌ل پێشره‌وی حيزبه‌كه‌ و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی گشتی‌. هه‌روه‌ها ئه‌ركی كاونسلی مه‌ڵبه‌نده‌كه‌شه‌ كه‌ ته‌نسيقی كه‌مپه‌ينی نێو لقه‌كان بكات بۆديعايه و پشتكيریكردنی كانديد‌ه‌كان. دوای هه‌ڵبژاردنيش، كاونسلی مه‌ڵبه‌ند ده‌كه‌ويته‌ پشتگيری و چاودێريكردنی هه‌ڵگری پۆسته‌كان. مه‌ڵبه‌ند چه‌ندين رۆلی گرنگی تريشی هه‌يه‌، بۆيه‌ش پێكهاتی كاونسلی مه‌ڵبه‌ند زۆر گرنگه.

له‌ كۆنفرانسی ساڵانه‌ی مه‌ڵبه‌نددا، سه‌رۆك و جێگری و سكرتێر و خه‌زنه‌دارو لێبرسراوی كاروباری ئافره‌ت و ڕاگه‌ياندن وچوارپێنج ئه‌ندامی تر هه‌ڵده‌بژێردرێن. له‌وانه‌ی دووايی، لێپرسراوی مافه مرۆڤيه‌كان (وه‌ك مافی يه‌كسانی) و كاروباری لاوان و هی تر دياريده‌كرێن. ئه‌ندام كاونسلی مه‌ڵبه‌نده‌كان (و ستافه‌ مووچه‌خۆره‌كانی) وه‌ك موئه‌سسه‌سه‌يه‌ك كار ده‌كه‌ن، به‌ ته‌نسيقی راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ سه‌ركردايه‌تیش و له‌گه‌ڵ لقه‌كانيش. ئه‌گه‌رچی‌ سياسه‌ت و خه‌تی گشتيه‌كه‌ی مه‌ڵبه‌ند له‌لايه‌ن سه‌ركردايه‌تيه‌وه‌ ره‌سم ده‌كرێ، به‌ڵام كاونسلی مه‌ڵبه‌ند توانای گۆرانكاری و ده‌ستێوه‌ردانی ئه‌و سياسه‌ته‌ گشتيه‌ی‌ هه‌يه،‌ به‌ گوێره‌ی پێداويست و خسوسياتی كۆمه‌ڵگای ناوچه‌‌كه‌.

شايانی باسه كه كاونسلی مه‌ڵبه‌ند، حوكمو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر په‌رله‌مانتاری (سه‌ربه‌ حيزبه‌كه‌ی) ناوچه‌كه‌يان زۆر زياتره وه‌ك له‌ ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركردايه‌تی. ته‌نانه‌ت، كاونسلی مه‌ڵبه‌ند فه‌رمان ده‌دا كه ئايا په‌رله‌مانتاره‌كه‌ی ‌ چۆن چۆنی ده‌نگ بدات له ناو په‌رله‌مان. هه‌ڵبه‌ت، په‌رله‌مانتاران، جار جار ياخی ده‌بن و به‌بێچه‌وانه‌ی ئامۆژگاريه‌كانی مه‌ڵبه‌نده‌كانيان ده‌نگ ده‌ده‌ن، ئه‌وه‌ش مافی خۆيانه‌ وله‌و حاڵه‌ته‌دا به‌رژه‌وه‌ندی ووڵاتيان، ويستی ده‌نگده‌ران وه‌يان زه‌ميريان، زاڵ ده‌كه‌ن به‌سه‌ربه‌رژه‌وه‌ندی حيزبه‌كه‌يان. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و حاله‌تانه‌ ده‌گمه‌نن. خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌ندامپه‌رله‌مان له خه‌ت ده‌ربچێ، ئه‌وا له مه‌ڵبه‌نده‌که‌يه‌وه‌ سزای حيزبی ده‌درێ و ره‌نگه‌ له‌ خولی هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا پشتگيری نه‌کرێ و کانديد نه‌کرێ، هه‌تا ئه‌گه‌ر پێشره‌و و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تێشی له‌ پشت بێ.

له‌ عيراقی ئيمرۆدا، به‌ كوردستانه‌وه، ده‌ستووری هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان و به‌له‌ديه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای ليسته (قائيمه) ی حيزبيه، بۆيه‌ش په‌رله‌مانتار خۆی به‌ به‌رپرس نازانێ به‌رامبه‌ر ئه‌ندامانی ئاسايی حيزبه‌كه‌ يان مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ وه‌ يان هه‌تا خه‌ڵكی ده‌نگده‌ری ناوچه‌كه‌. واته په‌رله‌مانتار مه‌جبوور نيه‌ دڵی خه‌ڵك ڕازی بكات، به‌ڵكو ته‌نيا پێويستی به‌ ڕازيكردنی سه‌ركردايه‌تی (يان خودی پێشره‌وی) حيزبه‌كه‌يه‌تی. به‌و شێوه‌يه‌ چه‌ندين كه‌سی نامه‌رغوب، به‌بێ منه‌تی، فه‌رزكراون به‌سه‌ر ده‌نگده‌رانيش و ئه‌ندامانی حيزبيش. ئه‌وه‌ش له‌ به‌های ديموكراسيه‌تی ده‌ستووری ووڵاته‌كه‌مانی كه‌مكردۆته‌وه ، بۆيه‌ش پێويسته‌ سه‌ركرده‌ی حيزبه‌كان دووربينتر بن بۆ دامه‌زراندنی سيسته‌مێكی دیموكراسی عاديلانه بۆ نه‌وه‌كانی داهاتوو. زۆر گرنگه‌ كه يه‌كێتی وحيزبه‌ كورديه‌كانی تر، به‌ لانی كه‌مه‌وه‌، هه‌يكه‌لی ته‌نزيمي خۆيان بگۆرن و شێوازی مۆدێرن به‌كار بهێنن، وه‌يان له‌كاتی نووسينه‌وه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستاندا ئه‌و فاكته‌رانه‌ ڕه‌چاو بكه‌ن. به‌وه، بنچينه‌ی ديموكراسيه‌ت باشتربۆ دواڕۆژ داده‌مه‌زرێنن وه‌ك له‌وه‌ی كه‌ له‌ ده‌ستووری عیراقدا هاتووه. ره‌نگه‌ سيسته‌می ليسته‌كان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كاتی حيزبه‌كاندا بووبێ، بۆيه‌ش له‌ به‌غداش و له‌ كوردستانيش دايانمه‌زراندوه، به‌ڵام ئه‌وه‌ سيسته‌مێكی ديموكراسی ناته‌واوه‌ و پڕه‌ له‌ گيروگرفتی درێژخايه‌ن.

گرووپه‌كانی سه‌ربه‌ حيزب يان هاوخه‌باتی حيزب

هه‌ر كۆمه‌ڵه‌يه‌ك، رێكخراوێك يان سانديكايه‌كی تايبه‌تمه‌ند (بو نموونه هی پيشه‌‌ييه‌كان و قوتابيان ولاوان و ئافره‌تان و په‌رله‌مانتاره‌كان و ئه‌ندامبه‌له‌ديه‌كان) كه بڕوای به‌ ئامانج و هه‌لوێست و رێره‌وی حيزبه‌كه‌ هه‌يه‌ و ده‌ستووره‌كه‌ی له‌ئامێز ده‌گری و ئاماده‌يه‌ شانبه‌شانی حيزبه‌كه‌ خه‌باتی ديموكراسی بكات، ئه‌وا كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌توانی داوای ئه‌ندامێتی له حيزب بكات به‌ سيفه‌تی "گروپ"، وه‌يان ببێته "كه‌رتێكی" دانه‌بڕاو له‌ حيزبه‌كه‌. گرووپ مانای ئه‌وه‌يه‌ كه‌ رێكخراوه‌كه به‌كۆمه‌ڵ‌ (نه‌وه‌ك تاكه‌ كه‌سه‌كانی ناوی) سيفه‌تی ئه‌ندام وه‌رده‌گرێ‌. هه‌ڵبه‌ت، گرووپه‌كان رێكخراوی سه‌ربه‌خۆن و بۆ مه‌به‌ستی تايبه‌ت درووستبوون وده‌ستوور و هه‌ڵوێست و ستراتيژيه‌تی تايبه‌تی خۆيان هه‌يه. به‌ڵام خۆشيان به‌به‌شێكی دانه‌بڕاوی حيزبه‌كه‌و جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی ده‌زانن و مافيان (وه‌ك گروپيك) وه‌ك مافی تاكه ئه‌ندامه‌كانی حيزبه‌كه‌يه‌. ئه‌و گرووپانه‌ ئابوونه‌ی سالانه‌ ده‌ده‌نه‌ حيزبه‌كه‌، كه‌ ئه‌وه‌يش سه‌رچاوه‌يه‌كی گرنگی داهاته بۆ حيزبه‌كه.

شايانی باسه‌ كه‌ په‌رله‌مانتاره‌كانی سه‌ربه‌ حيزبه‌كه،‌ گرووپێكی تايبه‌ت پێك ده‌هێنن و به‌رده‌وام له‌ ژير سه‌قفی په‌رله‌مان يه‌كتری ده‌بينن. ئه‌و گرووپه گرنگترين ئۆرگانی حيزبه و به‌ سه‌ربه‌خۆيی كارد ده‌كات و ئاليه‌تی خۆته‌نزيمكردنی تايبه‌ته‌ به‌ خۆی. ئه‌گه‌رچی بوونی ئه‌نداميكی حيزب به‌په‌رله‌مانتار رۆلێكی قيادی ده‌خاته‌ پال ئه‌وكه‌سه‌، به‌لام ئيمتيازی تری حيزبی ناداتێ. وه‌ك هه‌موو گرووپێكی تر، گرووپی په‌رله‌مانتاران نوێنه‌ريان هه‌يه‌ له‌ كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی. په‌له‌مانتاری نه‌ته‌وه‌يی و هی هه‌رێميش گرووپيان جياواز ده‌بێ.

كۆنفرانس

كۆنفرانسی گشتی، گه‌وره‌ترين ده‌سه‌ڵاتی حيزبه، ده‌بێ به‌لانی كه‌مه‌وه‌ دوو سال جارێك ببه‌سترێ، ئه‌گه‌رچی به‌رۆتين و به‌ كه‌ڵتوور له‌ زۆربه‌ی ووڵاتانی هێمن، سالی جارێك ده‌به‌سترێ. هه‌ر ده‌ ئه‌ندامه‌ی حيزب له‌ رێگه‌ی لقه‌كاندا، نوێنه‌رێك (ئه‌ندامكۆنفرانسێك) هه‌ڵده‌بژيرن و رايده‌سپێرن كه‌ به‌ به‌گویره‌ی بيركردنه‌وه‌ و تايبه‌تمه‌ندی و به‌رژه‌وه‌ندی لقه‌كه‌يان له‌ كۆنفرانسدا ده‌نگ بكات و ده‌نگ بدات. هه‌رچی گرووپه‌كانن، بۆيان هه‌يه‌ كه‌ نوينه‌ران بنێرن، و ‌ژماره‌ی نوێنه‌ره‌كانيشيان به‌گوێره‌ی قه‌باره‌ی گرووپه‌كان‌ دياريده‌كرێ. بو نموونه، دوو نوێنه‌ر بۆ ‌هه‌ر گرووپێكی پێنج سه‌د ئه‌نداميی. شايانی باسه‌ كه‌ ته‌نيا ئه‌ندامكۆنفرانسه‌ هه‌ڵبژاردراوه‌كانی لقه‌كان و گرووپه‌كان له‌ناو كۆنفرانسی گشتی مافی ده‌نگدانيان هه‌يه. په‌رله‌مانتارانی حيزب بۆيان هه‌يه‌ له‌ كۆنفرانس ئاماده‌ ببن و ووتاريش بخویننه‌وه‌، به‌لام مافی ده‌نگدانيان نيه، مه‌گه‌ر ئه‌وانيش وه‌ك ئه‌ندامكۆنفرانس هه‌لبژێردرابن له‌لايه‌ن لقه‌كانيانه‌وه.

پێشره‌وی حيزب و جێگره‌كه‌ی

پێشره‌وی حيزب ( ده‌كرێ هه‌رناوێكی تری لێ بنيی، گرنگ له‌ پێناسه‌و ده‌سه‌ڵاته‌كانيتی) زمانحال و نوێنه‌رو بريارده‌ری حيزبه‌كه‌يه‌ له‌ شانۆی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی ووڵات و پێشره‌وی په‌رله‌مانتاره‌كانه‌ له‌ناو په‌رله‌مان. ئه‌گه‌ر حيزبه‌كه‌ ده‌سه‌لاتی كه‌وته‌ ده‌وست، ئه‌وا پێشره‌و ده‌بێته‌ هه‌ڵگری پۆستی سياديه‌ (بۆ نموونه‌ سه‌ره‌كوه‌زيران). بۆيه‌ش پۆستی پێشره‌وی حيزب گرنگترين پۆستی رێكخراوه‌كه‌يه. ده‌كرێ پێشره‌و له‌لايه‌ن ئه‌ندامكۆنفرانسه‌كانه‌وه‌ هه‌‌بژێدرێت وه‌يان له‌لايه‌ن ئه‌ندامه‌كانی سه‌ركردايه‌تی، له‌دوای هه‌ڵبژاردنيان له‌لايه‌ن كۆنفرانسه‌وه‌. به‌ڵام له‌ سيسته‌می ديموكراسی مۆدێرندا، پێشره‌و به‌ ميكانيزمێكی تايبه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆنفرانسدا هه‌ڵده‌بژێردرێ. هه‌ر تاكه‌ ئه‌ندامێكی حيزب، به‌راسته‌وخۆيی هه‌قی ده‌نگدانی هه‌يه‌. كۆی ده‌نگی ئه‌ندامه‌ ئاساييه‌كانی حيزب به‌ سێيه‌كی (وه‌يان نيوه‌ی) سه‌رجه‌می ده‌نگه‌ بڕيارده‌ره‌كان ده‌ژمێردرێن‌. كۆی ده‌نگی گرووپی په‌رله‌مانتاره‌كانيش سێيه‌كێكی (يان نيوه‌كه‌ی) تره‌. ده‌شكرێ كه‌ سێيه‌كێش (يان زۆر كه‌متر) به‌شی گرووپه‌ هاوخه‌باته‌كانی حيزبه‌كه‌ بێ. جێگری حيزبيش له‌هه‌مان كاتدا و به‌هه‌مان ميكانيزم هه‌ڵده‌بژێردرێ. ده‌شكرێ كه‌سێك بۆ هه‌ردوو پۆست خۆی بپالێوی، به‌و ئومێده‌ی ئه‌گه‌ر بووه پێشره‌و، ئه‌وا پۆسته‌كه‌ی تر بۆ پالێوراوی دووه‌م ده‌بێ.

هه‌ربۆيه‌ش پێشره‌و و جێگره‌كه‌ی ده‌سه‌لاتيان زۆر فراوانه، وله‌هه‌مانكاتيشدا‌ ليپرسراون‌ به‌رامبه‌رته‌واوی ئه‌ندامانی حيزب و په‌رله‌مانتاران وگرووپه‌كان و كۆنفرانسی گشتی و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی. پێويسته‌ ماوه‌ی هه‌ڵگرتنی پۆستی پێشره‌و و جێگری پێشره‌وی حيزب دياريكراوبێ، بۆ نموونه چوار، پێنج يان ئه‌وپه‌ره‌كه‌ی شه‌ش ساڵ. ده‌شكرێ كه‌ مافی ئه‌وه‌ی نه‌بێ كه‌ له‌ دوو خول زياتر پێشره‌وی بكات. هه‌موو سالێكيش،ئه‌ندامكۆنفرانسه‌ ده‌نگده‌ره‌كان بۆيان هه‌يه‌ داوای ده‌نگدان بكه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئايا بروانامه‌ی پێشره‌وايه‌تی له‌ پێشره‌و بستێندرێته‌وه، وه‌يان هه‌ڵبژاردنی پۆسته‌كه‌ دووپات بكرێته‌وه‌. بۆئه‌ومه‌به‌سته‌ش، پێويسته دوو له‌سه‌ر سێی ده‌نگده‌ره‌كانی كۆنفرانس پشتگيری ئه‌و داوايه‌ بكه‌ن تاوه‌كو بۆيان بچيته‌سه‌ر. سالانه، ده‌بێ پێشره‌و راپۆرتێك پێشكه‌شی كۆنفرانس بكات و تێيدا ده‌ستكه‌وت و هه‌ڵه‌كانی رابووردوو هه‌ڵسه‌نگێنی و بارو دۆخی سياسه‌تی جيهانی شێ بكاته‌وه و ستراتيژيه‌تی گشتی حيزبه‌كه‌ و به‌رنامه‌و پلانی سياسی دوو تا سێ ساڵه‌ بخاته به‌رده‌م . ئه‌و راپۆرته‌ش بۆ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ده‌نگی له‌سه‌ر بدرێ و ته‌به‌ننا بكرێ. كۆنفرانسيش بۆی هه‌يه‌ قه‌بول يان ره‌فزی ته‌واوی ڕاپۆر‌ته‌كه‌ بكات.

سه‌ركردايه‌تی

له‌كۆنفرانسی گشتی ساڵانه‌دا‌ ئه‌ندامانی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی هه‌لده‌بژيردرێن. ژماره‌ی ئه‌ندامانی سه‌ركردايه‌تی ده‌بێ دياري بكرێ به‌گوێره‌ی پێداويستی، بۆ نموونه له‌ نێوان پازده بۆ بيست، وه‌يان بيست و پێنج دانه‌. ئه‌وانه‌ش ‌ڵه‌نێوان خۆياندا، چه‌ند پۆستێكی قيادی گرنگ پرده‌كه‌نه‌وه‌. ده‌كرێ كه‌ گرووپه‌كان (سانديكا و رێكخراوه‌ هاوخه‌باته‌كان و نوێنه‌ری ئه‌ندام مه‌لبه‌نده‌كان و په‌رله‌مانتارانی هه‌رێم و ده‌وله‌ت) رێگه‌يان بدرێ كه‌ به‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ربه‌خۆی خۆيان، هه‌ريه‌كه‌ی يه‌كدوو ئه‌ندام (به‌گوێره‌ی قه‌باره‌يان) كانديد بكات بۆ سه‌ركردايه‌تی. ئه‌وانه هه‌موويان مافی ده‌نگدانيان هه‌يه به يه‌كسانی. ده‌شكرێ كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی داوا له دوو يان سێ كه‌س بكات كه‌ به‌بێ هه‌ڵبژاردن بێنه‌ ناو كۆميته‌وه. به‌وانه‌ ده‌لێن ئه‌ندامی دامه‌زرێندراو (كۆئۆپت). ئه‌وانه‌ش له‌به‌ر هۆی تايبه‌ت، وه‌ك پسپۆری يان ئه‌زموون، ده‌عوه‌ت ده‌كرێن. ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ بۆ كوردستان به‌كه‌لك بێ و مه‌جالی سه‌ركردايه‌تی ده‌دات كه‌ به‌ شه‌رعيانه‌ (نه‌ك به ته‌زكيه‌يه‌كی ناده‌ستووری‌) خه‌ڵكی لێهاتوو بهێننه‌ ناو كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تيه‌وه‌ و به‌بێ ئه‌وه‌ی گله‌ييشيان بێته‌ سه‌ر.

پۆسته‌ قياديه‌كانی سه‌ركردايه‌تی ‌

بێجگه‌ له‌ پێشره‌و، حيزب پێويستی به‌ چه‌ند سه‌ركرده‌يه‌كی تريش هه‌يه‌ كه‌ رۆلی قيادی زه‌ق ببينن. له‌وانه‌ سه‌رۆكی حيزب و سكرتێری گشتی و جێگره‌كه‌ی و سه‌رپه‌رشتياری كۆبوونه‌وه‌كانی سه‌ركردايه‌تی و جێگره‌كه‌ی و خه‌زنه‌دار و هی تريش (به ‌گوێره‌ی ده‌ستوور). ئه‌وانه‌ له‌ناو كۆنفرانسدا هه‌ڵده‌بژيردرێن، واته به‌‌ ميكانيزمێكی جياواز له‌ هی پێشره‌و. ماوه‌ی هه‌ڵگرتنی پۆسته‌كانيش ده‌كرێ دياری بكرێن به‌ دوو سال و سێ سال، به‌جۆرێك كه رێگه‌ی به‌رده‌وامێتی و ئه‌زموونگوستنه‌وه‌ بدات. هه‌ريه‌ك له‌و پۆسته‌ قياديانه‌ رۆل و ئه‌رك و مه‌سئولياتی دياريكراوی هه‌يه‌و كه‌سيان (هه‌تا پێشره‌ويش) مافی ده‌ستێوه‌ردانی رۆلی ئه‌وی تری نيه.

له‌ناو يه‌كێتی نيشتمانيدا، سكرتێری گشتی رۆلی هه‌رهه‌موو ئه‌و پۆستانه‌ی بينيوه‌ و ده‌سه‌لاته‌كه‌ش‌ی بێ سنووره‌. ئه‌گه‌رچی هه‌ندێك له‌و پۆستانه‌ له‌ناو يه‌كێتیدا ده‌ستنيشان كراون و له‌سه‌ركاغه‌ز رۆليان دياريكراوه‌ به‌لام له‌راستیدا ده‌مێك پرۆتۆكۆليه‌ و ده‌مێك فيعليه‌، به‌گوێره‌ی ويستی سكرتێری گشتی‌. زيان و كه‌م و كوری ئه‌وجۆره‌ ته‌رتيبه‌ش ئاشكرايه‌ و لێدوانی ناوێ.

سه‌رۆكی حيزب:

رۆلی سه‌رۆكی حيزب پرۆتۆكۆليه‌و بريتيه‌ له نوێنه‌رايه‌تی حيزب له‌ موناسه‌باتی تايبه‌ت له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی وولات.

سكرتێری گشتی و جێگره‌كه‌ی

رۆلی سكرتێری گشتی زۆر گرنگه‌ و بريتيه له‌ هه‌ڵسووراندنی كاروباری حيزبه‌كه‌، واته كارگێر و بريارده‌ری ئيداری حيزبه‌كه‌يه‌. سه‌رۆكی ئۆفيس وستافی سه‌ركردايه‌تيه‌ و مه‌سئووليه‌تی رێكخستن و پێشخستن و گه‌شه‌پێدانی حيزبه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆدايه‌. ئه‌ركی ئه‌ويشه‌ كه بريار و پێشنياره‌كانی كۆنفرانس جێبه‌جێ بكات سه‌باره‌ت به‌ خودی حيزبه‌كه‌.

سه‌رپه‌رشتياری(چێرمانی) كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی و جێگره‌كه‌ی

ئه‌و‌ه‌شيان رۆلی زۆر گرنگه‌ كه‌ بريتیه‌ له‌ به‌رێوه‌بردنی (سه‌رۆكايه‌تی، سه‌رپه‌رشتی-چێرمانی) كۆبوونه‌وه‌كانی كۆنفرانسی سالانه‌و و كۆبوونه‌وه‌كانی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی. سه‌رپه‌رشتيار، ده‌سه‌لاتی تايبه‌تی هه‌يه‌ بۆ پاراستنی رێره‌وی كۆنفرانس. له‌ده‌ره‌وه‌ی كۆنفرانسيش، يارمه‌تی پێشره‌و ده‌دات له‌ دياريكردنی پالێوراوانی حيزبه‌كه‌ بۆ هه‌ڵبژارنه‌كان.

خه‌زنه‌داری حيزب

رۆلی خه‌زنه‌دار رۆلێكی سه‌ركرده‌ييه و به‌سه‌ر ته‌واوی ئيداره‌ی پاره‌و سامان و حيساباتی لق و مه‌ڵبه‌ند و كۆمييته‌كاندا ده‌نۆری و برياری ستراتيژی ده‌دات بۆ چۆنێتی رێكخستن و گه‌شه‌ پێدانی داهات و مه‌سره‌ف. شايانی باسه‌ كه‌ داهاتی سه‌ره‌كی حيزب بريتيه‌ له‌ ئابوونه‌ی ئه‌ندامان و گرووپه‌كان وته‌به‌روعات وداهاتی مولك و ئيستيسمارات. له‌كوردستان كيسه‌ی حيزب و حكومه‌ت تێكه‌ڵه و يه‌كه‌ميان دووه‌ميان ده‌دۆشێ. به‌لام له‌ وولاتانی ديموكراتی، حيزب پاره له‌ حكومه‌ت وه‌رناگری، نه‌به‌كه‌م و نه‌به‌زۆر.

ڕاگه‌ياندن

مه‌كته‌بی ڕاگه‌ياندی حيزب له‌ به‌شه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانه وئه‌نداماێكی سه‌ركردايه‌تی سه‌رپه‌رشتی كاره‌كانی ده‌كات. مه‌كته‌ب پلانی ستراتيژی ديعايه‌كردنی حيزبی داده‌نێ و به‌گوێره‌ی سياسه‌تی حيزب ته‌نفيزيان ده‌كات. ئامانجی سه‌ره‌كی هيممه‌ته‌كانيشی بريتيه له‌ دۆزينه‌وه‌ی باشترين ريگه‌ بۆ گه‌ياندنی په‌يامی حيزبه‌كه‌ به‌ خه‌لكی ده‌نگده‌ر، بۆ مه‌به‌ستی زيادكردنی ژماره‌ی پشگيریكه‌ران و ئه‌ندامان. مه‌كته‌بی راگه‌ياندن بوودجه‌يه‌كی دياريكراوی هه‌يه‌ و ته‌رخانكراوه‌ بو دابينكرنی ئامانج و داواكاريه‌كانی كۆنفرانس (نه‌ك ته‌مجيدی پێشره‌و). كارمه‌ندانی مه‌كته‌ب بابه‌ت و ناوه‌رۆكی په‌ێامه‌كان ده‌ستنيشان ده‌كه‌ن و ده‌يده‌ن به‌ خه‌ڵكی پسپۆر بۆ داڕشتن و ده‌رهێنان. ئه‌وجا، به‌ گوێره‌ی بودجه‌، له‌ ته‌له‌فزيون و راديۆ و رۆژنامه‌ و گۆڤاره سه‌ربه‌خۆكاندا بلاويان ده‌كه‌نه‌‌وه‌. سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ش، حيزب هه‌واڵنامه‌و مه‌نشوراتی خۆی بلاو ده‌كاته‌وه‌، له‌ رێگه‌ی ينته‌رنێت و رۆژنامه و ليفلێتی ديعائی. بێجگه‌ له‌ سه‌ركردايه‌تيش، هه‌ر مه‌ڵبه‌ندێك، ليپرسراوی راگه‌ياندنی خۆی هه‌يه‌ بۆ ديعايه‌ی حيزبی له‌ ناوچه‌ ئينتيخابيه‌كه‌ی خۆی، به‌ گوێره‌ی ئه‌جه‌نده‌ و خسوسياتی ناوچه‌كه‌.

له‌ وولاتانی ديموكراسیدا، حيزبه سياسيه‌كان خاوه‌نی كه‌نالی ته‌له‌فزيۆنی وه‌يان رۆژنامه‌ی تيجاری نينه‌. مه‌سره‌فی ئه‌وجۆره‌ مينبه‌رانه له‌ تاقه‌تی بوودجه‌ی حيزبێكدا نين. داهاتی حيزب دياريكراوه‌و له‌بن نه‌هاتوو نيه‌. بێجگه‌ له‌ وه‌ش، هه‌ر كه‌نالیكی ته‌له‌فزيۆنی وه‌يان هه‌ر رۆژنامه‌يه‌ك بۆنی ‌هه‌ر حيزبێكی سياسيان لێبيێت، ئه‌وا ره‌واجی بازرگانيان نابێت، چوونكه خه‌ڵكی متمانه‌يان پێناكات و به‌سه‌رچاوه‌يه‌كی زانياريی بێلايه‌نانه‌يان دانانێت. حيزبيش له‌و حاله‌ته‌ بۆی ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئه‌و جۆره‌ مه‌سره‌فه‌ به‌فيرۆ ده‌روات و ده‌سكه‌وتی ديعائی به‌دی ناهێنی و ده‌نگی حيزب ناگه‌يه‌نێته‌‌ ده‌نگده‌ر. له‌بيريشت نه‌چێ كه‌ پێشره‌و و سه‌ركردايه‌تی حيزب، مه‌سئوولن به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌ندامه پاره‌ده‌ره‌كانی حيزب، كه خاوه‌نه راسته‌قينه‌كه‌‌ی حيزبه‌كه‌ن.

رۆلی ئه‌ندامانی تری سه‌ركردايه‌تی

ئه‌ندامانی تری سه‌ركردايه‌تی (كه‌ به‌لايه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بی چوار پێنجه‌كيان ئافره‌ت بن) كاری گرنگيان پێ ده‌سپێردرێ. بۆ نموونه، سه‌رپه‌رشتی لوجنه و سه‌بكۆميته‌ی تايبه‌تمه‌ند و ڕاپه‌راندنی كارو دابينكردنی به‌نده‌كانی ده‌ستوور و برياره‌كانی كۆنفرانس هتد.

كاره‌ ستراتيژيه‌كانی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی

كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی، له‌گه‌ل گرووپی په‌رله‌مانتارانی حيزب، بريار له‌سه‌ر به‌ياننامه‌ (مانيفه‌ستۆ) ی هه‌ڵبژاردن ده‌ده‌ن و بلاوی ده‌كه‌نه‌وه. مانيفه‌ستۆ ده‌بی له‌سه‌ر بنه‌مای سياسه‌ت و هه‌ڵوێستی حيزبه‌كه‌ دابرێژرێت. كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی بريار له‌سه‌ر ميكانيزمی ده‌ستنيشانكردنی كانديده‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌كان (هی په‌رله‌مان و به‌له‌ديه‌ و قايمه‌قام و مايه‌ر و هتد) ده‌دات و له‌سه‌ر حيزبه‌كه‌ی بلاو ده‌كاته‌وه‌. كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی‌ مافی هه‌يه‌ كه‌ ده‌ست له‌ ناو و ليستی كانديده‌كان وه‌ربدات و بريار له‌سه‌رقه‌بوول و ره‌فزكردنی هه‌ركه‌سێه بدات.

سه‌ركردايه‌تی حيزب و حكومه‌ت

كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی هيچ ماف و ده‌سه‌ڵاتێكی راسته‌وخۆی به‌سه‌ر حكومه‌تدا نيه. ته‌نيا رێگه‌ی له‌به‌رده‌ميدایه ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌هۆی په‌رله‌مانتاره‌كانی سه‌ربه‌ حيزبه‌كه‌ی، له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ فشار بخاته‌ سه‌ر وه‌زيره‌كان، وه‌يان كه‌مپه‌ين ب‌كات بۆ ئه‌وه‌ی ياسای وولات بكۆرێ. خۆ ئه‌گه‌ر حيزبه‌كه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌لات بوو، ئه‌وا سه‌ركردايه‌تی حيزب ته‌نيا مافی پێشنياروديالۆكی ده‌بێ و له‌رێگه‌ی پێشره‌وی حيزب (له‌زۆربه‌ی حاله‌ت سه‌رۆكوه‌زيرانيشه) و گروپی په‌رله‌مانتاره‌كان داواكانی ده‌گه‌يه‌نێته كابينه‌ی حكومه‌ت. كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی‌ مافی لێپرسينه‌وه‌ی حيزبی هه‌يه‌ به‌سه‌ر وه‌زيره‌كانی سه‌ربه‌ حيزبه‌كه‌ی‌، به‌لام ئه‌وه‌ش له‌روانگه‌ی گله‌يی و ره‌خنه‌و موحاسه‌به‌ی حيزبيه‌وه‌يه. وه‌زيره‌كانيش مولزه‌م نينه كه‌ گوێ رايه‌لی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی بن، چونكه‌ ته‌نيا مه‌سئوولن‌ به‌رامبه‌ر سه‌رۆكوه‌زيران و ئه‌ويش به‌رامبه‌ر په‌رله‌مان.

دوا ووشه‌

دوا ووشه‌م ئه‌وه‌يه‌، كه‌ ئه‌وه‌ پرۆژه‌يه‌كی تێروته‌سه‌ل نيه‌، به‌ڵكوهاندانه‌، پێشنياره‌، بيرۆكه‌يه‌ (قابيلی ده‌ستێوه‌ردانه‌) بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی بابه‌تی پرۆژه‌كان. مه‌به‌ستيشم ئه‌وه‌يه‌ كه‌ نه‌ك ته‌نيا يه‌كێتی نيشتمانی كوردستان، به‌ڵكو حيزبه‌كانی تری كوردستانيش، به‌ خۆيان دابچنه‌وه. بير له‌ ناوه‌رۆك و هه‌لوێست و دوارۆژيان بكه‌نه‌وه‌، بۆ خۆ گونجاندن له‌گه‌ل ديموكراسيه‌تی په‌رله‌مانی مۆدێرن و دامه‌زراندنی به‌ردی بناغه‌ی سيسته‌می وولاتێك، قه‌ڵايه‌ك. قه‌ڵايه‌كی ئه‌زه‌لی كه‌ ببێته‌ مايه‌ی ئۆخخه‌ی ‌نه‌وه‌كانی داهاتوو. رۆژگار سه‌لماندويه‌تی كه‌ قه‌ڵای ديكتاتۆران ته‌نيا له‌ لم و زيخ دروستكراوه، به‌لام قه‌ڵای ديموكراسيه‌ت به‌ردی بناغه‌ی داكوتراوه‌.