Showing posts with label Kirkuk. Show all posts
Showing posts with label Kirkuk. Show all posts

Thursday, 24 May 2007

نابێ ١٤٠ بخرێته‌ دوای هه‌ڵبژاردنی ئه‌مه‌ريكی

نابی به‌ هيچ جۆرێك و به‌ هيچ نرخێك ماده‌ی ١٤٠ بۆ دوای هه‌ڵبژاردنی ئه‌مه‌ريكی دوابخرێ


ئيمڕۆ ئه‌مه‌ريكا و توركيا و ئێران و عه‌ره‌بی عيراق له‌وپه‌ڕی بێ چاره‌يی دانه‌. سه‌ركرده‌كانی كورد هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر له‌وڕۆژه‌دا ده‌ست نه‌وه‌شێنن وه‌يان له‌سه‌ر كه‌ركوك موساوه‌مه‌ بكه‌ن

كوردستانی نوێ، ژماره‌ ٤٢٧٥ و ٤٢٧٦ی ڕۆژانی ٢۳ و ٢٤ی مايسی ٢٠٠٧

پڕۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

شه‌ڕه‌ لۆبی و شه‌ڕه‌ چاره‌نوس، وا له‌ له‌ به‌غدا له‌ گه‌رمه‌يه‌تی. ئيمڕۆ سه‌ركرده‌ و سياسه‌تمه‌دارانی كورد له‌ژێر مه‌زنترين تاقی كردنه‌وه‌ی چه‌رخدان. خه‌ڵكی كوردستان چاوی له‌ ده‌ست و زمانيانه‌، و ده‌ست له‌ سه‌ردڵ ئومێده‌وارن كه‌ نوێنه‌ره‌كانيان نه‌به‌زن و كه‌ركوك نه‌دۆڕێنن. دياره‌ كه‌ بێگانه‌كان خه‌ريكن قه‌ناعه‌ت به‌ سه‌ركرده‌كانی كورد ده‌هێنن كه‌وا ماده‌ی ١٤٠ ناواقيعيه‌ و قابيلی پياده‌كردن نيه‌، بۆيه‌ ده‌بێ هه‌ڵپه‌سێردرێ وه‌يان ده‌ستی تێوه‌ردرێ. دياره‌، سه‌ركرده‌كانی كورديش بايی ئه‌وه‌نده‌ نه‌رم بووينه‌ كه‌وا مه‌ترسی له‌ده‌ستدانی مه‌زنترين ده‌ستكه‌وت و به‌هێزترين وه‌ره‌قه‌ی سياسیان لێ ده‌كرێن. ئه‌و جۆره‌ هه‌ڵه‌ چاره‌نووس سازه‌ له‌سه‌ر‌ ميلله‌ت و قه‌زيه‌كه‌ و دواڕۆژی كوردستان زۆر ده‌كه‌وێ. لێره‌دا پێشنيازی خۆم ده‌خه‌مه‌ به‌رده‌م به‌و ئومێده‌ی كه‌ سوود و كاريگه‌ری هه‌بێ له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ بڕيارده‌ره‌كان.

كورد و نيازخراپی هاوپه‌يمانه‌كانی

به‌‌لای دراوسێكانی كوردستان، پياده‌كردنی ماده‌ی ١٤٠ داواكاريه‌كی ناهه‌قه، هه‌وڵی كورد ته‌نيا بۆ ده‌ست به‌سه‌ردا گرتنی نه‌وتی كه‌ركوكه‌، بۆ وه‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆيی ئابوری و سياسی هه‌رێمی كوردستانه‌‌. ئه‌و بێگانانه‌ی كه‌ گله‌يی له‌ كورد ده‌كه‌ن له‌به‌ر سووڕ بوون له‌سه‌ر پياده‌كردنی ماده‌ی ١٤٠، تا ئێستا گله‌ييان له‌و هاوپه‌يمانه‌ عه‌ره‌به‌ شيعه‌ و ناوبژيكه‌ره‌ ئه‌مه‌ريكی و به‌ريتانیانه‌ نه‌كردوه كه‌ ئاماده‌ی مێزی گفتوگۆ بوون، و به‌ داسه‌پاندنی ماده‌كه‌ له‌ ده‌ستووردا ڕازی بوون. ئه‌وكات، هه‌موو لايه‌ك، به‌ كورد وعه‌ره‌ب و توركومانه‌وه‌، خۆيان به براوه‌ ده‌زانی و ده‌نگيان بۆ ئه‌و ده‌ستووره‌ "هه‌ميشه‌ييه‌‌" دا.

هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌، سه‌ركرده‌كانی كورد گه‌شبين بوون به‌وه‌ی گه‌يشتنه‌ ئاوات و هيچ حكومه‌تێكی عیراقی تازه‌ بۆی نالوێ ماده‌ی ١٤٠ هه‌لپه‌سێرێ. به‌ڵام دياره‌ به‌ هه‌ڵه‌دا چوو بوون. به‌ گوێره‌ی ده‌ستوور‌‌، ده‌بوايه‌ به‌ر له‌ كۆتايی مانگی مارتی ئيمساڵدا باری كه‌ركوك ئاسايی كرابايه‌وه‌ و هه‌نگاوی مه‌لموس بۆ سه‌رژمێری و ڕيفه‌راندۆم بهاويشترابايه‌. به‌ڵام هه‌رسێ حكومه‌تی يه‌ك له‌ دوای يه‌كی (ئه‌ياد عه‌لاوی) و (ئيبراهيم جه‌عفه‌ری) و (نوری ماليكی) پشتڕه‌قيان لێكرد و ته‌گه‌ره‌يان خسه‌ به‌رده‌م پڕۆسه‌كه‌. له‌و نێوه‌شدا، كورد زياتر ڕۆڵی چاوێرێكی توڕه‌ی ديوه.

ئيمڕۆ ديار كه‌وتوه‌ كه‌وا ته‌واوی حيزبه‌ عيراقيه‌كان له‌ دژی په‌يدا بوونی هه‌رێمێكی فيدارڵی ده‌وڵه‌مه‌ندی قه‌وميی كوردن، بۆيه‌ش له‌ دژی ماده‌ی ١٤٠ن. ته‌نانه‌ت، ئه‌و لايه‌نه‌ عه‌ره‌بانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می ئۆپۆزيسيۆندا پشتگيريان له‌و جۆره‌ فيدراليه‌ته‌ ده‌كرد، له‌ دوای ڕوخانی ڕژێم هه‌ڵوێستيان گۆڕی. جه‌عفه‌ری و ماليكی، بۆ زامين كردنی پۆستی سه‌رۆكوه‌زيرايه‌تی، وه‌عده‌ی جێبه‌جێ نه‌كردنی ماده‌ی ١٤٠يان به‌ نوسراوه‌يی داوه‌ته‌ موقته‌دا سه‌در. ڕاسته‌، له‌دوای هه‌ڵمه‌تی نوێی ئه‌مه‌ريكی له‌ دژی سه‌دريه‌كان، كه‌لێنێك كه‌وتۆته‌ نێوان ماليكی و موقته‌دا، به‌ڵام ته‌نسيقی نێوانيان هه‌ر به‌رده‌وامه‌. ئێستا هه‌ڵوێستی لايه‌نه‌ شيعه‌كان، وه‌ك هی سوننه‌كان، به‌ ڕاده‌يه‌ك تونده‌ كه‌ هيچ حكومه‌تێكی به‌غدا ناتوانێ جورئه‌تی ‌ئه‌وه‌ بكات كه‌ركوك ته‌سليمی كورد بكاته‌وه‌.

نيازی سه‌رۆك بوش و ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی

جياوازيه‌كی مه‌زن هه‌يه‌ له‌ نێوان هه‌ڵوێستی نهێنی و ئاشكرای ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی. له‌ ڕوكه‌شدا، سه‌رۆك بوش ئيلتيزامی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ ده‌ستوور نيشان داوه‌، به‌ڵام له‌ نهێنيشدا داوای هه‌ڵپه‌ساردنی ماده‌ی ١٤٠ی كردوه،‌ و له‌ زووه‌وه قه‌ناعه‌تی به‌ پيێشنيازه‌كانی گروپی به‌يكه‌ر-هاميلتن كردوه‌. ئه‌و گروپه‌، له‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی ساڵی پاريان، داوايان كرد كه‌ ڕيفه‌راندۆمی كه‌ركوك دوابخرێ، و شاره‌كه‌ نه‌‌خرێته‌ سه‌ر كوردستان، و ڕێگا چاره‌سه‌رێكی تری به‌ به‌شداری توركيا بۆ بدۆزرێته‌وه‌. گروپی (ئينته‌رناشنال كرايسز)يش به‌ هه‌مان شێوه‌، له‌ خزمه‌تی به‌‌رژه‌وه‌ندی غه‌يره‌كورده‌كان و له‌سه‌ر حيسابی كورد پێشنيازيان‌ پێشكه‌ش كردوه‌. له‌ ڕاپۆرته‌كه‌ياندا داوا ده‌كه‌ن كه‌ركوك بكرێته‌ هه‌ريمێكی فيدرالَي كاتيى، توركيا به‌شداری سه‌ره‌كی بن له‌ سه‌ر مێزی هه‌موو گفتوگۆيه‌ك، ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان كورد و توركومان و عه‌ره‌بی سوننه‌ و شيعه‌ی هاورده‌ دابه‌ش بكرێ، پۆسته‌ گرنگه‌كان له‌ كورده‌كان بستێندرێته‌وه‌، ‌ و ئه‌مه‌ريكاش به‌ ڕاسته‌وخۆيی كاری ئاسايش و پۆليسی كه‌ركوك بگرێته‌ ده‌ست. كرايسز گروپ داوا له‌ ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی ده‌كه‌ن كه‌ به‌ كه‌مپه‌ينێكی ئاكتيڤ هه‌لسێ بۆ ته‌نازول پێ كردنی كورد‌، و ترازاندنی كه‌ركوك له‌ هه‌رێم، و تاواندنه‌وه‌ی په‌كه‌كه‌ به‌بێ پاراستنی مافی مرۆڤی كورد.

هه‌ڵبه‌ت، سه‌رۆك بوش و ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی له‌ ڕوانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ووڵاته‌كه‌يانه‌وه‌ بڕيار له‌سه‌ر چاره‌نووسی كورد و عيراق ده‌ده‌ن. شايانی باسه‌ كه‌ ته‌واوی سه‌ركرده‌كانی هه‌ردوو حيزبی سه‌ره‌كی ئه‌مه‌ريكی (ديموكرات و كۆماری) هه‌ماهه‌نگ بوون له‌گه‌ڵ ئه‌و پێشنازانه‌ی گروپی به‌يكه‌ر هامليتن و ئينته‌رناشنال كرايسز، وه‌ ئه‌وله‌ويه‌تی ئێستايان بريتیه‌ له‌ ڕێخۆشكردن بۆ داسه‌پاندنی جۆره‌ ئاراميه‌ك له‌ عيراق و بۆ خاتری كشاندنه‌وه‌ی له‌شكريان له‌ ووڵاته‌كه‌. دياره‌ ئه‌گه‌ر كورد به‌ خۆی ڕانه‌گات، له‌ كۆتاييدا ئه‌مه‌ريكا و حه‌ليفه‌ سه‌ره‌كيه‌كه‌ی (به‌ريتانيا) پشتگيری له‌ ڕيفه‌راندۆم ناكه‌ن و به‌و هه‌موو لايه‌كيان ڕێگه‌ی لێده‌گرن. بۆيه‌، ده‌بێ كورد پلان و هه‌ڵوێستی به‌رامبه‌ری هه‌بێ و ئه‌گه‌ر كه‌وته‌ ژێر مه‌ترسی فه‌شه‌له‌وه‌، ئه‌ويش ئه‌مه‌ريكی و به‌ريتانيه‌كان بخاته‌ قه‌يرانێكی ئاڵۆزتره‌وه‌.

نياز و مه‌ترسی دراوسێكان

به‌ بيانوی پاراستنی يه‌كێتی خاكی عيراق و مافی مرۆڤی توركومان، توركيا هه‌ڕه‌شه‌ی هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی عيراق ده‌كات. به‌ڵام دياره‌ ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ململانێی نێوان ئه‌رته‌ش و حيزبی ده‌سه‌ڵاتداره‌، ده‌نا هه‌ردوو لايان ده‌زانن كه‌وا په‌لهاويشتن بۆ كوردستانی عيراق كارێكی خۆكوژيه‌ و مه‌زنترين زه‌ره‌ری سياسی و ئابوری ووڵاته‌كه‌يانی به‌دوادادێ‌. هه‌رێم به‌شێكه‌ له‌ عيراق، و مه‌سئوليه‌تی پاراستنی سنوور و ئاسايشی ووڵاته‌كه‌ له‌ ئه‌ستۆی هێزی داگير كه‌ری ئه‌مه‌ريكيدايه‌، و هه‌ر ده‌ست درێژيه‌ك بۆ سه‌ر عيراق ده‌ستدرێژيه‌ بۆ سه‌ر ئه‌مه‌ريكا. خۆ ئه‌گه‌ر توركيا سه‌رباز بنێرێته‌ ناو هه‌رێمی كوردستان، به‌مانا ووڵاتێكی دراوسێی خاوه‌ن سياده‌ی داگير كردوه‌، به‌وه‌ چانسی هاتنه‌ ناو كۆمه‌ڵگای ئه‌وروپی هه‌تا هه‌تايه‌ ده‌فه‌وتێ. ئيمڕۆ توركيا له‌ هه‌موو ڕۆژێكی تر لاوازتره‌ له‌ به‌رامبه‌ر كوردی باشوور. بۆيه‌ش، پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كورد به‌ جورئه‌ته‌وه‌ پلان بۆ به‌رپه‌چ دانه‌وه‌ی لۆبی توركی دابنێن و به‌ بوێرانه‌ به‌ره‌نگاريان ببنه‌وه‌.

ئێران، له‌ ڕێگه‌ی (موقته‌دای سه‌در)ه‌وه‌، كۆنتڕۆڵی عه‌ره‌ب و توركومانی شيعه‌ی كردوه‌، له‌ ڕێگه‌ی (انصار الاسلام)يشه‌وه‌، نفوزی له‌ نێو تێرۆريستانی سوننه‌دا كاريگه‌ره‌‌. به‌ڵام ئه‌وله‌ويه‌تی ئێران ئه‌وه‌يه‌ كه‌ فه‌شه‌ل به‌ پلانی ئه‌مه‌ريكی بهێنێ له‌ ته‌واوی عيراق، وه‌ نفوزیشی له‌ خواروی عيراق هه‌تا هه‌تايه‌ مسۆگه‌ر بێ. واته‌ ئه‌گه‌ر كورد كه‌ركوكی ده‌ست كه‌وت به‌رامبه‌ر به‌ فيدڕاليه‌تێكی گه‌وره‌ی شيعه‌ی سه‌ر به‌ ئێران له‌ باشووری عيراق، ئه‌وا ئێرانيه‌كان خۆيان به‌ براوه‌ ده‌زانن. بۆيه‌ ئاماده‌ن‌ كه‌ركوك ته‌سليمی كورد بكه‌ن به‌رامبه‌ر به هاوكاری كوردی. پێويسته‌ كورد قه‌يرانی ئێستای ئێرانی ئيستيغلال بكات و گفتوگۆی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ بكات بۆ مه‌به‌ستی لابردنی مه‌ترسی موقته‌دا و شيعه‌ی هاورده‌، و ده‌ستكه‌وتنی ته‌نازولاتی چاره‌نوس ساز له‌ كه‌ركوك.

عه‌ره‌بی سوننه‌ی دراوسێ و دووره‌په‌رێز، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌لقاعيده‌ و به‌عس و عه‌شايه‌ری سوننه‌وه‌‌ توانای ده‌ستێوره‌ردانيان له‌ كه‌ركوك هه‌يه‌. به‌گوێره‌ی ڕاپۆڕته‌كان، سعوديه‌كان وه‌عده‌ی دوو بليۆن دۆلاريان به‌ سه‌رۆكی هه‌رێم داوه‌ له‌به‌رامبه‌ر ده‌ساڵ هه‌ڵپه‌ساردنی كێشه‌ی كه‌ركوك به‌ڵام سه‌رۆكی هه‌رێم ئه‌و عه‌رزه‌ی له‌ جێگه‌ی خۆيدا ره‌ت كردۆته‌وه‌. ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بيه‌كان، گرنگیه‌كی زۆر به‌ مه‌سه‌له‌ی كه‌ركوك ده‌ده‌ن چونكه‌ به‌لايانه‌وه‌ لكاندنی شاره‌كه‌ به‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌بێته‌ مايه‌ی جيابوونه‌وه‌ی كورد، پارچه‌كردنی عيراق، هه‌ژار كردنی عه‌ره‌بی سوننه‌، و لاوازكردنی سنووری عه‌ره‌ب له‌به‌رامبه‌ر ئێران. خۆ ئه‌گه‌ر كورد بتوانێ ووڵاته‌ عه‌ره‌بيه‌كان دڵنيا بكاته‌وه‌، ڕه‌نگه‌ ئۆپۆزيسيۆنيش بۆ كه‌ركوك لاواز بكات.‌

دواخستنی ڕيفه‌راندۆم هه‌تا دوای هه‌‌ڵبژاردنی ئه‌مه‌ريكی

هه‌موو لايه‌ك باس له‌ دواخستنی ڕيفه‌راندۆم ده‌كات، به‌ڵام ئه‌وه‌ خۆی له‌ خۆیدا ڕێگا چاره‌سه‌ر نيه‌، به‌ڵكو هه‌ڵپه‌ساردنی كيێشه‌كانه‌ هه‌تا ئه‌و كاته‌ی پارسه‌نگی هێزه‌كان ده‌‌گۆڕێ و كورديش فرسه‌تێكی مێژوويی له‌ده‌ست ده‌چێ. هه‌ركاتێك عه‌ره‌بی عيراق له‌ تيرۆری سووننه‌ و توندڕه‌وی شيعه ڕزگاری ببێ، ئه‌وا ماڵی ته‌رتيب ده‌بێ و متمانه‌ی به‌خۆی زياتر ده‌بێ و له‌ گفتوگۆدا ڕه‌قتر ده‌بێ. ئه‌وكات ئه‌مه‌ريكاش پێويستی به‌ كورد كه‌متر ده‌بێ.

له‌ دوای هه‌ڵبژاردنی ئه‌مه‌ريكی، سه‌رۆك و ئيداره‌كه‌ ده‌گۆڕێن و ئه‌وكاته‌ كورد ليێ ده‌قه‌ومێ.‌ سه‌رۆكی داهاتو (كۆماری بێ يان ديموكرات)، هيچ ئيلتيزامێكی ئه‌خلاقی به‌رامبه‌ر كورد نابێ. ده‌توانێ ده‌ست له‌ ته‌واوی عيراق هه‌لبگرێ و ته‌ركيز بخاته‌‌‌ سه‌ر چاكردنه‌وه‌ی ئابووری ووڵاته‌كه‌ی. بۆيه‌ نابی به‌ هيچ جۆرێك و به‌ هيچ نرخێك ماده‌ی ١٤٠ دوابخرێ بۆ كاتی، وه‌يان دوای، كه‌مپه‌ينی هه‌ڵبژاردنی ئه‌مه‌ريكی. ده‌كرێ ئه‌و په‌ڕ‌‌ه‌كه‌ی بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ دوابخرێ، ئه‌وه‌يش بۆ مه‌به‌ستی ئاماده‌باشی ئاساييكردنه‌وه‌ و زامين كردنی ئاشتيخوازانه‌ی پرۆسه‌كه‌، وه‌ به‌رامبه‌ر گه‌ڕ‌ه‌نتی نوسراوه‌ و به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ دواخستنی تری به‌دوادانايه‌ت. هه‌ڵپه‌ساردنی درێژ خايه‌نی ڕيفه‌راندۆم مانای له‌بير كردنی پڕۆسه‌كه‌ و له‌ده‌ست چوونی كه‌ركوكه‌. ته‌نيا له‌ يه‌ك حاله‌تدا ده‌كرێ ماده‌ی ١٤٠ له‌بيركرێ، ئه‌ويش كه‌وا كه‌ركوك به‌بێ ئاساييكردنه‌وه‌ و سه‌رژمێری و ڕيفه‌راندۆم بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێم. به‌وه‌، حاله‌تی هيستيريای ده‌نگدان و مه‌ترسی ته‌قينه‌وه‌ نامێنێ، وه‌ مه‌سه‌له‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی هاورده‌كانيش ده‌بێته‌ مه‌سه‌له‌يه‌كی لاوه‌كی، به‌ڵكو له‌بيريش ده‌كرێ.

له‌وه‌ته‌ی هه‌لبژاردنی ساڵی ٢٠٠٥ له‌ عيراق ئه‌نجام دراوه‌، دۆست و دوژمن مسۆگه‌ريانه‌ كه‌وا كه‌ له‌ هه‌ر ڕۆژێكدا ڕيفه‌راندۆم بكرێ (پێش يان پاش ئاساييكردنه‌وه‌) ئه‌وا كورد ده‌يباته‌وه‌. بۆيه‌ كورد ده‌توانێ به‌بێ ئاساييكردنه‌وه‌ داوای ڕيفه‌ڕاندۆم بكات. هاوكات كارئاسانی بۆ ئه‌و ده‌ هه‌زار خێزانه‌ (حه‌فتا هه‌تا هه‌شتا هه‌زار كه‌سه‌)ی كه‌وا‌ ئاماده‌يی گه‌ڕانه‌وه‌يان نيشانداوه‌ به‌ زووتريان كات كارئاسانيان بۆ بكرێ. ئه‌و كاره‌ له‌ پڕاكتيكدا ئاسان نيه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئيراده‌ هه‌بێ، ئه‌نجام ده‌درێ.

فيدراليه‌تی كه‌ركوك

به‌لای بێگانه‌كانه‌وه‌، هه‌تا كه‌ركوك له‌ عيراق بێ كورديش عيراقيه‌‌. ده‌وڵه‌تی كوردی سه‌ربه‌خۆ به‌بێی كه‌ركوك خۆی ناگرێ. لكاندنی كه‌ركوكيش به‌ هه‌رێمی كوردستان مانای دابه‌ش كردنی حه‌تمی عيراق و دامه‌زرانی مسۆگه‌ری ده‌وڵه‌تی كوردستانه‌.

به‌لای ئه‌و بێگانانه‌ و هه‌ندێ له‌ سه‌ركرده‌كانی كوردی به‌غدا‌، ده‌كرێ كه‌ركوك ببێته‌ فيدراليه‌تێكی به‌ته‌نيا، له‌ ده‌ره‌وه‌ی حوكمی هه‌رێمی كوردستان و مه‌ركه‌زی عيراق، به‌ چاودێری نه‌ته‌وه‌ يه‌كگرتوه‌كان. هه‌ڵبه‌ت، دڵی سه‌ركرده‌ كورده‌كان به‌وه‌ خۆشه‌ كه‌وا زۆرينه‌ی كه‌ركوك كوردن و ده‌سه‌ڵاتی حيزبه‌ كورديه‌كان و هه‌رێمی كوردستان به‌سه‌ريدا مسۆگه‌ره‌‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ وا نه‌بێ، چونكه‌ له‌ ئاينده‌دا، به‌لای دانيشتوانی كه‌ركوك (به‌ كورد و غه‌يره‌ كورده‌وه‌)، به‌رژه‌وه‌ندی ناوچه‌يی شاره‌كه‌يان ئه‌وله‌ويه‌ت وه‌رده‌گرێ، و هاوده‌نگیيان له‌گه‌ڵ باقی كوردستان مسۆگه‌ر نابێ. ئه‌و ئه‌نجامه‌ له‌ ڕووی كۆمه‌ڵايه‌تی و زمانه‌وانيه‌وه‌ گرفت نيه‌، به‌ڵام له‌ ڕووی سياسيه‌وه‌، له قورسايی ده‌نگ و لۆبی سياسی كوردی كه‌م ده‌كاته‌وه‌. وه‌ له‌ ڕووی ئابووريه‌وه‌، خێراتی كه‌ركوك بۆ باقی كوردستان كه‌متر ده‌بێت و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركرده‌ی سياسی كوردی به‌سه‌ريدا كه‌متر ده‌بێته‌وه. ئه‌وه‌ خۆی له‌ خۆيدا بۆ كه‌ركوكيه‌كان سوودی هه‌يه،‌ و بۆ پارتی و يه‌كێتی مه‌ترسی هه‌يه‌. ڕه‌نگه‌ له‌ڕووانگه‌‌يه‌كی ته‌سكی حيزبايه‌تیه‌وه‌، يه‌كێتی به‌وه‌ ڕازی ببێ چونكه‌ كه‌ركوك به‌ گۆڕه‌پانێكی سروشتی خۆی ده‌زانێ. به‌ڵام پارتی ئه‌وه‌ به‌ مه‌ترسی ده‌زانێ، چونكه‌‌ له‌كۆنه‌وه‌ جه‌ماوه‌ری حيزبه‌كه‌ له‌و شاره‌دا لاوازه، سه‌ڕه‌ڕای كاری بێ ووچانی سه‌ركرده‌كانی پارتی ومه‌شغه‌له‌تی يه‌كێتی به‌‌ قه‌يرانی ناوه‌خۆيی. هه‌لبه‌ت، هه‌ردوو لايان هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر چاره‌نووسی كه‌ركوك و كوردستان له‌ ڕوانگه‌ی ته‌سكی حيزبايه‌تی و وه‌زعی جه‌ماوه‌ری ئێستايان دياري بكه‌ن.

ده‌كرێ كه‌ركوك به‌ڕه‌زامه‌ندی كورده‌وه‌ بكرێته‌ "حاله‌تێكی تايبه‌ت" و نيمچه‌ فيدراليه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ به‌ڵام له‌ناو هه‌رێمی كوردستان. له‌و حاله‌ته‌دا، ده‌كرێ‌ پارێزگاكانی تری كوردستان هه‌مان سيفه‌تی نيمچه‌ سه‌ربه‌خۆيان له‌ناوه‌وه‌ی هه‌رێم هه‌بێ، به‌ڵام هه‌موويان ده‌بێ سه‌ر به‌ يه‌ك په‌رله‌مان و يه‌ك حكومه‌تی هه‌رێم و يه‌ك سه‌رۆكايه‌تی هه‌رێم بن. خۆ ئه‌و جۆره‌ بۆچوونه‌ سوودمه‌نده‌ و به‌ڵكه‌ ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان به‌هێز ده‌كات، و ڕێگه‌ له‌ ديكتاتۆريه‌ت و ئۆتۆكراتيه‌ت ده‌گرێ. هه‌لبه‌ت ئيمڕۆ سلێمانی و هه‌ولێر هه‌ر به‌ناو يه‌كگرتوون به‌ڵام له‌ ڕاستيدا دوو فيدراليه‌تی نيمچه‌ سه‌ربه‌خۆن، و كه‌ركوكيش سێهه‌ميان ده‌بێ.

پارتی و يه‌كێتی و گه‌مه‌كردن‌ به‌ چاره‌نوس

كه‌س شكی له‌ دڵسۆزی سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی و پارتی نيه‌ بۆ قه‌زيه‌ی كه‌ركوك. به‌ڵام ناشكرێ گله‌يی فه‌شه‌ل هه‌ر له‌ دوژمن بكرێ، چونكه‌ به‌شێكی مه‌زنی ئاڵۆزبوونی كێشه‌كان له‌ ئه‌ستۆی سه‌ركرده‌كانی كورد و حيزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌. ده‌بوايه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠۳ يه‌كێتی و پارتی كه‌ركوكيان به‌ بێ منه‌تی گرتباوه‌، له‌و كاته‌ی كه‌ ئه‌مه‌ريكا له‌ ڕۆلی چاودێر زياتر هیچی تری له‌ده‌ست نه‌ده‌هات و عه‌ره‌بی هاورده‌ش چاوه‌ڕێی ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ بوون و خۆيان بۆ ڕاكردن ئاماده‌ كردبوو. له‌وێ به‌ولاوه‌، ده‌بوايه‌ دوژمنی هاوبه‌ش، يه‌كێتی و پارتی له‌ يه‌كتر نزيك كردباوه، ئه‌جيندای سياسی و ئاسايشيی هاوبه‌شی بۆ دروست كردبان، تاوه‌كو له‌ ده‌سپێشخه‌ری و پێشه‌وايه‌تيدا كاريگه‌رتر بوانايه‌. به‌ڵام دياره‌ كه‌ گرفتی ئه‌و دوو حيزبه‌ زۆر مه‌زنتره‌ له‌وه‌ی كه‌وا دانی پێدا ده‌نێن. له‌و كاته‌ی كه‌ له‌ به‌غدا هه‌ماهه‌نگيان له‌گه‌ڵ يه‌كتر نيشان داوه‌، له‌ كه‌ركوك خه‌ريكی هه‌ڵوێستی نامه‌‌دروس و دژبه‌يه‌ك بوونه‌‌. به‌رامبه‌ركێ و ململانێكه‌يان كاری تێكده‌ری له‌ سه‌ر هه‌موو ئاستێكی سياسی و ئيداری و كۆمه‌ڵايه‌تی و ئاسايش و په‌روه‌رده‌ و لۆبی و گفتوگۆكانياندا هه‌بووه. كاری ناقانونی به‌رچاو‌يان ئه‌نجام داوه‌ كه‌ بونه‌ته‌ مايه‌ی ئيحراج و ئيحبات و خه‌يبه‌تی خه‌ڵكی كورد و غه‌يره‌كوردی كه‌ركوك. هه‌ندێ له‌ سه‌ركرده‌ كورده‌كان (به‌تايبه‌تی ئه‌وانه‌ی به‌غدا) له‌ ديوه‌خانه‌كانياندا دانيان به‌ ناواقيعيه‌تی قۆناغه‌كانی ١٤٠دا ناوه‌، و‌ به‌وه‌ ڕازينه‌ كه‌ كه‌ركوك بكرێته‌ فيدراڵیه‌تێك له‌ ‌ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم. له‌به‌ر هه‌رهۆيه‌ك بێ تا ئێستا ئه‌و بابه‌تانه به‌ ئاشكرا تاوتوێ نه‌كراون، به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ دان پێدانانه‌‌‌ نهێنيانه‌ ده‌ستی بێگانه‌كانی هه‌تا ڕاده‌ی دڵنيايی به‌هێز كردوه‌. ته‌نانه‌ت داوايان له‌ سه‌ركرده كورده‌كان كردوه‌ كه‌ ده‌ست به‌ كه‌مپه‌ينی ئيعلامی بكه‌ن بۆ ئاماده‌ كردنی خه‌ڵك و ئه‌ندامان و جه‌ماوه‌ری حيزبه‌كانيان به‌ هه‌ڵپه‌ساردنی پڕۆسه‌كه‌.

پلانی ڕزگاركردنی كه‌ركوك

له‌ سه‌ر شانۆی ڕووداوه‌كاندا، له‌ كه‌ركوك و به‌غدا و هه‌رێمدا كورد قورساييه‌كی مه‌زنی هه‌يه‌ و توانای دروست كردن و تێكدان و ده‌ستوه‌شانی هه‌يه‌. تا ئێستا يه‌كێتی و پارتی له‌ به‌غدا فاكته‌ری زامينكردنی به‌رده‌وامێتی حكومه‌تی ماليكی بوونه، و هه‌موو كاتێك له‌ تواناياندايه‌ له‌ ڕێگه‌ی ده‌ستووره‌وه‌ بيڕوخێنن و مه‌زنترين گورزی تێكده‌ر‌ له‌ پلانی ئه‌مه‌ريكی و هاوپه‌يمانێتی شيعه‌ بده‌ن. خۆ له‌ كاتی كشانه‌وه‌ی كورد له‌ حكومه‌تی به‌غدا، ته‌واوی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێته‌ ئۆپۆزيسيۆن له‌ دژی مه‌ركه‌زێكی لاواز. هاوكات هه‌رێم وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ ڕه‌فتار ده‌كات، وه‌ ده‌سه‌ڵاتيشی به‌سه‌ر ڕووداوه‌كانی كه‌ركوكدا زياتر ده‌بێ. ته‌نانه‌ت به‌بێ ئه‌وه‌ی ئيعلانی شه‌ڕ بكات، كورد ده‌توانێ به‌بێ منه‌تی ته‌واوی كه‌ركوك داگير بكات و هاورده‌كان بخاته‌ به‌ر فشار، و ڕێگه‌ش له‌ تيرۆری سوننه‌ی عه‌ره‌ب و ده‌ستێوه‌ردانی توركی بگرێ.

پێويسته‌ پارتی و يه‌كێتی تيمێكی سياسی په‌رله‌مانی و حكومی و پسپۆڕی لۆبی، به‌ بودجه‌يه‌كی تێر و ته‌سه‌له‌وه‌، پێك بهێنن و بكه‌ونه‌ هه‌ڵمه‌تێكی لۆبی ده‌ره‌كی و ناوه‌كی، له‌ واشينگتنه‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا و ووڵاتانی دراوسێ و به‌غدا و كوردستان و خودی كه‌ركوك. پێويسته‌ تيمی كوردی به‌رنامه‌يه‌ك بۆ دابين كردنی مافی مرۆڤ و گه‌شه‌ پێدانی كوڵتوری و ڕۆشنبيری كورد و عه‌ره‌ب و توركومان و كريستيانه‌كان دابنێن. به‌رنامه‌يه‌كيش دابنێن بۆ چاكسازی ئيداری، به‌شدارێتی ده‌سه‌ڵاتی، دروست كردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدانی ژيرخان و سه‌رخانی شاره‌كه‌.

له‌ واشينگتن، پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كورد ته‌ركيز بكه‌نه‌ سه‌ر سه‌رۆك بوش و كاربكه‌نه‌ سه‌ر هه‌ڵوێستی شه‌خسی ئه‌و. به‌ گوێره‌ی مه‌نيتق، پاراستنی ئارامی له‌ كوردستان و زامين كردنی دۆستايه‌تی كورد له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ستراتيژی ئه‌مه‌ريكی دايه،‌ و داهاتوی عيراق و ئێران و سوريا فه‌رزی ده‌كات كه‌وا له‌مه‌ودوا ئه‌مه‌ريكا گرنگی به‌ پێشكه‌وتنی كوردستان بدات. خۆ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی درێژخايه‌نی ئه‌مه‌ريكی دايه‌ كه‌ كوردستان ببێته‌ ده‌وڵه‌ت. به‌ڵام بيركردنه‌‌وه‌ی ئه‌مه‌ريكی به‌و شێوه‌يه‌ نيه‌، و لايه‌نی كوردیش ته‌نيا فاكته‌ر نيه‌ له‌ هاوكێشه‌كان. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌مه‌ريكا له‌ ژێر فشارێكی بێ پايانه‌ كه‌ ملی ئه‌و ڕێگه‌يه‌ نه‌گرێته‌ به‌ر. ڵێره‌دا، ئه‌ركی سه‌ر شانی سياسه‌تمه‌داری كورده‌ كه‌ ئه‌مه‌ريكا بخاته‌ ژێر فشاری لۆبی گه‌وره‌تر بۆ پشتگيركردن له‌ ئه‌جيندای كوردی.

بێجگه‌ له‌ لۆبی كردن، پێويسته سه‌ركرده‌ی كورد‌ قه‌يرانی ئه‌مه‌ريكی به‌ فرسه‌ت بزانن و‌ به‌ نرخێكی هه‌رزان له‌ ده‌ستی نه‌ده‌ن. پێويسته‌ ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش به‌وه‌ چاوترسای بكرێ كه ئه‌گه‌ر ده‌ستور پياده‌ نه‌كرێ ئه‌وا كورد ئيلتيزامی به‌ ده‌ستوور نامێنێ، واته‌ هه‌موو ڕێكه‌وتننامه‌يه‌كی له‌گه‌ل باقی عيراق هه‌‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش ته‌واوی پلانه‌كانی ئه‌مه‌ريكا و شيعه‌ی عيراق سه‌راوبن ده‌كات. هاوكات، بۆشاييه‌كی ده‌سه‌ڵات دروست ده‌بێ و كورد ده‌توانێ ده‌ست به‌سه‌ر كه‌ركوك داگرێ و په‌يوه‌ندی ئيداريشی له‌گه‌ڵ به‌غدا ببڕێ. ده‌بێ بۆ ئه‌مه‌ريكيه‌كانی ده‌ربخه‌ن كه‌وا هه‌ڵوێستی دژبه‌ ده‌ستور وه‌يان دواخستنی ڕيفه‌راندۆم يه‌كسه‌ر داگير كردنی كه‌ركوكی به‌دوا دادێ (به‌بێ شه‌ڕی مواجه‌هه‌). ئيمڕۆ له‌عيراقدا، ئه‌مريكا له‌وپه‌ڕی بێده‌سه‌ڵاتيدايه، و هێشتا سه‌رقاڵی سه‌قامگيركردنی ئاسايش و ڕزگاركردنی عيراقه‌ له‌ چه‌نگی ئێران. بۆيه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كورد دا له‌ هه‌ره‌شه‌و فشار و پاڕانه‌وه زياتری له‌به‌ر ده‌ستيدا نيه. توركيا ئه‌و حاڵه‌ته‌ی به‌ سه‌ركه‌وتوويی ئيستيغلال كردوه‌ و هه‌ڵوێستی ئه‌مه‌ريكی بۆ لای خۆی ڕاكيشاوه‌، به‌ڵام كورد نه‌يوێراوه‌ ئه‌وه‌ بكات.

هه‌ڵبه‌ت شه‌رت نيه‌ كورد ئه‌و جۆره‌ پلانه‌ پياده‌ بكات، به‌لام ده‌بێ بديترێ كه‌وا ئاماده‌ی پياده‌ كردنيه‌تی. ئه‌گه‌ر كورد دڵنيا بوو كه‌وا ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی و شيعه‌ی عيراقی خيانه‌ت له‌ وه‌عده‌كان ده‌كه‌ن و كورد له‌ كه‌ركوك بێ به‌ش ده‌كه‌ن، ئه‌وا كورديش ده‌بێ بكه‌وێته‌ شه‌ڕه‌ هه‌ڵوێستی سياسی چاره‌نوس ساز له‌گه‌ڵ خودی ئه‌‌مه‌ريكا و هاوپه‌يمانه‌ شيعه‌كانی. له‌ ئاستی عيراقدا كورد ده‌بێ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ريكا هه‌ماهه‌نگ بێ، به‌ڵام له‌ كه‌ركوكدا به‌ پێچه‌وانه‌ی بێ. ده‌بێ ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش و كۆماريه‌كان بزانن كه‌وا كورد ئاماده‌يه‌ ئه‌ركیان ‌ئاڵۆزتر بكات و كه‌ركوك بكاته‌ سووته‌مه‌نيه‌كی ئيعلامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مه‌ريكی، وه‌ ئه‌گه‌ر كاريش له‌ كار ترازا، ئه‌وا ئاماده‌ی شه‌ڕی چاره‌ نووسيه‌.

پێويسته‌ پێشمه‌رگه‌ و ئاسايشی كوردستان خه‌ريكی ڕاهينان و پلان دانان و ئاماده‌باشی بن بۆ ڕۆژی هه‌ڵمه‌ت، وه‌ به شێوه‌يه‌كی به‌رنامه‌كاری نهێنی دابه‌ش بكرێن به‌ سه‌ر ناوچه‌ هه‌ستياره‌كانی ناوه‌وه‌ و ده‌وروبه‌ری كه‌ركوك و شوێنه‌كانی تر. له‌وانه‌يه‌‌ ئه‌و جۆره‌ ئاماده‌يیه‌ی كورد به‌س بێ بۆ ڕه‌تاندنی مه‌ترسيه‌ ناوه‌كی و ده‌ره‌كيه‌كان، و نه‌رم كردنی هه‌لوێستی ئه‌مه‌ريكی و شيعی. سه‌ركرده‌كانی كورد هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر به‌ قه‌رز له‌ دوژمن بترسن. ئيمڕۆ نه‌ ئه‌مه‌ريكا و نه‌ عه‌ره‌بی عيراق و نه‌ توركيا و نه‌ ئێران توانای ده‌ستوه‌شاندنیان له‌ كورد هه‌يه‌. هه‌ريه‌كه‌يان به‌ شێوه‌يه‌ك له‌ قه‌فه‌س و قه‌يرانێكدا گيری خواردوه‌.

دواپه‌يام

به‌ هۆی چه‌سپانی ماده‌ی ١٤٠‌ له‌ ده‌ستوور كورد چه‌نگی له‌ كه‌ركوك گير بوه‌، ئه‌گه‌ر خۆی به‌ڕه‌ڵڵای نه‌كات ئه‌وا كه‌سی تر بۆی ناكرێ لێی بستێنێ. ئه‌گه‌ر كورد سووڕ بێ له‌ سه‌ر پياده‌ كردنی ده‌ستوور، ئه‌وا مه‌وقيعی سياسی و ئه‌خلاقی و قانونی زۆر به‌هێزده‌‌بێ، هه‌تا ئه‌گه‌ر به‌ ناواقيعيش له‌قه‌له‌م بدرێ وه‌يان به‌ جۆشده‌ری ئاگری براكوژی تاوانبار بكرێ. سوڕبوون له‌سه‌رپياده‌كردنی ده‌ستورێكی هه‌ميشه‌يی، كه‌ ئه‌مه‌ريكا و هاوپه‌يمانه‌كانی ئيعتيرافيان پێ كردوه‌ و له‌ ڕيفه‌راندۆمێكی ديموكراسی ئازاد دا عيراقيه‌كان ده‌نگيان بۆ داوه‌، كه‌مترين داواكاريه‌ كه‌ كورد پێی ڕازی بێ.‌ هه‌رلايه‌نێك داوای ده‌ستێوه‌ردانی پڕۆسه‌ی‌ ده‌ستوری بكات ده‌بێ له‌و چاكتر و زياتری پێ بێ بۆ كورد، ده‌‌نا مه‌وقيعی سياسی و ئه‌خلاقی لاوازی ده‌بێ. بۆيه‌ش سه‌ركرده‌كانی كورد ده‌توانن داواكاريه‌كانی بيگانه‌ و قه‌يرانی ئێستايان بكه‌نه‌ فرسه‌تێك بۆ ده‌ستكه‌وتی مه‌زنتری ميژوويی. بێگانه‌ و دوژمنه‌كانيش له‌ پاڕانه‌وه‌ و فشار و هه‌ڕه‌شه‌ زياتريان له‌ده‌ست نه‌ماوه‌، بۆيه‌ ناچار ملكه‌چ ده‌بن.

له‌و ڕۆژگاره‌ی كه‌ ئه‌مه‌ريكا پێويستی به‌ كورده‌ و دوژمنه‌كانی كورد بێ چاره‌ و لاوازن، كاتی ئه‌وه‌ نيه‌ كه‌وا سه‌ركرده‌ی كورد، وه‌ك له‌ ڕابوردويدا، به‌ قه‌رز له‌ دوژمن بترسێ. كاتی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ يه‌كێتی و پارتی ماڵيان ته‌رتيب بكه‌ن و خيتابيان يه‌كخه‌ن و به‌ به‌رنامه‌يه‌كی زيره‌كانه‌ی تۆكمه بۆ كه‌ركوك و سه‌ربه‌خۆيی كوردستان دابنێن. پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كورد خه‌ريكی بيركاری ناوه‌كی بن و به‌ چڕی له‌گه‌ڵ يه‌كتر و به‌ به‌شداری حيزبه‌كانی تر و پسپۆڕانی تر ئه‌گه‌ره‌كان تاوتوێ بكه‌ن. ئه‌گه‌ر ويستيان موساوه‌مه‌ش بكه‌ن، پێويسته‌ به‌يه‌كه‌وه‌ بيكه‌ن. له‌و ده‌قيقه‌ی كه‌ كورد ڕازی ده‌بێ بۆ لێدوان، ئه‌وه‌ مانای نه‌رم بوون و ڕازی بوونه‌ به‌ دواخستن وه‌يان پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له‌ ڕيفه‌راندۆم. له‌و ساته‌دا كورد وه‌ڕه‌قه‌يه‌كی گرنگی گفتوگۆی له‌ده‌ست ده‌چێ. بۆيه‌ پێويسته‌ كه‌وا سه‌ركرده‌ی كورد له‌سه‌ر هيچ مێزێك دانه‌نيشێ و مه‌جالی هيچ جۆره‌ لێدوان گفتوگۆيه‌ك نه‌دات به‌رله‌وه‌ی كه‌ دۆسيه‌ی به‌ديلێكی پڕمانا و بايه‌خداری پڕ گه‌ره‌نتی ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌ست.

دوا ووشه‌م: مه‌زنترين ئاماده‌باشی بۆ شه‌ڕی چاره‌نوس ساز، مه‌سه‌له‌ی حوكمڕانی كورديه‌. دامه‌زرانی حكومه‌تێكی موئه‌سسه‌ساتی تۆكمه‌ی يه‌كگرتوو له‌ هه‌رێم، باشترين به‌رگريه‌ له‌ دواڕۆژی كورد. هه‌تا ناوماڵی كورد زياتر ته‌رتيب بێ، و عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵايه‌تی دابين بكرێ، ئه‌وا متمانه‌ی نێوان خه‌ڵك و سه‌ركرده‌كان، به‌ خۆيان و قه‌زيه‌كه‌يان و توانای به‌رگری له‌خۆ كردنيان، مه‌زنتر ده‌بێ. ميلله‌تی كورد ئاماده‌يه‌ قوربانی مه‌زن پێشكه‌ش به‌ خاك و قه‌زيه‌ بكات، وه‌ك كردويه‌تی، بۆيه‌ ئه‌ركی سه‌رشانی سه‌ركرده‌كانی كورده‌ كه‌ له‌ ئاستی ئه‌و مه‌سئوليه‌ته‌ مێژووييه‌ چاره‌نوس سازه‌ ڕه‌فتار بكه‌ن.‌

Tuesday, 8 May 2007

كه‌ركوك و سه‌ركرده‌كانی كورد-به‌شی دوه‌م

ماده‌ی ١٤٠ و هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كانی كورد: ئايا له‌ ئه‌نجامدا كورد براوه ده‌بێ وه‌يان دۆڕاو؟‌

پڕۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين
ئاوێنه، ژماره‌ ٦٨، ڕۆژی‌ ٨ی مايۆی ٢٠٠٧

به‌شی دووه‌م و كۆتايی: ستراتيژيه‌تی كورد و ئيختياره‌كانی به‌رده‌می سه‌ركرده‌كان

له‌ به‌شی يه‌كه‌می ووتاره‌كه‌مدا، هه‌ڵوێستی دۆست و دوژمنانی كورد و به‌رنامه‌ی بێگانه‌كانم سه‌باره‌ت به‌ كه‌ركوك و ماده‌ی ١٤٠ تاوتوێ كرد. لێره‌دا، ڕۆڵی سه‌ركرده‌كانی كورد و ڕێگاچاره‌سه‌ره‌كان تاوتوێ ده‌كه‌م، به‌و ئومێده‌ی كه‌ خه‌ڵكی كورد و سه‌ركرده‌كان به‌ هه‌لوێست و به‌رنامه‌كانيان دا بچنه‌وه‌، و له‌ دواييدا په‌يڕه‌وی پلانێكی مه‌دروس بكه‌ن.

دواخستنی ڕيفه‌راندۆم

دواخستنی ڕيفه‌راندۆمی كه‌ركوك، خۆی له‌ خۆیدا ڕێگا چاره‌سه‌ر نيه‌، چونكه‌ هيچ كێشه‌يه‌ك چاره‌سه‌ر ناكات، جگه‌ له‌ به‌فيڕۆدانی كات هه‌تا ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ پارسه‌نگی هێزه‌كان ده‌گۆڕێ و كورد فرسه‌تێكی مێژوويی له‌ ده‌ست ده‌چێ. هه‌ركاتێ عه‌ره‌بی عيراق له‌ تيرۆری سووننه‌ و توندڕه‌وی شيعه ڕزگاری ببێ، ئه‌وا ماڵی ته‌رتيب ده‌بێ و متمانه‌ی به‌خۆی زياتر ده‌بێ و له‌ گفتوگۆدا ڕه‌قتر ده‌بێ. ئه‌وكات ئه‌مه‌ريكاش پێويستی به‌ كورد كه‌متر ده‌بێ. خۆ له‌ دوای هه‌ڵبژاردنی ساڵی داهاتوودا، سه‌رۆك بوش واده‌ی ته‌واو ده‌بێ و ڕ‌‌ه‌نگه‌ كورد ليێ بقه‌ومێ.‌ سه‌رۆكی داهاتو (كۆماری بێ يان ديموكرات)، هيچ ئيلتيزامێكی ئه‌خلاقی به‌رامبه‌ر كورد نابێ. ده‌توانێ ده‌ست له‌ ته‌واوی عيراق هه‌لبگرێ و بۆ خاتری چاكردنه‌وه‌ی ئابووری ووڵاته‌كه‌ی. بۆيه،‌ نابی به‌ هيچ جۆرێك و به‌ هيچ نرخێك ماده‌ی ١٤٠ بۆ دوای هه‌ڵبژاردنی ئه‌مه‌ريكی دوابخرێ. ده‌كرێ ئه‌و په‌ڕ‌‌ه‌كه‌ی بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ دوابخرێ، ئه‌وه‌يش بۆ مه‌به‌ستی ئاماده‌باشی ئاساييكردنه‌وه‌ و زامين كردنی ئاشتيخوازێتی پرۆسه‌كه‌، به‌ڵام به‌رامبه‌ر گه‌ڕ‌ه‌نتی نوسراوه‌ و به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ دواخستنی تری به‌دوادانايه‌ت. هه‌ڵپه‌ساردنی درێژ خايه‌نی ڕيفه‌راندۆم مانای له‌بير كردنی پڕۆسه‌كه‌ و له‌ده‌ست چوونی كه‌ركوكه‌. ته‌نيا له‌ يه‌ك حاله‌تدا ده‌كرێ ماده‌ی ١٤٠ له‌بيركرێ، ئه‌ويش كه‌وا كه‌ركوك به‌بێ ئاساييكردنه‌وه‌ و سه‌رژمێری و ڕيفه‌راندۆم بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێم. به‌وه‌، حاله‌تی هيستيريای ده‌نگدان و مه‌ترسی ته‌قينه‌وه‌ نامێنێ، وه‌ مه‌سه‌له‌ی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی هاورده‌كان ده‌بێته‌ مه‌سه‌له‌يه‌كی لاوه‌كی، به‌ڵكو له‌بيريش ده‌كرێ.

ڕێگاچاره‌ی ده‌ستوری

كورد ئيلتيزامی ته‌نيا بۆ يه‌ك ڕێگه‌چاره‌سه‌ر نيشان داوه‌، ئه‌وه‌يش ڕێگه‌ی ده‌ستووره‌. دياره‌ كه‌ هيچ ڕێگا چاره‌سه‌رێكی واش نيه‌ كه‌ بتوانێ كورد و دوژمنه‌كانی به‌ يه‌كه‌وه‌ ڕازی بكات، بۆيه پێداگرتن له‌سه‌ر ده‌ستوور فه‌رزه‌. هاوكات پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كورد خه‌ريكی بيركاری ناوه‌كی بن و به‌ چڕی له‌گه‌ڵ يه‌كتر ئه‌گه‌ره‌كان تاوتوێ بكه‌ن و ئه‌وجا خيتابيان يه‌ك بخه‌ن. ئه‌گه‌ر ويستيان موساوه‌مه‌ش بكه‌ن، پێويسته‌ به‌يه‌كه‌وه‌ بيكه‌ن و هه‌رخۆشيان به‌رنامه‌ی به‌ديل دابڕێژن.

ڕێگاچاره‌ی ده‌ستوری: له‌‌ ڕێگه‌ی به‌غداوه‌

به‌ هۆی چه‌سپانی ماده‌ی ١٤٠‌ له‌ ده‌ستووری هه‌ميشه‌يی عيراق، چه‌نگی كورد له‌ كه‌ركوك گير بووه‌، و هيچ لايه‌نێك توانای لێستاندنی‌ نه‌ماوه‌، مه‌گه‌ر كورد خۆی چه‌نگی خاو بكاته‌وه‌ و به‌ڕه‌ڵڵای بكات. واته‌، له‌ پاڕانه‌وه‌ و فشار و هه‌ڕه‌شه‌ زياتر، بێگانه‌ و دوژمنه‌كان چێ تريان له‌به‌ر ده‌ست نه‌ماوه‌. بۆيه‌ش، هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كانی كورد له‌ هی هه‌موو لايه‌ك گرنگتره‌. ئه‌گه‌ر خۆڕاگر و سووڕبن له‌ سه‌ر پياده‌ كردنی ده‌ستوور، ئه‌وا مه‌وقيعی سياسی و ئه‌خلاقی و قانونیان زۆر به‌هێزده‌‌بێ، هه‌تا ئه‌گه‌ر به‌ ناواقيعي له‌قه‌له‌م بدرێن، وه‌يان به‌ جۆشده‌ری ئاگری براكوژی تاوانبار بكرێن. سوڕبوون له‌سه‌رپياده‌كردنی ده‌ستورێكی هه‌ميشه‌يی، كه‌ له‌ ڕيفه‌راندۆمێكی ديموكراسی ئازاد دا عيراقيه‌كان ده‌نگيان بۆ داوه‌، و ئه‌مه‌ريكا و هاوپه‌يمانه‌كانی ئيعتيرافيان پێ كردوه، كه‌مترين داواكاريه‌ كه‌ كورد پێی ڕازی بێ.‌ هه‌رلايه‌نێك داوای ده‌ستێوه‌ردانی پڕۆسه‌ی‌ ده‌ستوری بكات ده‌بێ له‌و چاكتر و زياتری پێ بێ بۆ كورد، ده‌‌نا مه‌وقيعی سياسی و ئه‌خلاقی لاوازی ده‌بێ. بۆيه‌ش سه‌ركرده‌كانی كورد ده‌توانن داواكاريه‌كانی بيگانه‌ و قه‌يرانی ئێستايان بكه‌نه‌ فرسه‌تێك بۆ ده‌ستكه‌وتی مه‌زنتری ميژوويی.

ڕێگاچاره‌ی ده‌ستوری: به‌بێ چاوه‌ڕێی به‌غدا

ڕاسته‌، ده‌ستور نوسراوه‌يه‌ و پڕۆسه‌كه‌ ئاشكرايه‌‌، به‌ڵام هيچ پڕۆسه‌يه‌ك له‌ سياسه‌تدا ڕاسته‌وخۆ و ئاسان نيه، به‌ تايبه‌تی له‌ گێژاوكی ئيمڕۆی عيراقدا.‌ واته‌، ئه‌گه‌ر كورد هيمه‌ت نه‌كات و هه‌رخۆی كاره‌كان ئه‌نجام نه‌دات، ئه‌وا كه‌س نيه‌ بۆی بكات. له‌وه‌ته‌ی هه‌لبژاردنی ساڵی ٢٠٠٥ ئه‌نجام دراوه‌، كورد بۆته‌ زۆرينه‌ی كه‌ركوك‌ و ئه‌گه‌ر ڕيفه‌راندۆم بكرێ (پێش يان پاش ئاساييكردنه‌وه‌) ده‌يباته‌وه‌. له‌ دوای ڕوخانی ڕژێمی سه‌دام، چه‌ندين له‌ كورده‌ كه‌ركوكيه‌ چه‌كداره‌كان، به‌بێ چاوه‌ڕێی بيروكراسيه‌تی ده‌وڵه‌ت، چونه‌ سه‌ر ڕۆحی داگيركه‌رانی ماڵه‌كانيان و به‌ بێ قڕه‌قڕ مولكه‌كانيان لێ سه‌ندنه‌وه‌. ‌‌‌كوردی كه‌ركوك، به‌ پاڵپشتی پارتی و يه‌كێتی، له‌ زووه‌وه‌ بونه‌ باڵا ده‌ستی شاره‌كه‌. دياره‌ كه‌ ئه‌وه‌ بايی ئه‌وه‌نده‌ ژيانی عه‌ره‌بی هاورده‌ی تاڵ كردوه‌ كه‌ زياتر له‌ سه‌د هه‌زار له‌وانه‌ شاره‌كه‌يان به‌جێ هێشتوه، بێجگه‌ له‌وانه‌ی ڕوویان له‌ هه‌نده‌ران كردوه‌. هاوكات، به‌ هاندانی سياسی و دارايی حيزبه‌كان، ٢٥٠ هه‌تا ۳٥٠ هه‌زار كوردی كه‌ركوك گه‌ڕانه‌وه‌ ناو شاره‌كه‌ به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ٢٠٠٥. ئه‌وانه‌و حه‌فتا هه‌زار كه‌سی به‌ ڕه‌گه‌ز كه‌ركوكی دانيشوی شاره‌كانی تری كوردستان، مافی ده‌نگدانيان بۆ شاره‌وانی كه‌ركوك پێدرا. ئيتر ڕێژه‌ی كورد له‌‌ دوا هه‌ڵبژاردنی كه‌ركوك گه‌يشته‌ ٥۹ له‌ سه‌د، و شوناسنامه‌ی كوردێتی كه‌ركوك مسۆگه‌ر بوه‌‌وه‌.

بۆيه‌ كورد ده‌توانێ به‌بێ ئاساييكردنه‌وه‌ داوای ڕيفه‌ڕاندۆم بكات. هاوكات كارئاسانی بكات بۆ ئه‌و ده‌ هه‌زار خێزانه‌ (حه‌فتا هه‌تا هه‌شتا هه‌زار كه‌سه‌)ی كه‌وا‌ ئاماده‌يی گه‌ڕانه‌وه‌يان نيشانداوه‌. ئه‌وانه‌، به‌ گوێره‌ی ياسای عيراق، بڕی پازد‌‌ه‌ هه‌زار دۆلارو پارچه‌ زه‌ويه‌كیان پێده‌به‌خشرێ. ڕاسته‌ ده‌بێ ئه‌و پاره‌يه‌ له‌ بودجه‌ی مه‌ركه‌ز بێته‌ ده‌ر، به‌ڵام حكومه‌تی هه‌ريم ده‌توانی له‌ ئه‌ستۆی بگرێ و له‌ دواڕۆژ له‌ به‌غدای بستێنێته‌وه‌. هاوكات پێويسته‌ حكومه‌تی هه‌رێم زه‌وی خانوبه‌ره‌يه‌كی زۆر له‌ ناو كه‌ركوكدا بكڕن، و به‌ كرێ يان به‌ قه‌ردی عه‌قاری بيده‌نه‌ كورد و توركومانه‌ ڕاگوێزراوه‌كان. به‌وه‌ ده‌توانن له‌مه‌ودايه‌كی نزيكدا پارسه‌نگی هاوكيشه‌كان سه‌راوبن كه‌ن و مه‌ترسی ته‌قينه‌وه‌ش كه‌م بكه‌نه‌وه‌. ئه‌و كاره‌ له‌ پڕاكتيكدا ئاسان نيه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئيراده‌ هه‌بێ، ئه‌نجام دانی ئاسانه‌.

هه‌ڕه‌شه‌ی كورد

پێويسته‌ ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش چاوترسای ئه‌وه‌ بكرێ كه ئه‌گه‌ر ده‌ستور پياده‌ نه‌كرێ ئه‌وا كورد ئيلتيزامی به‌ ده‌ستووره‌وه‌ نامێنێ، واته‌ هه‌موو ڕێكه‌وتننامه‌يه‌كی له‌گه‌ل باقی عيراق هه‌‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش ته‌واوی پلانه‌كانی ئه‌مه‌ريكا و شيعه‌ی عيراق ئاوه‌ژوو ده‌كاته‌وه‌. بۆشاييه‌كی ده‌سه‌ڵات دروست ده‌كات، كه‌ به‌هۆيه‌وه‌ كورد ده‌توانێ ده‌ست به‌سه‌ر كه‌ركوك داگرێ و په‌يوه‌ندی ئيداريشی له‌گه‌ڵ به‌غدا ببڕێ. له‌ ڕۆژگاری ئيمڕۆدا ئه‌وكاره‌ ‌به‌ ناحه‌كيمانه‌ له‌ قه‌له‌م ده‌درێ، چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆی شله‌ژانی بار و بگره‌ ته‌قينه‌وه‌يه‌كی بێ كۆتايی. به‌وه‌ كورديش و نه‌ته‌وه‌كانی تريش له‌ كه‌ركوك و ده‌ره‌وه‌ی كه‌ركوك زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بن. به‌ڵام حه‌كيمانه‌ بێ يان نا، ئه‌گه‌ر كورد دڵنيا بوو كه‌وا ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی خيانه‌ت له‌ وه‌عده‌كان ده‌كات و له‌ كه‌ركوكيان بێ به‌ش ده‌كات، ئه‌وا كورديش ده‌بێ بكه‌وێته‌ شه‌ڕه‌ هه‌ڵوێستی سياسی چاره‌نوس ساز له‌گه‌ڵ خودی ئه‌‌مه‌ريكا (به‌بێ به‌ره‌نگاريی عه‌سكه‌ری). له‌ ئاستی عيراقدا كورد ده‌بێ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ريكا هه‌ماهه‌نگ بێ، به‌ڵام له‌ كه‌ركوكدا به‌ پێچه‌وانه‌ی بێ. ده‌بێ ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش و كۆماريه‌كان بزانن كه‌وا كورد ئاماده‌يه‌ ئه‌ركیان ‌ئاڵۆزتر بكات و كه‌ركوك بكاته‌ سووته‌مه‌نيه‌كی ئيعلامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مه‌ريكی. ده‌بێ كورديش بيسه‌لمێنێ خه‌ريكی بلۆف كردن نيه‌، به‌ڵكو له‌ سه‌ر قه‌زيه‌يه‌كی چاره‌نوس سازدا، ئاماده‌ی كاری له‌و جۆره‌يه‌.

بنكه‌ی سه‌ربازی ئه‌مه‌ريكی له‌ بڕی كه‌ركوك

ئه‌مه‌ريكيه‌كان به‌ نهێنی پێشنيازیان كردوه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر كورد ده‌ست له‌ كه‌ركوك هه‌ڵبگرێ، ئه‌وا له‌ پاداشتدا بنكه‌يه‌كی سه‌ربازی ئه‌مه‌ريكی له‌ كوردستان داده‌نێن. دياره‌ كه ئه‌وان سه‌ركرده‌كانی كورد به‌ خاوپێچراوه‌ و (ساذج) داده‌نێن، وه‌ دياره‌ ئه‌و جۆره‌ سه‌ركردانه‌ی كورديش كه‌ به‌وه‌ هه‌ڵده‌خه‌له‌تێن، خاو پێيچراوه‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ريكا بيه‌وێ يان نه‌يه‌وێ ئاسايشی كوردستان بپارێزی، ئه‌وا به‌ بوون و نه‌بوونی ئه‌و جۆره‌‌ بنكه‌ سه‌ربازيه‌ له‌ناو خاكی كوردستاندا هه‌ڵوێستی ناگۆڕێ. ئه‌مه‌ريكا هه‌رخۆی ده‌مێكه‌ ده‌يه‌وێ ئه‌و جۆره‌ بنكه‌يه‌ له‌ ناوچه‌ی قه‌ره‌داغ بۆ خاتری پاراستنی به‌رژه‌وه‌نديه‌كانی دابنێ. به‌ڵام دياره‌ ئێستا ده‌يه‌وێ ئه‌وه‌ به‌ نرخێكی به‌رز به‌ كورد و دراوسێكانی بفرۆشێ، وه‌ك بڵێی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی گشتيه‌. بێ گومان، ئه‌و جۆره‌ بنكه‌ سه‌ربازيه‌ سوودی بێ پايانی بۆ كورد ده‌بێ و ڕه‌نگه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی دراوسێكان بيپارێزێ. هه‌تا ئه‌گه‌ر‌ له‌ ئاينده‌يه‌كی نزيكدا (بۆ نموونه‌ له‌ كاتی لێدانی ئێراندا) زه‌ره‌ری هه‌بێ، له‌ مه‌ودای درێژدا، سوودی زياتره‌. بۆيه‌ پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كورد ڕێخۆشكه‌ر بن بۆ دامه‌زراندنی ئه‌و جۆره‌ بنكه‌يه‌، نه‌ك ته‌نيا له‌ قه‌ره‌داغ، به‌لكو له‌ ده‌وروبه‌ری خودی شاری كه‌ركوكيشدا (به‌ مه‌رجێك كه‌ركوك به‌شێك بێ له‌ كوردستان). له‌و حاله‌ته‌دا، كورد و ئه‌مه‌ريكا هه‌ردوكيان براوه‌ ده‌بن.

پارتی و يه‌كێتی و گه‌مه‌ی چاره‌نوس

يه‌كێتی و پارتی و ته‌واوی حيزبه‌ كوردستانيه‌كان خه‌مهه‌ڵگری كه‌ركوك بوونه‌وه‌ ئه‌وه‌ی بۆيان ڕه‌خسا بێ كردويانه‌. به‌ڵام ناشكرێ گله‌يی فه‌شه‌ل هه‌ر له‌ دوژمن بكرێ، چونكه‌ به‌شێكی مه‌زنی ئاڵۆزبوونی كێشه‌كان له‌ ئه‌ستۆی سه‌ركرده‌كانی كورد و حيزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌. ده‌بوايه‌ دوژمنی هاوبه‌ش، يه‌كێتی و پارتی له‌ يه‌كتر نزيك كردباوه، ئه‌جيندای سياسی و ئاسايشيی يه‌ك خستبان، تاوه‌كو له‌ ده‌سپێشخه‌ری و پێشه‌وايه‌تيدا كاريگه‌رتر بوانايه‌. به‌ڵام دياره‌ كه‌ گرفتی ئه‌و دوو حيزبه‌ زۆر مه‌زنتره‌ له‌وه‌ی كه‌وا دانی پێدا ده‌نێن.

كه‌مته‌رخه‌می:

سه‌باره‌ت به‌ كه‌ركوك، پارتی و يه‌كێتی پلانی ستراتيژی هاوبه‌شيان له‌ به‌غدا هه‌بوه‌، به‌ڵام له‌ ناو شاره‌كه‌دا، كار و هه‌ڵوێستی هاوبه‌شيان به‌ ده‌گمه‌ن به‌ دي ده‌كرا. هه‌ردوو لايان زياتر خه‌ريكی به‌رز كردنه‌وه‌ی شيعارات و هه‌ڵوێستی نامه‌‌دروس بوونه‌‌. به‌رامبه‌ركێ و ململانێكه‌يان كاری تێكده‌ری له‌ سه‌ر هه‌موو ئاستێكی سياسی و ئيداری و كۆمه‌ڵايه‌تی و ئاسايش و په‌روه‌رده‌ و لۆبی و گفتوگۆكانياندا هه‌بووه. بۆيه‌ سوودێكی ئه‌وتۆيان له‌ په‌رش و بڵاوی عه‌ره‌ب و توركومان نه‌كردوه‌. له‌ ديوه‌خاندا، كه‌ به‌ يه‌كه‌وه‌ن به هه‌ماهه‌نگی ده‌دوێن. به‌ڵام له‌ ديداری ته‌ن به‌ ته‌ندا له‌گه‌ڵ بێگانه‌ و دوژمنه‌كاندا خيتابيان جياوازه‌ و دژ به‌يه‌كتره‌. كاری ناقانونی به‌رچاو‌يان ئه‌نجام داوه‌ كه‌ بونه‌ته‌ مايه‌ی ئيحراج و ئيحبات و خه‌يبه‌تی خه‌ڵكی كورد و غه‌يره‌كوردی كه‌ركوك. له‌وانه،‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری ئيداره به‌ بێ هه‌ماهه‌نگی و پرس و ڕای ئه‌نجومه‌نی پارێزگا، وه‌يان دابه‌شكردنی زه‌وی و خانوبه‌ری ته‌جاوز به‌ شێوه‌يه‌كی به‌ڕه‌للايی و به‌ بێ پلاندان به‌سه‌ر خه‌ڵكانی سه‌ر به‌ دوو حيزبه‌كه. ئيترجێگه‌ی سه‌رسوڕمان نيه‌ كه‌ به‌لای بێگانه‌كانه‌وه‌، كورد تاوانباره‌ به‌وه‌ی كه‌ نيازی پاك نيه و سه‌ركرده‌كانی ئه‌هلی متمانه‌ و بڕوا نينه‌‌، و خه‌ريكی پياده‌كردنی ئه‌جيندای تێكده‌رن، چونكه‌ قه‌زيه‌كه‌يان بۆ كه‌ركوك نيه‌ به‌ڵكو بۆ كه‌ركوكيان بۆ ده‌ستكه‌وتی پاره‌ و نه‌وته‌.

هه‌ڵه‌ی‌ مێژو‌ويی:

سه‌ركرده‌كانی پارتی و يه‌كێتی هه‌لی مێژوويان كرده‌ قوربانی ململانێی نێوانيان. له‌‌ ساڵی ٢٠٠۳، ده‌يانتوانی‌ جێگه‌ به‌ عه‌ره‌بی هاورده‌ له‌ق بكه‌ن و زۆربه‌ی مه‌سه‌له‌كان يه‌كلايی بكه‌نه‌وه‌. ئه‌مه‌ريكيه‌كان له‌ ڕووكه‌شدا ڕێگر بوون به‌ڵام له‌ ژێره‌وه‌ چاوه‌ڕێيان ده‌كرد و پێيان ئاسايی بوو. خۆ به‌ر له‌شه‌ر، زۆربه‌ی‌ عه‌ره‌به‌ هاورده‌كان خۆيان بۆ هه‌ڵاتن ئاماده‌كردبوو. به‌ڵام له‌ دوای شه‌ڕ، توانيان يه‌كێتی و پارتی له‌ دژی يه‌كتری به‌كار بهێنن و پسوله‌ی مانه‌وه‌يان لێوه‌گرن. هه‌ڵه‌يه‌كی مه‌زنی تری سه‌ركرده‌كان ئه‌وه‌ بوو كه‌وا خۆيان به‌ جه‌دوه‌لێكی زه‌مه‌نی ناواقيعی وا به‌سته‌وه‌ كه‌ قابيلی پياده‌كردن نيه‌. ئه‌وجا، له‌ ساڵی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥دا، له‌ دوای چه‌سپانی ماده‌ی ٥٨ ی ياسای كاتی و ماده‌ی١٤٠ ی‌ ده‌ستوور، پڕۆسه‌كه‌يان به‌ كراوه‌يی به‌ ته‌مای سه‌ره‌كوه‌زيرانی به‌غدا به‌ جێ هێشت. كه‌ بۆشيان ده‌ركه‌وت كه‌ به‌غدا كه‌مته‌رخه‌می لێده‌كات، ده‌بوايه‌ به‌بێ چاوه‌ڕێی ماده‌كه‌يان جێبه‌جێ كردبا و مه‌سره‌فه‌كه‌شيان (به‌ قه‌ردی دواڕۆژ) بكردبا. ئێستاش ئه‌وه‌ مانگی ئادار تێپه‌ڕی و ئاساييكردنه‌وه‌ ڕووی نه‌دا، مانگی حه‌وت وا تێده‌په‌ڕی و سه‌رژمێری ناكرێ، ساڵی ٢٠٠٧يش تێده‌په‌ڕێ و ڕيفه‌راندۆم ئه‌نجام نادرێ. ئه‌وه‌ش به‌ فه‌شه‌لی سه‌ركرده‌كانی كورد‌ ده‌ژمێردرێ به‌ر له‌ بێگانه‌كان.

فه‌شه‌ل:

به‌ گشتی، يه‌كێتی و پارتی فه‌شه‌لیان هێناوه‌ له‌ دڵنيا كردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ غه‌يره‌ كورده‌كانی ناو كه‌ركوك، و دڵيان خۆشه‌ به‌ وه‌لائی ژماره‌يه‌كی بچوكی توركمان و عه‌ره‌بی ڕه‌سه‌ن، كه‌ به‌ سروشت يان به‌رژه‌وه‌ندی به‌ حوكمڕانێتی كوردی ڕازينه‌. ده‌بوايه‌ حيزبه‌ كورديه‌كان سوودێكی بێ پايانيان له‌ بێ سه‌روبه‌ريی و پارچه‌ پارچه‌يی عه‌ره‌ب و توركومانه‌كانی كه‌ركوك وه‌ربگرتبايه‌. له‌ لايه‌كه‌وه‌، ده‌بوايه‌ ململانێی سياسی ناوه‌كی ئه‌و لايه‌نانه‌يان هان بدايه‌ و مه‌شغولی خۆخۆريان بكردبانايه‌، هاوكاتيش به‌رنامه‌يه‌كی تۆكمه‌يان بۆ پێشڕه‌وێتی هاوڵاتی عه‌ره‌ب و توركومانيان پياده‌ كردبايه‌. ده‌كرا به‌ شێوه‌يه‌كی ديفاكتۆ، وه‌ك ئه‌خته‌بووتێك، ده‌سه‌ڵاتيان به‌سه‌ر كه‌ركوكدا ئه‌وه‌نده‌ زاڵ بايه‌ كه‌ بێگانه‌كان هيچ چاره‌يه‌كيان نه‌بوايه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌ مه‌جبووری قه‌بوليان كردبايه‌. ده‌بوايه‌ تيمێكی پسپۆڕی و سياسی ‌هه‌مه‌ لايه‌ن و پڕ ته‌نيسقيان پێك بهێنايه‌، بۆ هه‌ڵمه‌تی ڕۆشنبيری و لۆبی سياسی و چاكسازی ئيداری له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی كه‌ركوك، بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه‌ی كه‌ كورد شايانی وه‌رگرتنه‌وه‌ی كه‌ركوكه‌. زۆر قسه و هه‌ڵوێستی سه‌رزاره‌كی له‌و جۆره‌ كراوه‌، به‌ڵام له‌ ڕووی پراكتيكدا زۆر كه‌می ئه‌نجام دراوه‌.

هه‌لوێستی‌ نهێنی و كاری ئاشكرا:

به‌لای بێگانه‌كان، خوێندنه‌وه‌ی وه‌ره‌قه‌ی سه‌ركرده‌كانی كورد ئاسان بووه، هه‌ڵوێستی ڕووكه‌ش و جه‌وهه‌ريان پێچه‌وانه‌ی يه‌كتره‌، وه‌ له‌ خۆيان دڵنيا نين و بۆيه‌ ئيراده‌یان قابيلی لاواز كردنه‌. دياره‌ كه‌ هه‌ندێ له‌ سه‌ركرده‌ كورده‌كان له‌ ديوه‌خانه‌كانياندا دانيان به‌ ناواقيعيه‌تی قۆناغه‌كانی ١٤٠دا ناوه‌، و‌ ڕازينه‌ كه‌ كه‌ركوك بكرێته‌ فيدراڵیه‌تێك له‌ ‌ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم. له‌به‌ر هه‌رهۆيه‌ك بێ تا ئێستا ئه‌و بابه‌تانه به‌ ئاشكرا تاوتوێ نه‌كراون، به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ دان پێدانانه‌‌‌ نهێنيانه‌ ده‌ستی بێگانه‌كانی هه‌تا ڕاده‌ی دڵنيايی به‌هێز كردوه‌. ته‌نانه‌ت داوايان له‌ سه‌ركرده كورده‌كان كردوه‌ كه‌ ده‌ست به‌ كه‌مپه‌ينی ئيعلامی بكه‌ن بۆ ئاماده‌ كردنی خه‌ڵك و ئه‌ندامان و جه‌ماوه‌ری حيزبه‌كانيان بۆ مه‌به‌ستی‌ هه‌ڵپه‌ساردنی پڕۆسه‌كه‌. له‌و ده‌قيقه‌ی كه‌ كورد ڕازی ده‌بێ بۆ لێدوان، ئه‌وه‌ مانای نه‌رم بوون و ڕازی بوونه‌ به‌ دواخستن وه‌يان پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له‌ ڕيفه‌راندۆم. له‌و ساته‌دا كورد وه‌ڕه‌قه‌يه‌كی گرنگی گفتوگۆی له‌ده‌ست ده‌چێ. بۆيه‌ پێويسته‌ كه‌وا سه‌ركرده‌ی كورد له‌سه‌ر هيچ مێزێك دانه‌نيشێ و مه‌جالی هيچ جۆره‌ لێدوان گفتوگۆيه‌ك نه‌دات به‌رله‌وه‌ی كه‌ دۆسيه‌ی به‌ديلێكی پڕمانا و بايه‌خداری پڕ گه‌ره‌نتی ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌ست. ئه‌وجا به‌ ساردوسوڕيه‌وه‌ به‌ تيكی چاو سه‌يری بكات. گرنگ لێره‌دا ئه‌وه‌يه‌ كه‌ هه‌موسه‌ركرده‌كان ئيلتيزام به‌ يه‌ك مه‌وقيف بكه‌ن، و به‌ هه‌ماهه‌‌نگی له‌ به‌رامبه‌ر ته‌وژمی لۆبی و فشاره‌‌ ده‌ره‌كيه‌كان بوه‌ستن، و پێ له‌سه‌ر ئه‌لته‌رناتيڤی پڕ له‌ گه‌ره‌نتی داگرن.

بێ حيكمه‌تيی دوو هه‌ڵوێستيه‌تی:

ئيمڕۆ له‌ هه‌موو ڕۆژێكی تر زياتر، پارتی و يه‌كێتی پێويستيان به‌ يه‌كخيتابيه‌. لاوازی كورد له‌ ته‌سريحه‌ پێچه‌وانه‌كانی سه‌رۆكی هه‌رێم و سه‌رۆك كۆمار به‌ده‌ر ده‌كه‌وێ. سه‌رۆكی هه‌رێم به‌ بێ منه‌تی گوشار بۆ هه‌ڵوێستی توركيا ده‌بات. سه‌رۆك كۆماريش هه‌وڵی نه‌رم كردنه‌وه ده‌دات، و داخ ده‌رده‌بڕێ، وه‌ك بڵێی داوای لێبوردن له‌ توركيا ده‌كات.‌ سه‌رۆك بوش و ئيداره‌كه‌ی ناره‌حه‌تن‌ به‌ ته‌سريحه‌كانی سه‌رۆكی هه‌رێم. بۆيه‌ (له‌ ڕێگه‌ی نوێنه‌ری حكومه‌تی هه‌رێم له‌ واشينگتن) داوايان لێ كردوه‌ كه‌وا له‌ كرژیه‌كان كه‌م كاته‌وه‌ و چيتر قسه‌ له‌ دژی توركيا نه‌كات. بێ گومان، ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی ئه‌و داوايه‌ بۆ خاتری پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی كوردی ناكات، به‌ڵكو له‌ به‌رژه‌وه‌ندی توركی و ئه‌مه‌ريكی و عيراقيه‌. دياره‌ كه‌ تاله‌بانیش له‌ هه‌ڵوێستیدا هه‌ماهه‌نگه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ريكيه‌كان و بۆيه‌ هه‌وڵی دڵدانه‌وه‌ی توركه‌كانی داوه‌. ئيتر گرنگ نيه‌ كه‌ ئايا هه‌ڵوێستی كاميان له‌وی تريان حه‌كيمانه‌تره‌، به‌ڵام دووهه‌ڵوێستيه‌تی سه‌ركرده‌كانی كورد، هيچ حيكمه‌تێكی تێدا نيه‌.

شايانی باسه‌ كه‌وا ئيمڕۆ توركيا له‌ به‌رامبه‌ر كوردی باشووردا له‌و په‌ڕی لاوازيدايه‌، و توانای ده‌ستدرێژی كردنی به‌سه‌ردا نه‌ماوه‌‌. هه‌رێم به‌شێكه‌ له‌ عيراق، و مه‌سئوليه‌تی پاراستنی سنوور و ئاسايشی عيراق له‌ ئه‌ستۆی هێزی داگير كه‌ری ئه‌مه‌ريكيدايه‌. واته‌ هه‌ر ده‌ست درێژيه‌ك بۆ سه‌ر عيراق ده‌ستدرێژيه‌ بۆ سه‌ر ئه‌مه‌ريكا. ئه‌رته‌شی توركيش ئه‌وه‌ باش ده‌زانێ، بۆيه‌ش له‌ قه‌يراندايه (بێجگه‌ له‌ قه‌يرانی ناوه‌كی) و مه‌سه‌له‌ی په‌كه‌كه ده‌كاته‌ به‌هانه‌ و تێكه‌ڵ به‌ مه‌سه‌له‌ی كه‌ركوكی ده‌كات. خۆ ئه‌گه‌ر توركيا سه‌رباز بنێرێته‌ ناو هه‌رێمی كوردستان، به‌مانا ووڵاتێكی دراوسێی خاوه‌ن سياده‌ی داگير كردوه‌، به‌وه‌ چانسی هاتنه‌ ناو كۆمه‌ڵگای ئه‌وروپی هه‌تا هه‌تايه‌ له‌ ده‌ست ده‌دات. بۆيه‌ش سياسه‌تمه‌داره‌ سيڤيله‌كانی توركی ڕێگه‌ به‌و كاره‌ ناده‌ن، وه‌ له‌ دژی هه‌ڵوێستی ئه‌رته‌ش وه‌ستاون. دياره‌ كه‌ مه‌وقيعی سياسی توركی زۆر له‌ هی كوردی ئاڵۆزتر و خراپتره. وه‌ هه‌ڕ‌ه‌شه‌ و گوڕه‌شه‌ی ئه‌رته‌شه‌كه‌شی هه‌ر‌ موزايه‌ده‌یه‌ و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی قه‌يران و ململانێی ناوه‌كيه‌‌.

قورسايی كورد

له‌ سه‌ر شانۆی ڕووداوه‌كاندا، كورد قورساييه‌كی مه‌زنی هه‌يه‌. له‌ شاری كه‌ركوكدا زۆرينه‌ و ده‌سه‌ڵاتدار و مونه‌زه‌م و شه‌ركه‌ره‌، و توانای دروست كردن و تێكدان و ده‌ستوه‌شانی هه‌يه‌. له‌ په‌رله‌مان و حكومه‌تی به‌غداش دوه‌م قورسايی هه‌يه‌، و بوه‌ته‌ فاكته‌ری يه‌كخستنن، و زامين كردنی به‌رده‌وامێتی حكومه‌تی ماليكی. يه‌كێتی و پارتی ڕۆڵی ناوبژيكه‌ر و مه‌ليك دروستكه‌ریان ديوه، و به‌يه‌كه‌وه‌ له‌ تواناياندايه‌ كه‌ حكومه‌تی به‌غدا له‌ ڕێگه‌ی ده‌ستووره‌وه‌ بڕوخێنن. ئه‌وه‌يش مه‌زنترين گورزی تێكده‌ره‌ بۆ ئه‌و ئيئتيلافه‌ شيعيه‌ی كه‌ ئيمڕۆ له‌ په‌له‌ڕوحه‌ی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌دايه. وه‌ گورزێكه‌ له‌ پلانی تازه‌ و ئه‌وله‌وياتی سياسی ئه‌مه‌ريكی له‌ عيراقدا، چونكه‌ به‌ ڕوخانی حكومه‌تی ماليكی هيچ لايه‌نێكی تری پڕۆئه‌مه‌ريكی نيه‌ ئه‌و بۆشاييه‌ پڕبكاته‌وه‌، له‌ غه‌يری ئه‌مه‌ريكيه‌كان خۆيان له‌ ڕێگه‌ی دامه‌زراندنی حوكمێكی عورفی عه‌سكه‌ری، كه‌ ئه‌وه‌يش له‌ دژی ويستی ئيئتيلافی شيعه‌دا‌يه‌.

خۆ له‌ كاتی كشانه‌وه‌ی كورد له‌ حكومه‌تی به‌غدا، ته‌واوی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێته‌ ئۆپۆزيسيۆن له‌ دژی مه‌ركه‌زێكی لاواز. هاوكات هه‌رێم وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ ڕه‌فتار ده‌كات، وه‌ ده‌سه‌ڵاتيشی به‌سه‌ر ڕووداوه‌كانی كه‌ركوكدا زياتر ده‌بێ. ته‌نانه‌ت به‌بێ ئه‌وه‌ی ئيعلانی شه‌ڕ بكات، كورد ده‌توانێ به‌بێ منه‌تی ته‌واوی كه‌ركوك داگير بكات و هاورده‌كان بخاته‌ به‌ر فشار، و ڕێگه‌ش له‌ تيرۆری سوننه‌ی عه‌ره‌ب و ده‌ستێوه‌ردانی توركی بگرێ. شايانی باسه‌ كه‌ ئه‌و چه‌ند مانگه‌ی داهاتوودا فرسه‌تێكه‌ بۆ كورد كه‌ پێدا بگرێ و فشار بخاته‌ سه‌ر ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی، چونكه‌ له‌ توانای ئه‌مه‌ريكادا نيه‌ به‌هه‌ڵستی بكات وه‌يان كورد له‌ خۆی بكاته‌ دوژمن. هێشتا ئه‌مه‌ريكا سه‌رقاڵی سه‌قامگيركردنی ئاسايش و ڕزگاركردنی عيراقه‌ له‌ چه‌نگی ئێران. بۆيه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كورد دا له‌ هه‌ره‌شه‌و پاڕانه‌وه زياتری له‌به‌ر ده‌ستيدا نيه. به‌ڵام ئه‌گه‌ر كورد ئيمساڵ نه‌رمی بنوێنێ و چاوه‌ڕێی قه‌ده‌ر بێ، ئه‌وا كات به‌ سه‌رده‌چێ و ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی هه‌لوێستی ده‌گۆڕێ، و شه‌مه‌نده‌فه‌ری كه‌ركوك جارێكی تريش تێده‌په‌ڕێ، و كورد ديسانه‌وه لێی ده‌قه‌ومێ.

ئاماده‌باشی بۆ ڕۆژی ڕه‌ش

پێويسته‌ پارتی و يه‌كێتی تيمێكی سياسی په‌رله‌مانی و حكومی و پسپۆڕی لۆبی، به‌ بودجه‌يه‌كی تێر و ته‌سه‌له‌وه‌، پێك بهێنن و بكه‌ونه‌ هه‌ڵمه‌تێكی لۆبی ده‌ره‌كی و ناوه‌كی، له‌ واشينگتنه‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا و ووڵاتانی دراوسێ و به‌غدا و هه‌تا ده‌گاته‌ كوردستان و خودی كه‌ركوك و ناو گه‌ڕه‌كه‌كانی شاره‌كه‌.

له‌ كه‌ركوك و ده‌وروبه‌ری

پێويسته‌ پێشمه‌رگه‌ و ئاسايشی كوردستان، به‌ چه‌كداری ئيحتياته‌وه‌، خه‌ريكی ڕاهينان و پلان دانان و ئاماده‌باشی بن بۆ ڕۆژی هه‌ڵمه‌ت، وه‌ به شێوه‌يه‌كی به‌رنامه‌كاری دابه‌ش بكرێن به‌ سه‌ر ناوچه‌ هه‌ستياره‌كانی ناوه‌وه‌ و ده‌وروبه‌ری كه‌ركوك و شوێنه‌كانی تر. ڕه‌نگه‌ كار قه‌ت نه‌گاته‌ ئه‌وه‌ی شه‌ڕ بقه‌ومێ، به‌لام له‌وانه‌يه‌‌ ئاماده‌باشيی كورد به‌س بێ بۆ ڕه‌تاندنی مه‌ترسيه‌ ناوه‌كی و ده‌ره‌كيه‌كان، و نه‌رم كردنی هه‌لوێستی ئه‌مه‌ريكی و توركی. سه‌ركرده‌كانی كورد هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر به‌ قه‌رز له‌ دوژمن بترسن. ئيمڕۆ نه‌ ئه‌مه‌ريكا و نه‌ عه‌ره‌بی عيراق و نه‌ توركيا و نه‌ ئێران توانای ده‌ستوه‌شاندنیان له‌ كورد هه‌يه‌. هه‌ريه‌كه‌يان به‌ شێوه‌يه‌ك له‌ قه‌فه‌س و قه‌يرانێكدا گيری خواردوه‌. هاوكات، پێويسته‌ تيمی كوردی به‌رنامه‌يه‌ك بۆ دابين كردنی مافی مرۆڤ و گه‌شه‌ پێدانی كوڵتوری و ڕۆشنبيری كورد و عه‌ره‌ب و توركومان و كريستيانه‌كان دابنێن. به‌رنامه‌يه‌كيش دابنێن بۆ چاكسازی ئيداری، به‌شدارێتی ده‌سه‌ڵاتی، دروست كردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدانی ژيرخان و سه‌رخانی شاره‌كه‌.

له‌ هه‌ولێر

مه‌زنترين ئاماده‌باشی بۆ شه‌ڕی چاره‌نوس ساز، مه‌سه‌له‌ی حوكمڕانی كورديه‌. دامه‌زرانی حكومه‌تێكی موئه‌سسه‌ساتی تۆكمه‌ی يه‌كگرتوو، باشترين به‌رگريه‌ له‌ دواڕۆژی كورد. هه‌تا ناوماڵی كورد زياتر ته‌رتيب بێ، متمانه‌ی نێوان خه‌ڵك و سه‌ركرده‌كان، به‌ خۆيان و قه‌زيه‌كه‌يان و توانای به‌رگری له‌خۆ كردنيان، مه‌زنتر ده‌بێ. پێويسته‌ پڕۆسه‌ی يه‌كگرتنه‌وه‌ی ئيداره‌ی سلێمانی و هه‌ولێر خێراتر و پته‌وتر بكرێت. پێويسته‌ هه‌ردوو حيزبی ده‌سه‌ڵاتدار ته‌ركيز بكه‌نه‌ سه‌ر پته‌و كردن و به‌هێز كردنی حكومه‌تی هه‌رێم. پێويسته‌ كه‌ڵتوری كاری موئه‌سسه‌ساتی بهێننه‌ كايه‌وه‌ و ئه‌وله‌ويه‌ت بده‌نه پڕۆسه‌ی چاكسازی و دابين كردنی عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵايه‌تی.

له‌ به‌غدا

ئيمڕۆ حكومه‌تی ماليكی له‌و په‌ڕی لاوازی و موعه‌ڕه‌زيدايه‌، و به‌بێی كورد ڕوخانی مسۆگه‌ره‌. به‌ڵام سه‌ڕه‌ڕای ئه‌وه‌يش، كورد حكومه‌تی به‌غدای به‌ قه‌د پێويست نه‌دۆشيوه‌. له‌ ڕاستيدا، قوماری كورد بۆ پياده‌كردنی ماده‌ی ١٤٠ ته‌نيا له‌ سه‌ر خودی تاكه‌كه‌سی ماليكيه (له‌ دژی ويستی حيزبه‌كه‌ی و ئيئتيلافه‌كه‌ی)‌، و ئه‌گه‌ر ئه‌ويان له‌و ڕۆژگاره‌ ته‌رزه‌دا مه‌جبور نه‌كرێ، ئه‌وا هيچ ئومێدێك نيه‌ كه‌وا حكومه‌تێكی تر ئاماده‌ی هاوكاری بێ له‌سه‌ر كه‌ركوك.

له‌ واشينگتن

له‌وه‌ ده‌چێ كه‌وا ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكا ملكه‌چی فشاری توركی و پڕۆتوركی و پڕۆعه‌ره‌ب بێ، وه‌ نه‌يه‌وێ پلانی ستراتيژی به‌غدا و سياسه‌تی ناوه‌كی ئه‌مه‌ريكی لێ تێك بچێ. ئه‌و بيركردنه‌وه‌ی ئيداره‌ مه‌سه‌له‌يه‌كی چه‌سپاو نيه‌و قابيلی كار تێكردنه. پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كورد ته‌ركيز بكه‌نه‌ سه‌ر سه‌رۆك بوش و كاربكه‌نه‌ سه‌ر هه‌ڵوێستی شه‌خسی ئه‌و. پێويسته‌ قه‌يرانی ئه‌مه‌ريكی به‌ فرسه‌ت بزانن و‌ به‌ نرخێكی هه‌رزان له‌ ده‌ستی نه‌ده‌ن. بێجگه‌ له‌ لۆبی كردن له‌ واشينگتن، پێويسته‌ بۆ ئه‌مه‌ريكيه‌كانی ده‌ربخه‌ن كه‌وا هه‌ڵوێستی دژبه‌ ده‌ستور وه‌يان دواخستنی ڕيفه‌راندۆم يه‌كسه‌ر داگير كردنی كه‌ركوكی به‌دوا دادێ. شه‌رت نيه‌ كورد ئه‌و جۆره‌ پلانه‌ پياده‌ بكات، به‌لام ده‌بێ بديترێ كه‌وا ئاماده‌ی پياده‌ كردنيه‌تی. به‌ گوێره‌ی مه‌نيتق، پاراستنی ئارامی له‌ كوردستان و زامين كردنی دۆستايه‌تی كورد له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ستراتيژی ئه‌مه‌ريكی دايه،‌ و داهاتوی عيراق و ئێران و سوريا فه‌رزی ده‌كات كه‌وا له‌مه‌ودوا ئه‌مه‌ريكا گرنگی به‌ پێشكه‌وتنی كوردستان بدات. خۆ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی درێژخايه‌نی ئه‌مه‌ريكی دايه‌ كه‌ كوردستان ببێته‌ ده‌وڵه‌ت. به‌ڵام بيركردنه‌‌وه‌ی ئه‌مه‌ريكی به‌و شێوه‌يه‌ نيه‌، و لايه‌نی كوردیش ته‌نيا فاكته‌ر نيه‌ له‌ هاوكێشه‌كان. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌مه‌ريكا له‌ ژێر فشارێكی بێ پايانه‌ كه‌ ملی ئه‌و ڕێگه‌يه‌ نه‌گرێته‌ به‌ر. ڵێره‌دا، ئه‌ركی سه‌ر شانی سياسه‌تمه‌داری كورده‌ كه‌ ئه‌مه‌ريكا بخاته‌ ژێر فشاری گه‌وره‌تر بۆ پشتگيركردن له‌ ئه‌جيندای كوردی.

دواپه‌يام

بۆ يه‌كه‌مجار له‌ مێژوو، چه‌نگی كورد له‌ كه‌ركوك گير بوه‌، و بێگانه‌كانيش له‌وه‌و له‌ بێچاره‌يی خۆيان تۆقيون. ئه‌گه‌ر يه‌كێتی و پارتی ماڵيان ته‌رتيب بكه‌ن و خيتابيان يه‌كخه‌ن و به‌رنامه‌يه‌كی زيره‌كانه‌ی تۆكمه بۆ كه‌ركوك و سه‌ربه‌خۆيی كوردستان دابنێن، ئه‌وا له‌ ئانيده‌يه‌كی نزيكدا كه‌ركوك مسۆگه‌ر ده‌كه‌ن و ڕه‌نگه‌ له‌ ئاينده‌يه‌كی مام ناوه‌نديدا سه‌ربه‌خۆيی كوردستانيش مسۆگه‌ر بكه‌ن. سه‌ركرده‌ی كورد، له‌ مێژوویدا، هه‌ر به‌ قه‌رز له‌ دوژمن ترساوه‌ و سيقه‌ی به‌ خۆی و بزوتنه‌وه‌كه‌ی نه‌بوه‌. هه‌لوێسته‌كانی ئه‌و دواييه‌ی سه‌رۆكی هه‌رێم بازی به‌ ئاستی بيركردنه‌وه‌ و و ياريكه‌ريه‌تی كورد داوه‌. به‌ڵام چه‌پڵه‌ به‌يه‌ك ده‌ست لێنادرێ، و پێويستی به‌ ته‌نسيقێكی بێ پايانه‌ له‌گه‌ڵ يه‌كێتی و حيزبه‌كانی تر، وه‌ پێويستی به‌ هه‌ماهه‌نگيه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و سه‌ركرده‌ كوردانه‌ی كه‌ له‌ ڕوانگه‌ی به‌غداوه‌ سه‌يری كوردستان ده‌كه‌ن.

Thursday, 22 January 2004

كركوك داخل أنبوب اختبار

كركوك داخل أنبوب اختبار

دلاور عبد العزيز علاء الدين

22 January 2004 ‌ الشرق الاوسط


يمر العراق، حالياً بمنعطف سياسي تاريخي لم يشهده منذ قرن، وربما ستحدد أحداث عام 2004 معالم الهيكل السياسي العراقي للقرن القادم وربما لما بعده.

في أوائل القرن الماضي، تمكن الملك فيصل الأول واعوانه من اقناع المستعمرين البريطانيين بضم منطقة كردستان الجنوبية ـ ذات الأغلبية السنية ـ الى وادي الرافدين ـ ذي الأغلبية الشيعية ـ حتى يتمكن من ترجيح كفة السنة العرب في الدولة العراقية حديثة التكوين. أما قادة الكرد وشيعة العراق، فقد وقفوا مكتوفي الايدي، انذاك واخفقوا في ممارسة دورهم، واللعب حسب قوانين الساعة، وراهنوا على أوراق خاسرة. هذا ما سمح لسنة العراق بالانفراد بالسلطة على مر العقود وحتى سقوط نظام صدام.

وفي اوائل القرن الحالي تغيرت قوانين اللعبة: «قلبت حرب امريكا على الارهاب الموازين رأساً على عقب. وبعد انهيار نظام صدام، بات الكرد وشيعة العراق أكثر اللاعبين بروزاً ، وبدوا وكأنهم يكسبون الجولة ـ في حين لعب سنة العراق اوراقاً خاسرة منذ رحيل صدام عن الساحة حيث باتوا بلا راع، ولم يظهر بينهم بديل مقبول. ويحاول بعض رجال الدين الذين تربوا في ظل النظام السابق الأخذ بزمام القيادة تحت شعارات غير واضحة تظهرهم غير قادرين على الالمام بقوانين اللعبة الجديدة.

أما رجال الدين الشيعة، خصوصا الذين تشردوا منهم خلال فترة حكم صدام وتراكمت لديهم الخبرة، فتصرفوا بحكمة، وظهروا كرجال دولة وقادة تعلموا من اخطاء الماضي ومن التجربة الايرانية الفاشلة، وتجلى ذلك في تكاتفهم مع العلمانيين، مسجلين سبقاً ميدانياً في رسم التحالفات واضحوا في وضع من يحدد الاجندة السياسية في البلاد.

أما قادة الكرد، الذين بدوا في الماضي كمن لا يستفيد من تجاربه المأساوية فظهروا فجأة متفقين كقوة واحدة، وكانوا سباقين للتنبؤ بالمتغيرات، وتمكنوا من اقناع الحلفاء بأنهم عراقيون وحدويون، وان وجود كيانهم الاداري لا يشكل خطراً على وحدة البلد، أو أمن المنطقة أو مصالح الغرب اجمالاً. هذا خلاف ما كان يخطط له صدام، الذي استخدم هذا الخطر الوهمي كحجة لكسب الدعم الغربي والشرقي لنظامه. وكثيراً ما كنت اتساءل فيما اذا كانت الادارتان الامريكية والبريطانية غافلتين عن هذه الحقيقة، ومما زاد قناعتي في هذا الشك هو استمرار الادارتين في دعم صدام حتى في ايام حلبجة واثناء عملية «الانفال» التي راح ضحيتها مئات الآلاف من المدنيين الاكراد. وزاد من قناعتي أكثر حين سنحت لي الفرصة بسؤال ماركريت تاتشر، رئيسة الوزراء البريطانية السابقة، في نيسان 1991، حين التقيتها على رأس وفد كردي طالباً منها التدخل لدى جورج بوش (الأب) وجون ميجر (رئيس الوزراء البريطاني حينها) لانقاذ مليوني كردي محاصر على الحدود الايرانية والتركية، بعد فشل الانتفاضة الشعبية في العراق. حاولت تطمينها بأن ما اطلبه هو انساني بحت ولا ابعاد سياسية له. سألتني تاتشر عن حقيقة نوايا ومطالب الساسة الأكراد. وقلت لها بأن الأكراد واقعيون في مطالبهم، ولولا قساوة الأنظمة المركزية، لكان واضحاً للعيان بأن «ولاء الكردي للعراق لا يختلف عن ولاء الاسكتلندي لبريطانيا». ضحكت ثاتشر لهذه المقارنة، وقالت «لم أفكر بمثل هذه المقارنة وهذا شيء جيد». أما انا فكنت مندهشا لفكرتها الناقصة عن الكرد والشيعة في العراق. ولحسن حظنا فقد اقتنعت ثاتشر، وبادرت على الفور بالاتصال بجورج بوش الذي كان يقضي عطلة عيد الفصح في ممارسة هوايته في صيد السمك، في حين كان جون ميجر منشغلاً بمشاهدة مباريات فريقه المفضل «تشلسي». وأدى تدخل ثاتشر إلى انشاء المنطقة الآمنة في شمال العراق، واعادة الكرد الى ديارهم واقامة البرلمان المنتخب والحكومة الكردية الأولى في العراق في 1992. والسؤال هنا: هل من الممكن لقادة الكرد ان يبرهنوا ما كنا ادعيناه امام ثاتشر والذي كان يخفيه صدام؟

وهل يمكن للكرد ان يقيموا اقليماً كردياً ديمقراطياً يقتدى به، من حيث تعايش الاقليات بسلام في سائر العراق والمنطقة؟ وهل يمكن للكرد ان يقودوا ما يمكن ان يؤدي الى ان يصبح العراق ديمقراطياً فيدرالياً مؤسساتياً للمستقبل؟

في آيار/ مايو 2003 كنت بصحبة هوشيار زيباري (وزير الخارجية العراقي الحالي) في فندق قصر السندباد في بغداد حيث كنا نسترجع ذكريات ايام حلبجة والأيام التي قضيناها سوية في التظاهر أمام السفارة العراقية واللوبي في ممرات المؤسسات الديمقراطية البريطانية لفضح نظام صدام. حينها قال لي زيباري: «من كان يصدق ان تتغير الاحداث بهذه السرعة، وان نتلاقى في بغداد على انقاض الدكتاتور الذي كان لا يقهر». فطرحت عليه تساؤلاتي متمنياً ان يكون الزعماء الكرد اهلاً لثقة كل العراقيين.

وعبرت عن قلقي من امكانية الحزبين الكرديين (الحزب الديمقراطي الكردستاني بزعامة البرازاني والاتحاد الوطني الكردستاني بزعامة الطالباني) على تحقيق التعاون في كردستان وفي بغداد. كان زيباري متفائلاً، لكنه تفهم قلقي النابع من التاريخ الحديث. فالتعايش الديمقراطي في التجربة الكردية لم يدم إلا سنتين ونيفاً (1992 ـ 1994) حتى اشتد التناحر العدائي بينهما وصار فريسة سهلة لصدام ودول الجوار. وما لبث ان اندلع الاقتتال الاخوي ليضع التجربة الديمقراطية على حافة الفشل. كانت نتيجة القتال ان راح آلاف الأكراد ضحايا وتشرد مئات الألوف، وعانت الاقليات الكردستانية بدورها من جراء ذلك. وفي النهاية انقسم الاقليم الكردستاني الى شطرين، وانفرد كل حزب بإدارة احد الشطرين الى ان اعتذر الزعيمان الكرديان علناً أمام البرلمان الكردي في اربيل في العام المنصرم.
تأسيساً على ما سبق، تقف التجربة الكردية الآن أمام منعطفات حاسمة، يقع في مقدمها توحيد الادارتين وقيام مجتمع ديمقراطي فدرالي، بالرغم من قناعتي، حتى وقت قريب بعدم تفضيل هذا التوحيد خوفاً على اعادة كرة المناصفة والتناحر الداخلي في ساحة اللعب مجدداً. لكن آن الاوان لتأسيس نظام تعددي في الاقليم الفدرالي حتى يرى العالم بأن الديمقراطية ليست مخلوقاً غريباً مفروضاً على العراقيين أو المجتمع الاسلامي. وان وحدة الادارتين الكرديتين تصب في مصلحة العراق العليا، وعلى مجلس الحكم ان يطالب بها. فوحدة الخطاب الكردي كانت كافية لابعاد شبح تدخل الجيش التركي في العراق ككل ووحدة الاكراد ستبعد شبح الحرب الاهلية في كركوك والمدن الاخرى ذات التعقيدات الديموغرافية. وبوسعي القول ان كركوك الآن تشكل انبوب الاختبار الديمقراطي. ان تهيئة المناخ الديمقراطي في هذه المدينة كفيل بكسب غالبية المجتمعات فيها، وهذا يستدعي ايجاد آليات ومؤسسات تضمن الحقوق الثقافية والقومية للتركمان والعرب والمسيحيين فيها. وهي افضل ضمان لاسكات المتطرفين بينهم، ولمنع التدخل الاجنبي، عندئذ يرى التركماني بأن العيش تحت مظلة الادارة الفدرالية الكردية حالة طبيعية ومفضلة وليس العكس.

لذلك على الكرد ترتيب البيت الكردستاني بالغ التعقيد. وان يقدموا الأمثلة كما يتمنونها للآخرين حتى يستحقوا قيادة قطار الديمقراطية في العراق كله.