Showing posts with label Kurdistan. Show all posts
Showing posts with label Kurdistan. Show all posts

Saturday, 18 October 2008

لۆبی كردن بۆ نه‌ته‌وه‌يه‌كی بێ ده‌وڵه‌ت
Lobbying for a stateless nation

لۆبی كردن بۆ نه‌ته‌وه‌يه‌كی بێ ده‌وڵه‌ت

بيره‌وه‌ری لۆبی و تێڕوانينی ستراتيژی

ناوه‌رۆكی ئه‌و كتێبه‌ بريتيه‌ بيره‌وه‌ری لۆبی كردن له‌ سه‌رده‌می هه‌شتاكان و نه‌وه‌ده‌كان، وه‌ كۆكراوه‌ی وتاره‌ كۆن و نوێكانم له‌سه‌ر بابه‌ته‌ ستراتيژی و چاره‌نوس سازه‌كانی كورد. ٤٧٠ لاپه‌ڕه‌ی به‌ زمانی كورديه‌ و ١۳٠ لاپه‌ڕه‌شی به‌ زمانی ئينگليزيه‌

له‌ مانگی نۆڤه‌مبه‌ری ٢٠٠٧ له‌ چاپ دراوه‌ و كه‌وتۆته‌ كتێبخانه‌كانی كوردستانی باشووره‌وه. بۆ كڕينی ئه‌و كتێبه‌ تكايه‌ كليكی دوگمه‌ی كڕين بكه‌. نرخی كتێبه‌كه‌ به‌ مه‌سره‌فی پۆسته‌وه/له‌ كوردستان ١٢ دۆلار/‌ ‌ بۆ ئه‌وروپا ٢۳ پاوه‌ندی به‌ريتانیا/ بۆ‌ ولاتانی تر ۳٠ پاوه‌ند‌

Lobbying for a stateless nation

This book consists of a collection of my published and unpublished memoirs relating to our lobbying compaign for Kurdish human rights. Written from a personal perspective, it aims to highlight the impact of international politics on events occuring in Kurdistan. The first 470 pages are written in Kurdish and the remaining 130 pages are in English. The book is now available in Hawler and Suleimani bookshops.

This book is available for direct order (£23 for Europe, or £30 for all other countries). Prices include package and postage.

Payment instructions

  • Click on "Buy now" button
  • You will be tranfered to paypal payment page. Choose your payement and fill in your details.
  • Accept the amount and click on "Agree and continue"




European countries (£23)








All other countires (£30)







Thursday, 1 May 2008

ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم- به‌شی يه‌كه‌م

ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم
به‌شی يه‌كه‌م: مه‌ترسی لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگی تاكڕه‌وه‌كان
پڕۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين
هاوڵاتی: ۳٠/٤/٢٠٠٨
له‌ دروست بوونيه‌وه‌ هه‌تا هه‌ره‌سی ١۹٧٥، پارتی ديموكراتی كوردستان به‌بێ هاوشان گۆڕه‌پانی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازی كوردی باشووری داگير كردبوو. بۆشاييه‌ سياسيه‌كه‌ی دوای هه‌ره‌س فرسه‌تێك بوو بۆ په‌يدابوونی كه‌ڵتووری فره‌ حيزبی، و بووه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی يه‌كێتی نيشتيمانی كوردستان و چه‌ند ڕێكخراوێكی تر. به‌ كۆتايی هاتنی حه‌فتاكان و له‌ ئه‌نجامی ململانێ هه‌مه‌لايه‌نه‌كان، يه‌كێتی له‌ نيوه‌ پتری هه‌رێمدا بۆشايی بزوتنه‌وه‌كه‌ی پڕ كرده‌وه‌ و بنكه‌‌یه‌كی جه‌ماوه‌ريی پانوبه‌رينی بۆ خۆی چه‌سپاند. هاوكات نه‌وه‌ی دووه‌می پارتی هاته‌وه‌ گۆڕه‌پان و نيوه‌كه‌ی تری بۆشاييه‌ سياسيه‌كه‌ی پڕ كرده‌وه‌. له‌و كاته‌وه‌، پارتی و يه‌كێتی وه‌ك دوو هێزی هاوشان و ململانێكه‌ر درێژه‌يان به‌ خه‌باتی ‌ پێشمه‌رگايه‌تی ناو شاخ و شه‌ڕی دوژمن و كه‌ڵتوری شه‌ڕی ناوه‌كی براكوژی دا. ناوچه‌ ئازاد كراوه‌كانی هه‌رێميشيان له‌ نێو خۆياندا سنووردار كرد. هيچ كاميان ئه‌وی تری به‌ شه‌ريك و خاوه‌نی شه‌رعی بزوتنه‌وه‌كه‌ دانه‌ده‌نا و ئه‌وه‌ی بۆشيان كرا بۆ له‌ناو بردنی يه‌كتر، كرديان. په‌نايان برده‌ به‌ر هه‌موو جۆره‌ وه‌سيله‌تێكی سياسی و عه‌سكه‌ری، شه‌رعی و ناشه‌رعی، مرۆڤانه‌ و نامرۆڤانه‌. ئيتر له‌جياتی كه‌ڵتووری فره‌حيزبی، كه‌لتووری دوو گه‌وره‌حيزبيی تاكڕه‌و هاته‌ كايه‌وه‌. له‌ دوای ڕاپه‌ڕينيش شار و شارۆچكه‌‌كانی هه‌رێم (هه‌ولێری لێ بترازێ) وورده‌ وورده‌ بوونه‌ ناوچه‌ی نفوزی ئه‌و دوو حيزبه و به‌ گوێره‌ی ژماره‌ی پێشمه‌رگه‌ و زاڵی ته‌نزيماتیان به‌سه‌رياندا دابه‌ش كران‌.

تاكه‌ فرسه‌تی فره‌حيزبيی
له‌ كۆتايی ١۹۹١ دا پارتی و يه‌كێتی به‌يه‌كه‌وه‌ چه‌نگيان له‌ ده‌فه‌ی حوكمڕانی گير بوو، به‌ڵام له‌وه‌ نه‌ده‌چوو كه‌ بيانه‌وێ ئيداره‌ و خاكی هه‌رێم له‌ت بكه‌ن. بۆيه‌ش كه‌مپه‌ينی هه‌ڵبژاردنه‌كانی يه‌كه‌م په‌رله‌مانی هه‌رێم (له‌ ١۹۹٢) هه‌لێكی زيڕينی بۆ سيسته‌می فره‌حيزبی هێنايه‌ پێشه‌وه. كه‌شێكی سياسی له‌بار بۆ ئازادی حيزبايه‌تی په‌يدا بوو كه‌ قابيلی پێشكه‌وتن و گه‌شه‌ كردن بوو. ديار بوو كه‌ بيركردنه‌وه‌ی خه‌ڵك و سه‌ركرده‌كانيش له‌ ڕوانگه‌ی سيسته‌می ديموكراسی ده‌ستووری و فره‌حيزبیه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵا. ته‌نانه‌ت پارتی و يه‌كێتی به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان وايان ڕاگه‌ياند كه‌وا ئاماده‌ن ئه‌نجامی ده‌نگدانه‌كه‌ قه‌بول بكه‌ن و ئه‌و لايه‌نه‌ی كه‌ ده‌يدۆڕێنێ ڕێگه‌ به‌وی تر بدات حكومه‌ت دابمه‌زرێنێ و خۆيشی وه‌ك ئۆپۆزيسيۆن به‌شداری له‌ عه‌مه‌ليه‌تی سياسیدا بكات. هاوكات، حيزبه‌كانی تريش چانسی پێسكه‌وتن و په‌يدا كردنی جه‌ماوه‌ر و ڕاكێشانی ده‌نگده‌رانيان له ‌به‌رده‌مدا بوو.
به‌داخه‌وه‌، ئه‌نجامی هه‌‌ڵبژاردنه‌كه‌ ڕێگه‌ی دامه‌زرانی كه‌ڵتووری فره‌ حيزبی نه‌دا. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، درێژه‌ی به‌ جووته‌ تاكڕه‌ويی دا، چونكه‌ پارتی و يه‌كێتی ده‌نگيان له‌يه‌ك نزيك بوو و كه‌سيان بايی دروست كردنی حكومه‌ت زۆرينه‌ی ئاشكرای وه‌ده‌ست نه‌هێنا. دياره‌ كه‌ حيزبه‌كانی تريش بايی ئه‌وه‌نده‌يان ده‌نگ نه‌هێنا كه‌ بتوانن به‌ قوڕساييه‌وه‌ و له‌ ڕێگه‌ی هاوپه‌يمانێتيدا پارسه‌نگی هێزه‌كان بگۆڕن. ئه‌و ئه‌نجامه‌ بووه‌ پێشينه‌ی كه‌ڵتووری حكومه‌تی ئيئتيلافی (فيفتی فيفتی). خۆ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی چه‌قی ده‌سه‌ڵاتی پارتی و يه‌كێتی نه‌هاتنه‌ ناو حكومه‌ته‌وه‌، كابينه‌ی يه‌كه‌م و دووه‌م به‌ ئيفليجی مانه‌وه‌. شاراوه‌ نيه‌ كه‌وا ڕه‌فتار و هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كان له‌ ئاستی مه‌سئوليه‌ته‌ مێژووييه‌كه‌دا نه‌بوو، و بۆيه‌ش كه‌شی سياسی هه‌رێم تا ده‌هات گرژتر ده‌بوو، و كۆتاييه‌كه‌ی به‌ شه‌ڕی براكوژی و كوژانه‌وه‌ی ئومێدی پێشكه‌وتن وگه‌شه‌پێدانی سيسته‌می فره‌حيزبیه‌وه‌ هات. له‌ ئه‌نجامدا، له‌ ١۹۹٦ ئيداره‌ی هه‌رێم بووه‌ دووله‌ت و هه‌ريه‌كه‌ له‌ پارتی و يه‌كێتی ڕژێمی (حيزبی قائيد)ی به‌ شێوازی كۆنه‌په‌رست و ڕۆژهه‌ڵاتيانه‌ له‌ به‌شه‌كه‌ی خۆی دامه‌زراند. ئه‌و ڕژێمانه له‌ ناوه‌رۆكدا هه‌تا ئيمڕۆش (له‌ دوای يه‌ك گرتنه‌وه‌ لۆتكه‌ييه‌كه‌ی دوو ئيداره‌كه) هه‌ر به‌رده‌وامن‌. ئێستاش تۆڕی حيزب و حكومه‌ت له‌ هه‌ردوولادا تێكهه‌ڵكێشراون، و ده‌زگا موخابه‌راتی و پۆليسی و عه‌سكه‌ريه‌كان به‌ شێوه‌ی مۆنۆپۆڵی له‌ ده‌ستیان ماون. به‌شداری كردنی حيزبه‌ بچوكه‌كانيش له‌ گشت كابينه‌كانی ئيداره‌ يه‌ك گرتوو و يه‌ك نه‌گرتووه‌كاندا له‌ مه‌سه‌له‌يه‌كی سيمبۆڵی تێنه‌په‌ڕیوه‌.
پێكه‌وه‌ژيانی دوو تاكڕه‌و
دياره‌ كه‌ له‌ ١۹۹٨ به‌ولاوه‌، پارتی و يه‌كێتی ته‌سليمی ئه‌و ڕاستيه‌ بوون كه‌وا‌ هيچ كاميان ئه‌وی تری پێ له‌ناو نابرێ و بۆيان باشتره‌ كه‌ حاڵه‌تی پێكه‌وه‌ ژيان و پێكه‌وه‌ حوكمڕانيی قه‌بوول بكه‌ن. به‌رژه‌وه‌ندیه‌ عيراقيه‌كانی دوای ڕوخانی ڕژێمی سه‌دداميش هانده‌ری مه‌زن بوون بۆ يه‌ك گرتنه‌وه‌ی لوتكه‌يی دوو ئيداره‌كه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و تێكه‌ڵبوونه‌دا، هه‌ردوو حيزب‌ به‌رده‌وام چاوی زه‌قی چاودێريكردنيان بڕيوه‌ته‌ يه‌كتر و هه‌موو هه‌ل و ده‌ستكه‌وتێكی سياسی و عه‌سكه‌ری و ئابووری و كۆمه‌ڵايه‌تی له‌ نێو خۆياندا به‌ش ده‌كه‌ن. له‌وه‌ش‌ ناچێ كه‌ نيازی به‌شداری پێ كردنی حيزبێكی تر له‌ ده‌سه‌لات و داڕێژتتی ده‌ستوورێكی ديموكراسی سه‌رده‌ميانه‌‌يان هه‌بێ. ئيتر، ئه‌گه‌ر سيسته‌م به‌ شێوه‌ی حوكمڕانی ئێستا به‌رده‌وام بێ، ئه‌وا ڕێگه‌ی په‌يدابوونی سيسته‌می پێشبڕكێی دووحيزبی وه‌يان فره‌حيزبی نادرێ. وه‌ جياوازی و به‌رامبه‌ركێ و ململانێی سياسیه‌كه‌ی پارتی و يه‌كێتی بايی ئه‌وه‌نده‌ كپ ده‌كرێ كه‌ پێكه‌وه‌ ژيانيان له‌ مالجوداييه‌كه‌يان پێ باشتر بێ. بۆيه‌ش چاوه‌ڕێ ناكرێ كه‌وا هيچ كام له‌و دوو حيزبه‌ ببنه‌ پێشڕه‌وی داهێنانی شۆڕشی وڵاتسازی و دامه‌زرانی سيسته‌می ديموكراسی.
ململانێ و ڕێكه‌وتن
ململانێی سياسی نێوان پارتی و يه‌كێتی له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تيدا زيانبه‌خش بووه، به‌ڵام دوور له‌ براكوژی، پێشبڕكێكه‌يان له‌ ئاستی ناوه‌كی هه‌رێمدا سوودی بۆ دۆزی كورد هه‌بووه‌، و تا ڕاده‌يه‌ك بووه‌ته‌ مايه‌ی داهێنانی كه‌ڵتووری ئازادی ده‌ربڕين و ديالۆگی فه‌لسه‌فی و مشتومڕی سياسی. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، ڕێكه‌وتنی ئه‌و دوو گه‌وره‌ حيزبه‌ له‌ شانۆی نێوده‌وڵه‌تيدا سوودبه‌خش بووه و ده‌ستكه‌وتی ستراتيژی چاره‌نوس سازی بۆ كورد مسۆگه‌ر كردوه، به‌ڵام بۆ حوكمڕانی ناو هه‌رێم زه‌ره‌ری له‌ سوودی زياتر بووه‌. ئه‌و دووانه‌ به‌يه‌كه‌وه‌ ڕێگه‌يان‌ له‌ پڕۆسه‌ی ڕيفۆرمی سياسی و چاكسازی ئيداری و چاودێریكردنی ده‌سه‌لات و پاراستنی مافی مرۆڤ و ئازادی ڕۆژنامه‌وانی ‌گرتووه‌. جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نيه‌ كه‌ حوكمڕانيه‌تی پێكڕايان گه‌نده‌ڵيی زياد كردوه‌ و حكومه‌تی كه‌مبه‌رهه‌م كردوه‌ و بزوتنه‌وه‌ی كوردی لاواز كردوه‌.
دابه‌زينی پارتی و يه‌كێتی به‌ ليستی هاوبه‌ش له‌هه‌ڵبژاردنه‌ سه‌رتاسه‌ريه‌كه‌ی عيراقی‌ ٢٠٠٥ و داپلۆسينی ده‌نگی ئۆپۆزيسيۆن و ته‌زويری ئاشكرا، ڕێگه‌ی هيچ جۆره‌ ئيختيارێكی بۆ خه‌ڵك نه‌هێشت. بۆيه‌ش پارتی و يه‌كێتی پێويستیان به‌ خه‌بات كردن و خۆ ماندوو كردن و كارچاكی و ڕازی كردنی ده‌نگده‌ران نه‌بوو‌. به‌ هه‌مان شێوه‌، ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌ "ته‌عين كراوه‌كان" پێويستيان به‌ كه‌مپه‌ينی ڕازی كردنی خه‌ڵكی مه‌ڵبه‌نده‌ ئينتيخابيه‌كان نه‌بوو چونكه‌ ناويان له‌ ليسته‌ی حيزبدا ڕيز كرابوو، ته‌نيا پێويستيان به‌ وه‌لائی كوێرانه‌ بۆ سه‌رۆكی حيزبه‌كانيان هه‌بوو. ئه‌وه‌ وای كرد‌ كه‌ هه‌ريه‌كه‌ له‌ ئه‌ندام و سه‌ركرده‌كانی پارتی و يه‌كێتی له‌ حوكمی خۆیان دڵنيا بن و له‌ خه‌ڵك بێ منه‌ت بن و به‌ ويست و هه‌وه‌سی خۆیان ده‌نگی ئۆپۆزيسيۆن ببڕن. له‌وه‌ ده‌چێ كه‌وا پارتی و يه‌كێتی له‌سه‌ر دووباره‌ كردنه‌وه‌ی ئه‌و گه‌مه‌ ديموكراسيه‌ شێواوه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ٢٠٠۹دا ڕێك كه‌وتبن و له‌ دوای ئه‌ويشدا شێوازی ئێستای حوكمڕانی ئيئتيلافيان به‌رده‌وام بكه‌ن.
دياره‌ كه‌ بارودۆخی ناهه‌مواری كوردستان ڕێگه‌ی بۆ شێوازی حوكمڕانی فيفتی فيفتی و درێژه‌پێدانی ئه‌و حكومڕانيه‌ خۆش كردوه‌، به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ حوكمڕانيه‌ ناسروشتيه‌ له‌ بارودۆخی ئاسايی و هه‌مواردا ئيفليجكه‌ره‌ و به‌رژه‌وه‌ندی وڵات و ميلله‌تی پێ ناپارێزرێ. بۆيه‌، هه‌رده‌م له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی كورد دايه‌ كه‌ ستراتيژيه‌تی ده‌ره‌كی پارتی و يه‌كێتی يه‌ك گرتوو بێ، به‌ڵام پێشبڕكێی سياسی ناو هه‌رێميان به‌رده‌وام بێ.
پێشبڕكێی تاكڕه‌وه‌ هاوسه‌نگه‌كان
ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌يه‌نن كه‌وا هاوكێشه‌ی پارتی و يه‌كێتی له‌ هاوسه‌نگيه‌كی موسته‌قير دايه‌ و مه‌ودای ململانێ و پێشبڕكێی نێوانيان ته‌سك بۆته‌وه‌، وه‌يان ڕێكه‌وتنی نێوانيان هه‌تاسه‌ريه‌ و له‌گه‌ڵ گۆڕانی بارودۆخدا هاوكێشه‌كه‌يان‌ لاسه‌نگ نابێ. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، پێشبڕكێی پارتی و يه‌كێتی تا ڕاده‌ی هه‌ڵچوون به‌رده‌وامه‌. وه‌ك دوو شه‌ريكی ناحه‌ز، ‌يان دوو برای دوژمن، هه‌رده‌م چاودێری يه‌كترين و چاوه‌ڕێی قۆستنه‌وه‌ی فرسه‌تن‌ بۆ ئه‌وه‌ی يه‌كتر لاواز بكه‌ن و به‌ڕ له‌ ژێر پێی يه‌كتری ده‌ربێنن. به‌رده‌وام بوونی ئه‌و جۆره‌ پێشبڕكێ و ململانی سياسيه‌‌ هاوسه‌نگه‌ له‌ قازانجی دۆزی كورد و خه‌ڵكی هه‌رێم دايه‌. واته‌ ئه‌گه‌رچی پارتی و يه‌كێتی هه‌ردووكيان تا ئێستا ڕێگرن له‌ پڕۆسه‌ی ديموكراسيه‌ت، به‌ڵام مانه‌وه‌یان به‌ هاوتوانایی هه‌تا په‌يدا بوونی ده‌ستوورێكی ديموكراسی پێويسته‌. چونكه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ريه‌ك له‌و دوو حيزبه‌ له‌ناكاو بفه‌وتێ و له‌ گۆڕه‌پان نه‌مێنێ ڕه‌نگه‌‌ ئه‌وه‌ی تريان هه‌وڵ بدات به‌ تاكڕه‌وانه‌ بۆشاييه‌كه‌ پڕ بكاته‌وه و ڕێگه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی به‌ديلی تر بگرێ. پاراستنی پارسه‌نگی هاوتوانايی يه‌كێتی و پارتی، وه‌ ئه‌نجامدانی شۆڕشی ڕيفۆرمی سياسی و ئيداری له‌ هه‌ردوو حيزبدا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی ئێستا و ئاينده‌ی حيزبه‌كان و سه‌ر‌كرده‌كان و خه‌ڵك و خاكی كوردستاندايه‌.
لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگ
پرسياری گرنگ لێره‌دا ئه‌وه‌يه‌ ئايا قه‌يرانی ناوه‌كی كامه‌يان گه‌يشتۆته‌ ئه‌و ڕاده‌يه‌ی كه‌ گومان له‌ ئاينده‌ی بكرێ، و مه‌ترسی گۆڕه‌پان چۆل كردنی به‌وزوانه‌ی لێ بكرێ و به‌ هۆيه‌وه‌ پارسه‌نگی هێزه‌كان لاسه‌نگ ببێ؟ پارتی و يه‌كێتی هه‌ردووكيان له‌ قه‌يرانی سياسیدان و له‌ گه‌رده‌لوولی گه‌نده‌ڵيی ئاڵاون و متمانه‌ی خه‌ڵكيان له‌ده‌ست داوه‌. به‌ڵام له‌ ڕووی ڕێكخراوه‌يی و بارودۆخی ناوه‌كيدا، يه‌كێتی نيشتيمانی كوردستان‌ موڕه‌شه‌حی يه‌كه‌مه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌. به‌ هه‌موو پێناسه‌ و لێك دانه‌وه‌يه‌ك، پارسه‌نگی نێوان ئه‌و دوو حيزبه‌ ده‌مێكه‌ به‌ ديوی قوڕسی پارتيه‌وه‌ لاسه‌نگ بووه‌. گرفته‌كانی يه‌كێتی وه‌ك تۆپه‌ به‌فريان لێ هاتووه‌ و له‌گه‌ڵ گلۆربوونه‌وه‌ و به‌سه‌ر چوونی كاتدا، هه‌روا مه‌زنتر ده‌بێ. هاوكات، له‌وه‌ ناچێ كه‌وا چ جۆره‌ ستراتيژيه‌تێك وه‌يان به‌رنامه‌يه‌كی مه‌دروس بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و گرفته‌ چاره‌نوسيانه‌ له لايه‌ن سه‌ركرده‌كانه‌وه‌ له‌‌ ئامێز گيرابێ. به‌بێ هيممه‌تێك و هه‌ڵمه‌تێكی سه‌رتاسه‌ريی و گۆڕانكاری بنه‌ڕه‌تی له‌ پێكهاته‌كه‌‌ی يه‌كێتيدا، مه‌حاڵه‌ ئه‌و ڕێكخراوه‌ هه‌ڵسێته‌وه‌ سه‌رپێ و بێته‌وه‌ مه‌يدانی ململانێی سياسی بۆ به‌رده‌وامێتی ده‌سه‌لات و هاوسه‌نگێتی پارتی. ته‌نيا هۆكاری گه‌شبينی له‌وه‌دايه‌ كه‌وا به‌ كه‌ڵتوور و به‌ پێكهاته‌، يه‌كێتی توانای هه‌ڵسانه‌وه‌ و ژيانه‌وه‌ی له‌ ڕابوردوودا هه‌بووه‌ و ئێستاش له‌وه‌ ده‌چێ بڕێكی تێدا مابێ‌. دياره‌ كه‌ خاڵی هانده‌ريش ئه‌وه‌يه‌ كه‌وا حاڵی خراپی ڕێكخراوه‌كه‌ گه‌يشتۆته‌ ئه‌و ڕاده‌يه‌ی كه‌وا هيچ چاره‌يه‌كی تری له‌به‌رده‌م نه‌ماوه‌‌‌ له‌ غه‌يری تاودانی ئه‌سپی ڕيفۆرم به‌ ئاراسته‌ی مه‌يدان.
پێشڕه‌وی ديموكراسيه‌ت
بێ گومان ململانێی ديموكراسيانه‌ به‌ ئاسانی له‌ نێوان دوو حيزبی تاكڕه‌ودا له‌ دايك نابێ. هيچ نه‌بێ يه‌كێك له‌و دوو حيزبانه‌ ده‌بێ له‌ ناخدا ده‌ستووری ديموكراسی مۆدێرن له‌ ئامێز بگرێ، و به‌ هۆيه‌وه‌ جله‌وی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵ و پێشڕه‌وێتی گۆڕانكاری سياسی له‌ گۆڕ‌‌پانه‌كه‌دا وه‌ده‌ست بێنێ. ئايا له‌ پارتی و يه‌كێتی كامه‌يان بايی ئه‌وه‌نده‌ توانای نوێسازی تێدايه‌ كه‌ بتوانێ خۆی بۆ پێشبڕكێيه‌كی ديموكراسی درێژخايه‌ن ئاماده‌ بكات و پێشڕه‌ويی له‌ داهێنانی پڕۆسه‌ی ڕيفۆرمی هه‌رێم بكات؟
يه‌كێتی له‌ دروست بوونی دا، به‌ڵێنی ئيختياری به‌ديل و دامه‌زراندنی موئه‌سسه‌سه‌ی ديموكراسی به‌ديلی به‌ خه‌ڵكی كوردستان دا، و توێژێكی پان و به‌رينی ڕۆشنبيرانی له‌ ده‌وره‌ی ئازادی ده‌ربڕين و به‌ڵێنی ديموكراسيه‌ت كۆ كرده‌وه‌‌. كه‌چی له‌ دوای زياتر له‌ سی (۳٠) ساڵ له‌ خه‌باتی شاخ و شاردا، و له ‌دوای گه‌يشتن به‌ چايه‌ری ده‌سه‌ڵات، ڕێكخراوه‌كه‌ زۆربه‌ی ناوه‌رۆكه‌ فه‌لسه‌فيه‌ به‌ناو ديموكراسيه‌كه‌ی له‌ده‌ست داوه. ئيمڕۆ نه‌ك ته‌نيا له‌ پێكهاته‌ و ڕه‌فتار و به‌رنامه‌ و ستراتيژيه‌تدا جياوازيه‌كی ئه‌وتۆی له‌گه‌ل پارتی نه‌ماوه، و به‌ڵكو له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌تدا بۆته‌ پاشڕه‌ویشی. ئيمڕۆ پارتی پێشڕه‌وێتی سياسی و حوكمڕانی هه‌رێم ده‌كات و موباده‌ره‌ی له‌ سه‌ر‌كرده‌كانی يه‌كێتی ‌سه‌ندۆته‌وه‌. ئه‌و حاله‌ته‌ وای كردوه‌ كه‌ يه‌كێتی له‌ ئالقه‌يه‌كی حه‌له‌زۆنی سه‌ربه‌ره‌وخواردا بخولێته‌وه‌‌، و له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی كاتدا توانای پێشڕه‌ویی كه‌متر ببێ.
شاراوه‌ نيه‌ كه‌وا مه‌جالی گۆڕانكاری ديموكراسی له‌ ناو يه‌كێتيدا زۆر زياتره‌ وه‌ك له‌ پارتی. ئه‌گه‌رچی به‌ به‌راورد، حاڵی يه‌كێتی له‌ هی پارتی شڕتره‌، به‌ڵام پارتيش له‌ قه‌يرانی سياسی مه‌زن دايه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی پێوه‌ی ديار بێ. ئه‌و كاته‌ی كه‌ يه‌كێتی ناوماڵی ته‌رتيب ده‌كات و توانای ململانێ په‌يدا ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وجا پارتی پێويستی به‌ خۆ كۆكردنه‌وه‌ و ڕاكردن به‌ شوێنی يه‌كێتيدا ده‌بێ. به‌ڵگه‌نه‌ويسته‌ كه‌ ئه‌نجامدانی چاكسازی له‌ ناو يه‌كێتیدا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆی له‌ سياسه‌تی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی پارتيه‌وه‌ ده‌بێ، بۆيه‌ يه‌كێتی ده‌توانێ پێشڕه‌وی گۆڕانكاری له‌ ڕيزه‌كانی خۆی و پارتيشدا بكات. كادر و مه‌سئوله‌ گه‌وره‌كانی پارتی، ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی چه‌قی ده‌سه‌ڵاتن، به‌ ئاشكرا دان به‌وه‌ داده‌نێن كه‌وا چاويان بڕيوه‌ته‌ پڕۆسه‌ی چاكسازی ناو يه‌كێتی، تا به‌ هۆيه‌وه‌ ته‌نكه‌ جموجۆڵێكی چاكسازی له‌ ناو پارتیشدا په‌يدا ببێ.
ڕيفۆرم له‌ ئه‌ستۆی كێيه‌؟
به‌ گوێره‌ی گۆته‌كانيان، سه‌ركرده‌كانی پارتی و يه‌كێتی خه‌مخۆری وڵاتن و هاوخه‌باتی ميلله‌تن. وای ده‌رده‌خه‌ن كه‌وا ئاگاداری ده‌ردی خه‌ڵكن و ده‌يانه‌وێ ميلله‌ت و وڵات له‌ په‌تای گه‌نده‌ڵيی بپارێزن و سيسته‌می ديموكراتی ده‌ستووری دابمه‌زرێنن. به‌ڵام به‌ خوێندنه‌وه‌ی خه‌ڵك و چاودێران، ڕه‌فتار و هه‌ڵوێسته‌كانی سه‌ركرده‌كان به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و گۆتانه‌يه‌، به‌ڵكو له‌وه‌ ده‌چێ كه‌ له‌ ميلله‌تيان بێ منه‌ت بن و ئه‌وه‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆياندا بێ بيكه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی گوێ بده‌نه‌‌ ڕه‌خنه‌ و‌ ده‌رد و موعاناتی خه‌ڵك و له‌ده‌ستدانی دۆست و ناوزڕانی حكومه‌تی هه‌رێم له‌ جيهاندا. ئه‌گه‌ر ئه‌و خوێندنه‌وه‌يه‌ ڕاست بێ ئه‌وا ڕه‌فتاری ئه‌و سه‌ركردانه‌ی كورد‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی عه‌قليه‌تی ئه‌و مه‌دره‌سه‌ حوكمڕانیه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيانه‌يه كه‌ تێيدا په‌روه‌رده‌ بوونه‌. هه‌ڵبه‌ته، مه‌سئوليه‌تی ڕاست كردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌كان و چاك كردنی بارودۆخ و پته‌وكردنی په‌يوه‌ندی نێوان ميلله‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌ ئه‌ستۆی سه‌ركرده‌كانی پارتی و يه‌كێتيه‌ به‌ گشتی، و له‌ ئه‌ستۆی دوو سه‌رۆكه ده‌سه‌ڵاتداره‌‌كه‌ی لوتكه‌ی ئه‌و دوو حيزبه‌يه‌ به‌ تايبه‌تيی. شايانی جه‌ختكردنه‌ كه‌وا ڕه‌فتار و هه‌ڵوێست و بڕياری ئه‌و دوو تاكه‌ سه‌رۆكه،‌ ڕێخۆشكه‌ره‌ بۆ (وه‌يان ئه‌گه‌ر بيانه‌وێ ڕێگره له‌)‌‌ كاروانی پێشكه‌وتن و داهێنانی كه‌ڵتوری شارستانی و دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی كوردی.
ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم
له‌وه‌ته‌ی دروست بوونيه‌وه هه‌تا گه‌يشتنی به‌ ده‌فه‌ی حوكمڕانی‌، يه‌كێتی له‌ ده‌ريای خوێناوی سياسه‌تی عيراقیدا مه‌له‌وانی كردوه‌ و به‌ره‌نگاری شه‌پۆڵه‌ دژواره‌كان بۆته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ناته‌بايی باڵه‌ ململانێكه‌ره‌كانی، يه‌كێتی له‌ ڕووی هێرش و مه‌ترسی ده‌ره‌كيدا هه‌رده‌م به‌ يه‌ك گرتوويی هاتۆته‌ به‌رچاو و له‌ هيچ شه‌ڕێكی ده‌ره‌كيدا توشی هه‌ره‌سی سه‌رتاسه‌ريی نه‌بووه‌. پاراستنی پارسه‌نگی هێزه‌ ململانێكه‌ره‌كان و كه‌سايه‌تيه‌ ناته‌باكانی ناو يه‌كێتی كارێكی ئاسان نه‌بووه‌، و ئاستی كرژی و ناكۆكی باڵه‌‌ موته‌كه‌تيله‌كان ده‌م نا ده‌م گه‌يشتونه‌ته‌ ڕاده‌ی ته‌قينه‌وه، و بوونه‌ته‌ هۆی جيابوونه‌وه‌ی گروپی گچكه‌ و گه‌وره‌. به‌ڵام له‌ ڕۆژی دروست بوونيه‌وه هه‌تا ئيمڕۆ، خاڵی هاوبه‌شی لايه‌نه‌ ململانێكه‌ره‌كانی ناو يه‌كێتی بريتی بووه‌ له‌ خودی تاكه‌ كه‌سی سكرتێری گشتی. ئه‌و خاڵه‌ هاوبه‌شه‌، زامينكه‌ری مانه‌وه‌ی يه‌كێتی بووه‌. هه‌ر باڵ و گڕوپ و كه‌سێكی كه‌ هه‌وڵی داوه‌ به‌بێی سكرتێر له‌ ڕێكخراوه‌كه‌ بترازێ دۆڕاو بووه. به‌وانه‌ش ده‌سه‌ڵاتی سياسی و مه‌عنه‌وی سكرتێری گشتی هه‌تا ڕاده‌ی بێ هاوتايی ڕووی هه‌ر له‌ به‌هێزبووندا بووه‌. ته‌نانه‌ت، ئێستا به‌لای زۆر خه‌ڵكه‌وه‌ يه‌كێتی و سكرتێره‌ گشتیه‌كه‌ی بوونه‌ته‌ دوو زاراوه‌ بۆ هه‌مان واتا. ‌
خاڵی هاوبه‌ش و جياكه‌ره‌وه‌
دياره‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانيدا، به‌رژه‌وه‌ندی نفوز و دارايی و ته‌كه‌تولی ناوچه‌گه‌رێتی جێگه‌ی ململانێی فه‌لسه‌فی و ڕێكخراوه‌يی له‌ ناو يه‌كێتيدا گرتۆته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كان دا به‌رژه‌وه‌نديه‌ داراييه‌كانی يه‌كێتی و حكومه‌تی هه‌رێم كه‌م بوون، پارتی و يه‌كێتی به‌رده‌وام خه‌ريكی چاودێری يه‌كتری بوون، بۆيه‌ش ڕاده‌ی گه‌نده‌ڵيی و ململانێی ناوه‌كی له‌ ڕێكخراوی يه‌كێتيدا به‌و‌ پله‌يه‌ی ئێستا وا‌ زه‌ق نه‌بوو. دواتريش براكوژی هاته‌ كايه‌وه‌ و باڵه‌كانی ناو يه‌كێتی به‌ يه‌كتر به‌سته‌وه‌. به‌ڵام له‌ كۆتايی نه‌وه‌ده‌كان به‌و لاوه‌، يه‌كێتی مۆنۆپۆلی ده‌سه‌لات و دارايی له‌ نيوه‌ی هه‌رێمی كوردستانی باشووردا مسۆگه‌ر كرد، و بووه‌ (حيزبی حاكمی بێ مونازيع) و سكرتێری گشتيش بووه‌ چه‌قی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی ته‌شريعی و ته‌نفيزی سياسی و قانونی و عه‌سكه‌ری و دارايی و زانياری و كۆمه‌ڵايه‌تی و هتد. ئيمڕۆ بۆ هه‌ر بڕيارێكی چاره‌نوس سازی سياسی و دارايی، سه‌رۆك پێويستی به‌ ڕاوێژكاری و ڕازی كردنی مه‌كته‌بی سياسی و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی نه‌ماوه‌. ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌يش‌ له‌ هه‌رێمێكی بچووك و به‌ داراييه‌كی چه‌ند مليۆنيه‌وه‌ له‌ناكاو له‌ دوای ڕوخانی ڕژێمی سه‌ددام گه‌يشته‌ ئاستێكی نێو ده‌وڵه‌تی، به‌ داراييه‌كی چه‌ند ملياريه‌وه‌. ئيمڕۆ په‌يوه‌ندی كادران به‌ سه‌ركرده‌كانه‌وه‌ بووه‌‌ته‌ هی مووچه‌خۆريی، په‌يوه‌ندی سه‌ركرده‌كان به‌ سكرتێری گشتیه‌وه‌ بووه‌ته‌ هی وه‌لائی تاكه‌ كه‌سيی. بازنه‌كانی ده‌وره‌ی سكرتێر بوونه‌ته‌‌ تاكه‌ پێناسه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی و نفوزبڵاوی و توانای ده‌وڵه‌مه‌ند بوون. ئيتر سكرتێری‌ گشتی كه‌ هه‌رده‌م خاڵی هاوبه‌شی ڕيزه‌ ناته‌باكانی ناو يه‌كێتی بوو، بووه‌‌ته‌ خاڵی جياكه‌ره‌وه. بووه‌ته‌‌ جياكه‌ره‌وه‌ی خودی خۆی له‌ قاعيده‌ی ڕێكخراوه‌كه‌، و هی سه‌ركرده‌كان له‌ جه‌ماوه‌ر‌، و كاديره‌ مشه‌خۆره‌كان له‌ ميلله‌ت.

له‌و ساڵانه‌ی دواييدا بازنه‌ی سكرتێری گشتی به‌ ڕاده‌يه‌كی وا ته‌سك بووه‌‌‌وه كه‌ ئه‌ندام مه‌كته‌ب سياسی و سه‌ركرده‌ی باڵه‌ موته‌كه‌تيله‌‌كانی ناو يه‌كێتی خۆيان به‌ لاته‌ريك و بێگانه‌ ده‌زانی. ئه‌گه‌رچی ته‌نيا چه‌ند دانه‌يه‌كيان ئاماده‌يی ده‌ربڕينیان هه‌بوو، كه‌چی هيچ كام له‌ سه‌ركرده‌كان له‌ ڕه‌فتاری تاكڕه‌وانه‌ی سكرتێری گشتی ڕازی نه‌بوو. ئه‌و دياردانه‌‌ بوونه‌ هه‌وێنی ئه‌و هه‌وڵه‌ كوده‌تايه‌ی ساڵی ٢٠٠٥‌ كه‌ خه‌ريك بوو ببێته‌ مايه‌ی خوێن ڕێژيی و هه‌ڵته‌كانی بنه‌مای يه‌كێتی. له‌ جياتی ئه‌وه‌ی هه‌وڵی‌ كوده‌تايه‌كه‌ ببێته‌ هانده‌رێك بۆ به‌ ئاگا هێنانه‌وه‌ی سكرتێری گشتی و ئه‌نجامدانی ڕيفۆرم، كه‌چی كه‌ڵتووری ته‌كه‌تولچێتی زياتر چه‌قاند، و خه‌نده‌قی نێوان سكرتێر و هاوڕێ سه‌ركرده‌ دێڕينه‌كانی فراوانتر كرده‌وه‌. هاوكات بووه‌ هۆی له‌يه‌ك نزيك بوونه‌وه‌ی سكرتێری گشتی له‌ سه‌ركرده‌كانی پارتی له‌ سه‌ر حيسابی يه‌كێتی. وه‌ ڕۆڵی ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ی سكرتێريش له‌ جيهازه‌ زانياری و داپلۆسه‌ر و داراييه‌كانی ديوی يه‌كێتیدا زيادی كرد. ئه‌وانه‌ش‌ قه‌يرانی يه‌كێتيان به‌ره‌و قوڵتری برد و ئاينده‌ی ڕێكخراوه‌كه‌يان زياتر خسته‌ مه‌ترسيه‌وه‌.

شۆڕشی ته‌نزيم له‌ يه‌كێتيدا
ئيمڕۆ زۆران له‌ كادر و ئه‌ندامانی يه‌كێتی خۆيان و ڕێكخراوه‌كه‌يان به‌ بێ ڕێڕه‌و ده‌بينن و ئومێديان به‌ دواڕۆژ لاواز بووه‌. هه‌ندێك له‌ كادره‌ پێشكه‌وتووه‌كان گه‌يشتونه‌ته‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی كه‌وا ڕزگار كردنی يه‌كێتی پێويستی به‌ شۆرشێكی ته‌نزيمی وا هه‌يه‌ كه‌ هيچ كام له‌ سه‌ركرده‌كان ئاماده‌ی به‌رپاكردنی نين. به‌ لای ئه‌وانه‌وه‌ تازه‌ كاری يه‌كێتی گه‌يشتۆته‌ خاڵی ترازان و به‌ چاوه‌ڕێی وون بوونی خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كه‌ و چه‌قی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌يه‌تی و له‌ دوای ئه‌ويشدا فه‌وتانی مسۆگه‌ره‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ش، هه‌روه‌ك باس كرا، مه‌ترسيداره‌ بۆ پرۆسه‌ی ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان و له‌وانه‌يه‌ ببێته‌ مايه‌ی لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگی هێزه‌كانی هه‌رێم.
ئه‌و جۆره‌ لێكدانه‌وه‌يه‌ خه‌ياڵ نيه‌، به‌ڵكو له‌ واقيعی تاڵی ناو ڕێكخراوه‌كه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه. وه‌ زيانبه‌خشيش نيه‌، به‌ڵكو هانده‌رێكی مه‌زنه‌ بۆ چاك كردنی بارودۆخ و خه‌بات كردن بۆ ژياندنه‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ داڕێژتنه‌وه‌ی يه‌كێتی. ئيمڕۆ حاڵی ئه‌و ڕێكخراوه‌ وا شپڕزه‌يه‌ كه‌ هيچ چاره‌يه‌كی تری له‌به‌رده‌مدا نيه‌ له‌ غه‌يری هه‌ڵبژاردنی ڕێگای ژيانه‌وه‌. له‌ به‌شی دووه‌می ئه‌و وتاره‌دا (له‌ ژماره‌ی چوارشه‌ممه‌‌ی داهاتوودا) سه‌رچاوه‌ی گرفته‌ سه‌ره‌كيه‌كان و چاره‌سه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تيه‌كان تاوتوێ ده‌كه‌ين و پێشنيازی ڕيفۆرمی ڕێكخراوه‌كه‌ ده‌خه‌ينه‌ به‌رده‌م سه‌ركرده‌ و ئه‌ندامانی يه‌كێتی به‌و ئومێده‌ی كه‌ كاری جيددی بۆ ژيانه‌وه‌ی حيزبه‌كه‌ و جۆشدانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای كوردی هه‌رێم بكه‌ن. هه‌ڵبه‌ت (بوكێ له‌گه‌ڵ تۆمه‌ و خه‌سوو گوێت لێ بێت)، ئه‌وه‌ی بۆ يه‌كێتی ده‌گوترێ بۆ هه‌موو حيزبه‌كانی تری گۆڕه‌پانه‌كه‌ش ده‌گونجێ.

Tuesday, 1 May 2007

كه‌ركوك و سه‌ركرده‌كانی كورد-به‌شی يه‌كه‌م

ماده‌ی ١٤٠ و هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كانی كورد: ئايا له‌ ئه‌نجامدا كورد براوه ده‌بێ وه‌يان دۆڕاو؟‌

قوماری كورد له‌سه‌ر هاوپه‌يمانيه‌تی ئه‌مه‌ريكايه‌، به‌ڵام سه‌رۆك بوش به‌ نهێنی له‌ دژی ڕيفه‌راندۆمه‌.

ئايا به‌رنامه‌ی ئه‌لته‌رناتيڤ و ئيختياره‌كانی به‌رده‌می سه‌ركرده‌كان‌ی كورد چين؟

پڕۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

ئاوێنه، ژماره ‌٦٧ ، ڕۆژی‌ ١ی مايۆی ٢٠٠٧

به‌شی يه‌كه‌م: هه‌لوێستی دژوار و ڕۆلی بێگانه‌

هه‌تادێ هه‌ڵمه‌ت و گوشاری ده‌ره‌كی و ناوه‌كی دۆست و دوژمنانی كورد زه‌مينه‌ بۆ هه‌ڵپه‌ساردن و فه‌رامۆش كردنی ماده‌ی ١٤٠ خۆشتر ده‌كه‌ن. له‌ سه‌رۆك بوش و ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكيه‌وه‌ بگره‌ هه‌تا ده‌گاته‌ و هاوپه‌يمانه‌كانيان و دراوسێكانی كورد، و ته‌نانه‌ت ئه‌و عه‌ره‌بانه‌ی كه‌ ده‌نگيان بۆ ده‌ستووری هه‌ميشه‌يی عيراقيش داوه‌، هه‌ر هه‌موويان باس له‌ قۆناغی دوای كوشتنی ماده‌ی ١٤٠ی ده‌ستووره‌كه‌ ده‌كه‌ن. به لايانه‌وه‌، ماده‌كه‌ له‌ ئه‌وه‌ل ساته‌وه‌ قابيلی پياده‌كردن نه‌بوه‌،‌ و ته‌نيا سه‌ركرده‌كانی كورد بوون كه‌ ملی ڕێگه‌يه‌كی نامه‌تنيقی و ناواقيعیان گرته‌ به‌ر، وه‌ ئێستا باجی ئه‌و هه‌ڵه‌يه‌ ده‌ده‌ن. به‌ڵام پرسياری گرنگ ئه‌وه‌يه‌، ئايا سه‌ركرده‌كانی كورد هه‌وڵيان به‌ ئاراسته‌ی، وه‌يان پێچه‌وانه‌ی، شه‌پۆڵه؟ ئايا چاره‌نوسی كه‌ركوك پێوه‌لكانه‌ به‌، يان دابڕانه‌ له، هه‌رێمی‌ كوردستان؟

له‌به‌شی يه‌كه‌می ئه‌و ووتاره‌مدا هه‌وڵ ده‌ده‌م باری ئێستای كه‌ركوك و مه‌ترسی ناوه‌كی و ده‌ره‌كیه‌‌كان بخه‌مه‌ ڕوو، وه‌ك پێشه‌كيه‌ك بۆ تاوتوێ كردنی ئيختياره‌كانی به‌رده‌م سه‌ركرده‌ی كوردی. له‌ به‌شی دووه‌مدا (له‌ هه‌فته‌ی داهاتوو) ڕێگاچاره‌سه‌ره‌ ئه‌لته‌رناتيڤه‌كان ده‌خه‌مه‌ به‌رده‌م خوێنه‌ر و بڕيارده‌ره‌كانی كورد، به‌و ئومێده‌ی كه‌ سوودیان هه‌بێ بۆ دۆزينه‌وه‌ی ڕێگای سه‌ركه‌وتن.

ده‌ستێوه‌ردانی ديمۆگرافی كه‌ركوك

مێژووی كه‌ركوك و هه‌ويه‌ی كوردێتی يان توركومانێتی شاره‌كه ميحوه‌ڕی ووتاره‌كه‌م نيه‌. به‌ڵام بۆ تێگه‌يشتن له‌ ناوه‌ركی بيركاريه‌ سياسيه‌كان‌، پێويسته‌ جه‌خت له‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌‌ كه‌وا كه‌ركوك شاری ‌هه‌مه‌ ڕه‌گه‌ز و هه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌يه‌. عه‌ره‌ب، وه‌ك كورد وتوركومان، مافی تێدا نيشته‌جێ بوونی به‌ ڕێگای سروشتی هه‌يه‌. عه‌ره‌بی سوننه‌ی دراوسێ ده‌مێكه‌ به‌هۆی كۆچی كۆمه‌ڵايه‌تی خزاونه‌ته‌ كه‌ركوك، به‌لام عه‌ره‌بی شيعه‌ی دوور (هاورده)‌ ميوانێكی ناسروشتی شاره‌كه‌نه‌ و هاتنيان به‌ مه‌به‌ستی جێله‌ق كردنی خاوه‌ن ماڵ و ململانێی تايه‌فه‌گه‌ری بوه‌. دۆست و دوژمن دان به‌وه‌دا ده‌نێن كه‌وا كه‌مپه‌ينی به‌عس ديمۆگرافيای كه‌ركوكی گۆڕيوه، به‌‌ ده‌ركردنی زياتر له‌ ٢٠٠ هه‌زار كورد و توركومان، و جێ داگيركردنيان له‌لايه‌ن هه‌مان ژماره‌ی عه‌ره‌بی شيعه‌ی هاورده‌‌‌. به‌ حيسابی ئيمڕۆ زياتر له‌ ٤۳ هه‌زار خێزانی عه‌ره‌بی هاورده‌ له‌ ۳٨ گه‌ڕه‌كی كه‌ركوك نيشته‌جێ كراون. هاوكات، له‌ سه‌رژمێره‌كانی حه‌فتاكان و دواتريشدا، زۆر له‌ كورد و توركومانه‌ خاوه‌ن مولكه‌كان به‌ عه‌ره‌ب ناونوس كران‌. سه‌ڕه‌ڕای ئه‌و كه‌مپه‌ينه‌،‌ له‌ سه‌رژمێری ١۹۹٧دا ڕێژه‌ی عه‌ره‌ب له‌ سه‌دی ٥٨ ی دانيشوانی كه‌ركوكی تێنه‌په‌ڕاند. ‌هاوكات چه‌ندين شارۆچكه‌ و گوندی تری كورد و توركومان، له ليوای كه‌ركوك ته‌عريب كران، وه‌يان خرانه‌ سه‌ر پارێزگاكانی تر.

ماده‌ی ١٤٠

له‌ ڕوانگه‌ی مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، ئه‌و پێشێل كردنه‌ زه‌قاوزه‌قه‌ی مافی مرۆڤی كورد و توركومان، ناهه‌قتر بوو له‌ جێله‌ق كردنی ميلله‌تی فه‌له‌ستينی، به‌ڵام له‌ كورد به‌ولاوه‌، كه‌سی تر ئاماده‌ نه‌بوو ئه‌و به‌راورديه‌ بكات و دان به‌ مافی مرۆڤی كه‌ركوكی دابنێ. ئيتر جێگه‌ی سه‌ر سوڕمان نه‌بوو كه‌وا پڕۆسه‌ی ئاساييكردنه‌وه‌ی كه‌ركوك بوه‌ عه‌زيايه‌ك، كه‌ به‌ هۆيه‌وه‌ كورد دووچاری شه‌رێكی ديپلۆماسی و سياسی چاره‌نوس سازبووه‌‌.

له‌ دوای ڕوخانی ڕژێمی سه‌ددام و له‌دوای مشت و مڕێكی بێ پايان، سه‌ركرده‌كانی كورد و عه‌ره‌ب و توركومان له‌سه‌ر به‌رنامه‌يه‌كی وا ڕێكه‌وتن كه‌ هه‌موو لايه‌ك خۆی به‌ براوه‌ بزانێ. ئه‌و به‌رنامه‌يه‌ له‌ بڕگه‌ی ٥٨ی قانونی ئيداره‌ی كاتی سه‌ره‌دمی برێمه‌ردا چه‌سپا. به‌ گوێره‌ی ئه‌و قانونه‌، ده‌بوايه‌ له‌ زووه‌وه‌ باری كه‌ركوك ئاسايی كرابايه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ردوو حكومه‌تی يه‌ك له‌ دوای يه‌كی (ئه‌ياد عه‌لاوی) و (ئيبراهيم جه‌عفه‌ری) پشتڕه‌قيان لێكرد و خستيانه‌ پشت گوێ. دڵته‌نگی و توڕه‌يی كورديش له‌ مه‌ڕ ئه‌و كه‌مته‌رخه‌ميه‌دا، بوه‌ هۆی چه‌سپانی بڕگه‌ی ٥٨ له ماده‌ی ١٤٠ی ‌ناو ده‌ستووری هه‌ميشه‌يی عيراقدا‌. ئه‌وه‌يش به‌ ده‌ستكه‌وتێكی ميژوويی ده‌ژمێردرێت.

به‌گوێره‌ی ماده‌ی ١٤٠ی‌ ده‌ستوور، ئاينده‌ی كه‌ركوك و ناوچه‌كانی تری پڕ كێشه‌ی دانيشتوانيی، له‌ ڕێگه‌ی پڕۆسه‌يه‌كی سێ قۆناغيی لێكبه‌ستراودا دياری ده‌كرێت. واته‌: ئاساييكردنه‌وه به‌ر له‌ كۆتايی مارت، و سه‌رژمێری به‌ر له‌ كۆتايی یۆليۆ، و ڕيفه‌راندۆم به‌رله‌ كۆتايی نۆڤه‌مبه‌ری ٢٠٠٧. به‌ڵام له‌و ساته‌وه‌ كه‌ ده‌ستور له‌ ئه‌مبێز گيراوه‌، كورد زياتر ڕۆڵی چاوێرێكی توڕه‌ی ديوه. سه‌ركرده‌كان گه‌شبين بوون به‌وه‌ی كه‌ هيچ حكومه‌تێكی عیراقی بۆی نالوێ ماده‌ی ١٤٠ هه‌لپه‌سێرێ. به‌ڵام وێڕای ڕێكه‌وتننامه‌ی نوسرا و و فشاری كوردی، ماده‌كه‌ تۆزقالێكيش به‌ره‌و پێشه‌وه نه‌چوو و له‌وه‌ش ناچێ بچێ. ئه‌وه‌تا خه‌ريكه‌ ده‌گه‌ينه‌ هاوين و هێشتا قۆناغی ئاساييكردنه‌وه‌ ده‌ستی پێ نه‌كردوه‌، چی جای ئاماده‌باشی بۆ سه‌رژمێری له‌ يۆليۆدا. بۆيه‌، متمانه‌ی نێوان سياسه‌تمه‌داران و خه‌ڵك له‌ نزمترين پله‌دايه‌، و هه‌ڵوێسته‌ دژبه‌يه‌كه‌كان له ‌ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی كه‌ركوكدا گه‌يشتوونه‌ته‌ خاڵێك كه‌وا چاره‌سه‌ركردنی ئاشتيانه‌یان به‌بێ ته‌قاندنه‌وه‌ی توندو تيژی، زۆر زه‌حمه‌ت بۆته‌وه‌‌.

كه‌ركوكی بێ نه‌وت

نه‌وت ئه‌و سووته‌مه‌نیه‌ سياسيه‌‌ ڕاسته‌قينه‌‌يه‌ كه‌ له‌ په‌نای نيشتيمانپه‌روه‌رێتيه‌وه سياسيه‌كانی كورد و غه‌يره‌ كوردی گه‌رم كردوه. نزيكه‌ی هه‌شت له‌ سه‌دی ئه‌و ١٠٠-٢٠٠ بليۆن به‌رميله‌ نه‌وته‌ ئيحتياته ئاماده‌يه‌‌ی عيراق، له‌ پارێزگای كه‌ركوكه‌. سه‌دی چلی به‌رهه‌می نه‌وتی عيراق و سه‌دی حه‌فتای گازه‌كه‌ی له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌رده‌هێنرێت. ئه‌گه‌ر حه‌وزه‌ نه‌كراوه‌كانيش هه‌لبكه‌ندرێن، ئه‌وا ئيحتياتی نه‌وتی كه‌ركوك ڕه‌نگه‌ له‌‌ بيست بليۆن به‌رميل تێپه‌ڕ بكات. دياره‌ له‌ ڕووی دارايیه‌وه‌‌، قه‌واره‌ی چاڵه‌ نه‌وتيه‌ پڕه‌كانی كه‌ركوك بايی ئه‌وه‌نده‌ ده‌بێ كه‌ سه‌ركرده‌ سياسيه‌كان فتيلی شه‌ڕی ناوه‌خۆی سێ چوار ميلله‌تی ناته‌بای ناو شارێك به‌ گه‌شی بهێلنه‌وه‌.

به‌‌لای دراوسێكانی كوردستان، پياده‌كردنی ماده‌ی ١٤٠ داواكاريه‌كی ناهه‌قه، هه‌وڵی كورد ته‌نيا بۆ ده‌ست به‌سه‌ردا گرتنی نه‌وتی كه‌ركوكه‌، بۆ وه‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆيی ئابوری و سياسی هه‌رێمی كوردستانه‌‌، وه‌ بۆ زياتر ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی "سه‌ركرده‌ گه‌نده‌ڵه‌كانيه‌تی". بۆيه‌، يه‌كێك له‌ ڕێگاچاره‌ پێشنيازكراوه‌كانی بيگانه‌كان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ كورد كه‌ركوكی بێ نه‌وت بدرێتێ، تاوه‌كو مه‌يلی سه‌ربه‌خۆيی نه‌مێنێ. دياره‌ له‌به‌ر ئه‌وهۆيانه‌‌ شه‌ری‌ نهێنيی قانونی نه‌وت گه‌رم بوه‌ و دڵته‌نگی له‌ لايه‌ن سه‌ركرده‌ كورده‌كان په‌يدا كردوه‌. به‌ڵام هه‌تا ئه‌گه‌ر كورديش كه‌ركوك به‌ نه‌وت بگۆرێته‌وه‌، توركيا وعه‌ره‌ب و توركومانی كه‌ركوك هێشتا ڕازی نابن چونكه‌ له‌ قه‌ناعه‌ته‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی كوردستانيه‌تی كه‌ركوك به‌ خه‌ياڵ و ئه‌فسانه‌ ده‌زانن.

حاڵی كورد و توركومان و عه‌ره‌بی كه‌ركوك

باری گرژی نه‌فسی و سياسی ناو كه‌ركوك له‌ ته‌قينه‌وه نزيك بۆته‌وه‌‌. تێرۆريست و توندڕه‌وانی شه‌ری تايه‌فه‌گه‌ری عيراق، له‌ كه‌ركوكيش هه‌وڵيان داوه‌ ئارامی نه‌هێلن و تا ڕاده‌كی زۆريش سه‌ركه‌وتوو بوونه‌. هه‌ڵبه‌ت تيرۆری عه‌ره‌بی سوننه‌ و شيعه‌‌ زياتر ئاڕاسته‌ی ئه‌جيندای ئه‌مه‌ريكيه‌، به‌ڵام كورد به‌ كه‌له‌بچه‌كراوی به‌ره‌نگاریان بۆته‌وه‌ و قوربانی زۆری بۆ داوه‌. سه‌ڕه‌ڕا، عه‌ره‌ب و توركومانه‌كان پێشمه‌رگه‌ به‌وه‌ تاوانبار ده‌كه‌ن كه‌وا به‌رده‌وام خه‌ريكی گرتن و فڕاندن و كوشتنی ئه‌ندامه‌كانيانن. توندڕه‌وی و تێرۆری خۆيشيان به‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ داده‌نێن. كورد له‌ كه‌ركوك ده‌سبه‌كاره‌ و ده‌سه‌ڵاتی سياسی و ئيداری وعه‌سكه‌ری و پۆليسی له‌ ده‌سته‌، و خۆی به‌ حكومه‌ت و ئه‌وانی تر به‌ ئۆپۆزيسيۆن ده‌زانێ. دوو حيزبه‌ هه‌ڵسوڕێنه‌ره‌كه‌ش، يه‌كێتی و پارتی، له‌ جياتی پياده‌كردنی به‌رنامه‌یه‌كی سياسی حه‌كيمانه‌، خه‌ريكی شه‌ڕی جه‌بهه‌وينه‌ و هه‌ڵسوكه‌وتيان كاردانه‌وه‌يه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ڕووداوه‌كان.

عه‌ره‌بی كه‌ركوك خۆيان ناته‌با و بێ مه‌رجه‌عن، وه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای مه‌زهه‌ب دابه‌ش بوونه‌ و ده‌ستی ووڵاتانی ده‌وروبه‌ريش به‌سه‌ر ڕێڕه‌وياندا زاڵه‌. كاونسلی ڕاوێژكاری عه‌ره‌بی (المجلس العربی الاستشاري) توانيويه‌تی به‌شێكی ئه‌و بۆشاييه‌ پڕ بكاته‌وه‌ و عه‌ره‌بی ڕ‌‌ه‌سه‌ن و هاورده‌ له‌ خۆی كۆ بكاته‌وه‌، و به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ل به‌ره‌ی توركومانی، دژايه‌تی لايه‌نی كوردی بكات. توندڕه‌وی وه‌ك (موقته‌دا سه‌در) توانيويه‌تی فه‌قيری و حاڵی ناله‌باری سياسی عه‌ره‌به‌ شيعه‌ هاورده‌كان‌ ئيستيغلال بكات بۆ ئه‌جيندای خۆی. فشاری ئاينی و سياسی و دارايی و عه‌سكه‌ری خستۆته‌ سه‌ريان بۆ به‌رهه‌ڵستی كورد. به‌هه‌مان شێوه‌ش، گروپه‌كانی سه‌ر به‌ به‌عس و ئه‌لقاعيده‌ ده‌سه‌ڵاتيان له‌ ناو سوننه‌ی عه‌ره‌ب په‌يدا كردوه‌ و به‌ هۆيانه‌وه‌ ئارامييان هه‌ژاندوه. بێ گومان كوردی توندڕه‌وی سه‌له‌فيش به‌شدارن له‌ كارئاسانكردنی خۆكوژه‌كان.

توركومانه‌كانيش پارچه‌ پارچه و بێ مه‌رجه‌عن. به‌شێكی زۆری سوننه‌كانيان بێ ده‌خلن و به‌ دڵنياييه‌وه‌ حوكمی كورديان قه‌بووله‌. به‌شێكی تری ئه‌وانه‌ پشتگيری له‌ به‌ره‌ی توركومانی (سه‌ر به‌ توركيا) ده‌كه‌ن، و ته‌نيسيقيان له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بی سوننه‌ هه‌يه. توركومانه‌ شيعه‌كان وه‌لائيان بۆ موقته‌دا سه‌در و مه‌رجه‌عه‌ ئايينيه‌كانی تری شيعه‌يه‌ و ته‌نيسقيان له‌گه‌ڵ به‌ره‌ی توركومانيدا كه‌مه‌. توركومانی ئيسلامی يه‌كگرتوو له‌و شيعه‌ مه‌زهه‌بانه‌ن‌ كه‌ به‌شدارن له‌ حكومه‌تی به‌غدا، و به‌ سروشت له‌ دژی كوردستانيه‌تی كه‌ركوكن.

هه‌ڵوێستی عه‌ره‌بی عيراق

ته‌واوی حيزبه‌ عيراقيه‌كان له‌ دژی په‌يدا بوونی هه‌رێمێكی فيدارڵی ده‌وڵه‌مه‌ندی قه‌وميی كوردن، بۆيه‌ش له‌ دژی ڕيفه‌راندۆمن. ته‌نانه‌ت، ئه‌و لايه‌نه‌ عه‌ره‌بانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می ئۆپۆزيسيۆندا پشتگيريان له‌و جۆره‌ فيدراليه‌ته‌ ده‌كرد، له‌ دوای ڕوخانی ڕژێم هه‌ڵوێستيان گۆڕی. له‌ ساڵی ٢٠٠۳، له‌ دانيشتنێكی ناو مه‌جليسی حوكم (سه‌رده‌می برێمه‌ر)، محمد بحرالعلوم ويستی دان به‌ مافی كورد و كوردستانيه‌تی كه‌ركوكدا بنێ. ئيبراهيم جه‌عفه‌ری پسووله‌يه‌كی نهێنی بۆ ڕه‌وانه‌ كردو تێيدا گووتی"ئاگات له‌ ده‌مت بێ، با نه‌كه‌ويه‌ ناو ده‌رگای خيانه‌ته‌وه"‌. له‌ هه‌مان چوارچێوه‌دا حوسێن شه‌هرستانی، ده‌سته‌مۆی سيستانی و وه‌زيری نه‌وتی ئێستا، شه‌كی له‌ كوردستانيه‌تی كه‌ركوكه‌، نايه‌وێ سه‌روه‌تی شاره‌كه‌ بخرێته‌ به‌ر ده‌ستی سه‌ركرده‌یه‌كی سياسی وا كه‌ "به‌ڕۆژ له‌ عيراق كار ده‌كه‌ن و به‌ شه‌و له‌ ئيسرائيل ده‌خه‌ون".

ئه‌و هه‌ڵوێستانه‌ ده‌ريده‌خه‌ن كه‌وا بێجگه‌ له‌ سوننه‌ی قه‌ومی و شيعه‌ی هاورده‌، هاوپه‌يمانه‌ شيعه‌كانی شه‌ريكی حوكمڕانيش له‌ ناخدا له‌ دژی گه‌ڕانه‌وه‌ی كه‌ركوكن بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان، وه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستيان بێ ده‌يكه‌ن‌ بۆ ڕێگرتن له‌ پياده‌كردنی ڕێكه‌وتننامه‌كان. له‌سه‌رده‌می برێمه‌ردا، شيعه‌كان و ئه‌مه‌ريكيه‌كان، له‌ دژی هه‌ڵمه‌تی كوردی، پێشنيازی فيدراڵيه‌تی پارێزگاكانيان خسته‌ روو. له‌ دوای مشتومڕێكی زۆر، سه‌ركرده‌كانی كورد ڕازی بوون به‌ هه‌ڵپه‌ساردنی كێشه‌ی كه‌ركوك هه‌تا ئه‌و كاته‌ی ياسای كاتی و ده‌ستووری هه‌ميشه‌يی له‌ ئه‌مبێز ده‌گيرێ و حكومه‌تێكی خاوه‌ن سياده‌ هه‌لده‌بژێردرێت. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و ته‌نازوله‌شدا ده‌ستكه‌وتی كورد بريتی بوو له‌ چه‌سپانی هه‌رێم وه‌ك يه‌كه‌كی فيدرالی، و زمانی كوردی وه‌ك دووه‌م زمانی ڕه‌سمی عيراق، وه‌ ڕيفه‌راندۆمی كه‌ركوك له‌ ياسای كاتی.

كورد ده‌يزانی كه‌ جه‌عفه‌ری و ماليكی، بۆ زامين كردنی پۆستی سه‌رۆكوه‌زيرايه‌تی، وه‌عده‌ی جێبه‌جێ نه‌كردنی ماده‌ی ١٤٠يان به‌ نوسراوه‌يی داوه‌ته‌ موقته‌دا سه‌در. ڕاسته‌، له‌دوای هه‌ڵمه‌تی نوێی ئه‌مه‌ريكی له‌ دژی سه‌دريه‌كان، كه‌لێنێك كه‌وتۆته‌ نێوان ماليكی و موقته‌دا، به‌ڵام ته‌نسيقی نێوانيان هه‌ر به‌رده‌وامه‌. هاوكات له‌گه‌ڵ بڕياره‌كانی ماليكی بۆ پياده‌كردنی ماده‌ی ١٤٠، ناصر الربيعی (سه‌رۆكی كوتله‌ی سه‌دريه‌كان) به‌يانێكی ده‌ركرد تێيدا گووتی له‌مه‌ودو ئيمزا بۆ دواخستنی ڕيفه‌راندۆم كۆ ده‌كه‌ينه‌وه‌‌. ئێستا هه‌ڵوێستی لايه‌نه‌ شيعه‌كان، وه‌ك هی سوننه‌كان، به‌ ڕاده‌يه‌ك تونده‌ كه‌ هيچ حكومه‌تێكی به‌غدا ناتوانێ جورئه‌تی ‌ئه‌وه‌ بكات كه‌ركوك ته‌سليمی كورد بكاته‌وه‌. بۆيه‌ ڕ‌‌ه‌نگه‌ نه‌رميی ماليكی بۆ داواكانی كورد هه‌تاسه‌ر نه‌بێ له‌به‌ر ‌فشاری ناوه‌كی و ده‌ره‌كی.

ده‌ستێوره‌دانی توركيا

ووڵاته‌كانی ده‌وروبه‌ريش، ده‌ستی ئاشكراو نهێننيان له‌ ناو جه‌رگه‌ی ڕووداوه‌كانی كه‌ركوكدا دياره‌. توركيا به‌ ڕاسته‌وخۆيی و به‌ ناڕاسته‌وخۆيی (له‌ ڕێگه‌ی به‌ره‌ی توركومانی) ده‌ستێوه‌ردانی له‌ ناو كه‌ركوك ئاشكرايه‌. گرنگی توركيا له‌وه‌دايه‌ كه‌ ده‌نگی ده‌گاته‌ ديوه‌خانی زلهێزه‌كان و قورسايی سياسی و عه‌سكه‌ری خۆی به‌كار ده‌هێنێ بۆ لۆبی كردن له‌ دژی كورد. به‌ بيانوی پاراستنی يه‌كێتی خاكی عيراق و مافی مرۆڤی توركومان، توركيا داوا ده‌كات كه‌ ريفه‌ڕاندۆم نه‌كرێ، وه‌يان ئه‌گه‌ر كرا ته‌واوی خه‌ڵكی عيراق ده‌نگی له‌سه‌ر بده‌ن. هه‌ڕه‌شه‌ی هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی عيراق ده‌كات بۆ لێدانی په‌كه‌كه‌ و پاراستنی توركومان. له‌و ڕۆژه‌وه‌ كه‌ ماليكی نه‌رمی نواندوه‌ بۆ پياده‌كردنی ماده‌ی ١٤٠، توركيا هه‌نده‌ی تر كه‌وتۆته‌ باڵه‌ فركه‌.

قه‌يرانی ناوه‌كی توركيا

هه‌ڵبه‌ت توركيا له‌ قه‌يرانی كۆمه‌ڵێك ته‌ناقوزات دا ده‌خولێته‌وه‌. له‌لايه‌كه‌وه‌، له‌ به‌رژه‌وه‌نديدايه‌ كه‌وا په‌يوه‌نديه‌كی ئابوری و سياسی به‌ هێزی له‌گه‌ڵ عيراق و هه‌رێمی كوردستاندا هه‌بێ. هه‌ڵبه‌ت توركيا به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ئابوريه‌كه‌ی له‌لا گرنگتر بوه‌ له‌ مافی توركومانه‌كانی كه‌ركوك. بۆيه‌ش، له‌سه‌رده‌می سه‌ددامه‌وه‌ تا ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێ تۆزقاڵێك خزمه‌تی كۆمه‌ڵگای توركومانی نه‌كردوه‌، به‌ڵكو به‌كاری هێناون و تووشی سه‌رئێشه‌ی كردون له‌گه‌ڵ ميلله‌ته‌ پێكه‌وه‌ ژياوه‌كانيان.

له‌وه‌ته‌ی باقی عيراق كاول بوه‌، كوردستان بوه‌ته‌ ته‌نيا سه‌رچاوه‌ی هاتوچۆی بازرگانی و ئيستيسماری بيزنيسی توركی‌ له‌ عيراقدا. له‌مه‌ودای ده‌ساڵی داهاتوودا، ده‌يان بليۆنی نه‌وتی كوردستان له‌ ژێرخان و سه‌رخانی هه‌رێم سه‌رف ده‌كرێ. ته‌واوی ئه‌و مه‌سره‌فه‌ به‌ ڕێگه‌ی توركيا ئه‌نجام ده‌درێ، بۆيه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی توركدايه‌ كه‌ به‌شه‌ شێری ئه‌و پاره‌يان ده‌ستكه‌وێ. ئه‌وه‌يش وای كردوه‌ كه‌ بيزنيس و سياسه‌تمه‌داری سيڤيلی توركی ئه‌وله‌ويه‌ت بده‌نه‌ په‌يوه‌ندی ئابوری له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستان. له‌به‌ر هه‌مان هۆكاريش، ده‌يانه‌وێ كێشه‌ی په‌كه‌كه‌ به‌ سياسيانه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن و ئارامی و ‌ديموكراسيه‌ت له‌ناوه‌وه‌ی توركيا بچه‌سپێنن، و له‌ دواڕۆژدا ببنه‌ ئه‌ندامی يه‌كێتی ئه‌وروپايی.

به‌ڵام ئه‌رته‌شی باڵا ده‌ست، ده‌ستی سياسه‌تمه‌داره‌كانی له‌ دواوه‌ گرتوه‌. به‌ بيانوی پاراستنی ده‌ستوری عيلمانی و به‌رژه‌وه‌ندی باڵای توركيا، كه‌وتونه‌ته‌ دژايه‌تی سه‌ركرده‌ سياسيه‌كانیان. به‌ڵام له‌ ڕاستيدا خه‌ريكی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی تايبه‌تی سه‌ركرده‌ عه‌سكه‌ريه‌كانيانن. ئه‌رته‌ش ده‌وڵه‌تێكی گه‌نده‌ڵه‌‌ له‌ناو ده‌وڵه‌ت، په‌كه‌كه‌ ده‌كاته‌ بيانگه‌ بۆ پاراستنی قه‌واره‌ی سوپا و ‌ده‌سه‌ڵاتی عورفی و ده‌ستێوه‌ردانی ده‌زگاكانی حوكمڕانی ده‌وڵه‌ت. له‌به‌رژه‌وه‌نديان دانيه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌ ده‌ست له‌ كاری چه‌كداری هه‌ڵگرێ، چونكه‌ ئه‌وه‌ هۆی مانه‌وه‌يان ناهێلێ. ئيمڕۆ ئه‌رته‌ش وه‌زعی له‌ هه‌موو ڕۆژانێكی ڕابوردوو خراپتره‌. له‌ ناوه‌وه‌، دوژمنه‌ سه‌ره‌كيه (ئيسلاميه‌)‌كه‌ی له‌ په‌رله‌ماندا زۆرينه‌يه‌ و حوكمه‌ت و موئه‌سسه‌سه‌كانی ده‌وڵه‌تی له‌به‌رده‌سته. دياره‌ كه‌ ترسی مه‌زنی ئه‌رته‌ش له‌وه‌دايه‌ كه‌ ئيسلاميه‌كان نيازيان وايه‌ ده‌ست له‌ ده‌ستووری توركی وه‌ربده‌ن و ڕۆلی ئه‌رته‌ش له‌سه‌ر شانۆی سياسی لابه‌رن.

بلۆفی ئه‌رته‌ش

جا ئێستا ئه‌رته‌ش خه‌ريكی هه‌ڕه‌شه‌و گوڕه‌شه‌يه‌، ده‌يه‌وێ باری ناوچه‌كه‌ گرژ بكات، نه‌ك ته‌نيا بۆ ڕێگری له‌ په‌كه‌كه‌ و ڕيفه‌راندۆمی كه‌ركوك، به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌ی سياسه‌تمه‌داره‌ توركيه‌كان بخاته‌ ژێر فشار و تاقی كردنه‌وه‌، و به‌رده‌وامێتی به‌ مانه‌وه‌ی خۆی بدات. سياسه‌تمه‌داره‌كانيش نايانه‌وێ بكه‌ونه‌ ناو ته‌ڵه‌ی ئه‌رته‌شه‌وه‌، بۆيه‌ ئه‌وانيش له‌ ڕووكه‌شدا توندی ده‌نوێنن له‌ به‌رامبه‌ر په‌كه‌كه‌ و كه‌ركوك، به‌ڵام له‌ ژێره‌وه‌ خواخوايانه‌ كوردی باشوور كاريان لێ ئاڵۆز نه‌كات. ڕه‌نگه‌ ئه‌رته‌ش بتوانێ، به‌‌ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌مريكی و كوردی عيراق، هێرشی ئاسمانی بكاته‌ سه‌ر بنكه‌كانی په‌كه‌كه‌و زه‌ره‌رێكی دياری كراوی مادديان لێ بدات، به‌ڵام له‌وه‌ زياتريان پێ ناكرێ. خۆ ئه‌گه‌ر په‌ل بۆ كوردستانی باشوور و كه‌ركوك بهاوێن، ئه‌وا له‌ ڕووی سياسيه‌وه‌، نفوزيان له‌ سه‌ر شانۆی نێوده‌وڵه‌تی و ناوچه‌كه‌ و ناو عيراقدا هه‌تا هه‌تايه‌ ده‌فه‌وتێ. به‌و كاره‌ شێتانه‌ تاقه‌ زلهێز‌ی دونيا له‌خۆينا زوير ده‌كه‌ن، فرسه‌تی هاتنه‌ ناو يه‌كێتی ئه‌وروپا له‌ كيس خۆيان ده‌ده‌ن، و سوودمه‌ندێتی له‌ بازرگانی عيراقی له‌ده‌ست ده‌ده‌ن . بۆيه‌، مه‌ترسی توركی له‌سه‌ر كه‌ركوك و كوردستانی باشوور زۆر زل كراوه‌، و له‌ ڕاستيدا هه‌تا دێ ده‌سه‌ڵاتی توركی به‌سه‌ر هه‌ريمی كوردستاندا ڕووی له‌ نه‌مانه‌. بۆيه‌ش، پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كورد به‌ جورئه‌ته‌وه‌ پلان بۆ به‌رپه‌چ دانه‌وه‌ی لۆبی توركی دابنێن و به‌ بێ ‌ترسيه‌وه‌ به‌ره‌نگاريان ببنه‌وه‌.

ڕۆلی دراوسێكانی تر

ڕۆڵی ئێران نه‌ديوتر و ئاڵۆزتره‌. له‌ ڕێگه‌ی موقته‌داوه‌، كۆنتڕۆڵی عه‌ره‌ب و توركومانی شيعه‌ی كردوه‌، له‌ ڕێگه‌ی (انصار الاسلام)يشه‌وه‌، نفوزی له‌ نێو تێرۆريستانی سوننه‌دا كاريگه‌ره‌‌. ڕه‌نگه‌ به‌لای ئێرانه‌وه‌ گرنگ نه‌بێ ئايا له‌ ئه‌نجامدا كورد كه‌ركوكی ده‌ست ده‌كه‌وێته‌وه‌ يان نا. ئه‌وله‌ويه‌تی ئێران ئه‌وه‌يه‌ كه‌ فه‌شه‌ل به‌ پلانی ئه‌مه‌ريكی بهێنێ له‌ ته‌واوی عيراق، وه‌ نفوزیشی له‌ خواروی عيراق هه‌تا هه‌تايه‌ مسۆگه‌ر بێ. واته‌ ئه‌گه‌ر كورد كه‌ركوكی ده‌ست كه‌وت به‌رامبه‌ر به‌ فيدڕاليه‌تێكی گه‌وره‌ی شيعه‌ی سه‌ر به‌ ئێران له‌ باشووری عيراق، ئه‌وا خۆيان به‌ براوه‌ ده‌زانن. بۆيه‌، لابردنی مه‌ترسی موقته‌دا و شيعه‌ی هاورده‌، ده‌كرێ له‌ ڕێگه‌ی ئێرانه‌وه‌ ئه‌‌نجام بدرێ. پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانی كوردی ئيستيغلالی كرژی نێوان ئه‌مريكا و ئێران، و قه‌يرانی نێو ده‌وڵه‌تی ئێرانی بكه‌ن بۆ ده‌ستكه‌وتنی ته‌نازولاتی چاره‌نوس ساز له‌ كه‌ركوك.

سوريا و ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بيه‌كانی تريش، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌لقاعيده‌ و به‌عس و عه‌شايه‌ری سوننه‌وه‌‌، توانای ده‌ستێوره‌ردانيان هه‌يه‌. سعوديه‌ داوای دواخستنی ڕيفه‌راندۆم ده‌كات‌، ئه‌ويش به‌ بيانووی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وكاره‌ ده‌بێته‌ مايه‌ی زياد بوونی توندو تيژی و ته‌قينه‌وه‌ی پێكدادان. هاوكات سعوديه‌ يه‌كێكه‌ له‌ مه‌سره‌فكه‌ره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی توندوتيژی له‌ عيراق، و به‌ ئاشكرا هه‌ڕ‌ه‌شه‌ی له‌ ئه‌مه‌ريكا كردوه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر نفوزی ئێران له‌ عيراق كه‌م نه‌كاته‌وه‌، ئه‌وا پشتگيری له‌ تيرۆری سوننه‌كان زياتر ده‌كات. ڕۆژنامه‌ عه‌ره‌بيه‌كانی به‌غدا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌وا سعوديه‌كان وه‌عده‌ی دوو بليۆن دۆلاريان به‌ سه‌رۆكی هه‌رێم داوه‌ (له‌ كاتی سه‌ردانه‌كه‌یدا له‌ مانگی ئادار) له‌به‌رامبه‌ر ده‌ساڵ هه‌ڵپه‌ساردنی كێشه‌ی كه‌ركوك. به‌ گوێره‌ی ڕاپۆرته‌كان، سه‌رۆكی هه‌رێم ئه‌و عه‌رزه‌ی سعوديه‌كانی له‌ جێگه‌ی خۆيدا ره‌ت كردۆته‌وه‌.

بێ ده‌نگی ئه‌مه‌ريكی

زه‌قی مه‌وقيفی ئه‌مه‌ريكی له‌ بێ ده‌نگيه‌كه‌يه‌تی‌‌، به‌ بيانوی مه‌شغولیه‌تی له‌ به‌غدا‌. به‌لای بێگانان‌ وايه‌ كه‌ ئه‌و بێده‌نگيه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی كورده‌، به‌ڵام له‌ ڕاستيدا وانيه‌‌. سياسه‌تی ئه‌مه‌ريكی سه‌باره‌ت به‌ كه‌ركوك پڕ بووه‌ له‌ حه‌زه‌ر، وه‌ جياوازيه‌كی مه‌زن هه‌يه‌ له‌ نێوان هه‌ڵوێستی نهێنی و ئاشكرايان. له‌لايه‌كه‌وه‌ ته‌نيا چاودێرن‌ و زۆركه‌م ده‌ست له‌ كاروباری ئيداره‌و پۆليس و سياسه‌تكاری ناوه‌وه‌ی كه‌ركوك ده‌ده‌ن‌. سه‌ڕه‌ڕ‌ای ته‌وژمی لۆبی توركی له‌ واشينگتۆن، هێشتا سه‌رۆك بوش ملكه‌چی فشاره‌كان نه‌بوه‌ به‌و ڕاده‌يه‌ی كه‌ توركيا ده‌يه‌وێ. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌يشدا، ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی ده‌ستی كورديان له‌ دواوه‌ كه‌له‌بچه‌ كردوه‌‌ و ڕێگه‌يان پێ نه‌داوه‌ له‌ ڕووی هێرشی تێرۆری عه‌ره‌بی سوننه‌دا به‌ سه‌ربه‌خۆيی به‌رگری له‌ خۆی بكات. فشاريش ده‌خه‌نه‌ سه‌ر سه‌ركرده‌كان تاوه‌كو نه‌رمی له‌ به‌رامبه‌ر ويستی توركيدا بنوێنن.

ئه‌مه‌ريكيه‌كان وايداده‌نێن كه‌وا له‌ عيراقێكی يه‌ك گرتوودا، توانايان به‌سه‌ر ڕووداوه‌كان زياتر ده‌بێ، و پارچه‌ كردنی عيراق ڕێگه بۆ ده‌ستێوه‌ردانی ئێرانی خۆش ده‌كات. له‌وه‌ش گرنگتر، ته‌ركيزی ئێستای ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی له‌سه‌ر كشاندنه‌وه‌ی هێزه‌ شه‌ركه‌ره‌كانيانه‌ به‌رله‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوی سه‌رۆكايه‌تی ئه‌مه‌ريكی. واته‌ مه‌سه‌له‌ی ماف و ئاوات و به‌رژه‌وه‌ندی ميلله‌تێكی حه‌ليفيان ئه‌وله‌ويه‌ت وه‌رناگرێ، وه‌ ئه‌گه‌ر پێويست بێ كه‌ركوك ده‌كه‌نه‌ قوربانی هه‌لبژاردنه‌وه‌يان.

هه‌ڵوێستی نهێنی سه‌رۆك بوش

هه‌ندێ سياسه‌تمه‌داری ئه‌مه‌ريكی ڕايان وايه‌ كه‌وا ده‌ستووری ئێستای عيراق چاره‌ی گرفته‌كان ناكات، به‌لام ده‌‌شزانن ده‌ستێوه‌ردانی ئاسان نيه‌. گروپی به‌يكه‌ر-هاميلتن له‌ كۆتايی سالی ٢٠٠٦دا پێشنيازی كرد كه‌ ڕيفه‌راندۆمی كه‌ركوك دوابخرێ، و شاره‌كه‌ نه‌‌خرێته‌ سه‌ر كوردستان، و ڕێگا چاره‌سه‌رێكی تری به‌ به‌شداری توركيا بۆ بدۆزرێته‌وه‌. له‌ ترسی كاردانه‌وه‌ی ناڕه‌زايی كوردی، سه‌رۆك بوش خۆی به‌و ئامۆژگاريه‌ پابه‌ند نه‌كرد، و‌ كوردی دڵنيا كرده‌وه‌ كه‌وا ڕێگا چاره‌سه‌ريی ده‌ستووری قه‌بوله‌. دياره‌ كه‌ ويستی جارێ بابه‌ته‌كان له‌خۆی ئاڵۆزتر نه‌كات، ده‌نا ئه‌ويش و ته‌واوی ٥۳٥ كۆنگرێسمان و هه‌موو پاڵێوراوه‌كانی سه‌رۆكايه‌تی خولی داهاتووی هه‌لبژاردنی ئه‌مه‌ريكی، هه‌ماهه‌نگ بوون له‌گه‌ڵ ئه‌و پێشنازه‌ی به‌يكه‌ر هامليتن. زانياری ناو كۆشكی سپی وا ده‌گه‌يه‌نێ كه‌وا سه‌رۆك بوش به‌ نهێنی داوای كردوه و هه‌وڵی داوه‌‌ كه‌ ڕيفه‌راندۆمی كه‌ركوك هه‌تا ئاينده‌كی دياری نه‌كراو (هه‌تا هه‌تايه‌) دوابخرێ.

دياره‌ كه‌ له‌ كۆتاييدا ئه‌مه‌ريكا و حه‌ليفه‌ سه‌ره‌كيه‌كه‌ی (به‌ريتانيا) پشتگيری له‌ ڕيفه‌راندۆم ناكه‌ن و به‌و هه‌موو لايه‌كيان ڕێگه‌ی لێده‌گرن. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وان خاڵی لاوازی كورد به‌باشی ده‌زانن و كاريشی تێ ده‌كه‌ن، وه‌ له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ ده‌توانن فشاری ڕاسته‌وخۆ بخه‌نه‌ سه‌ر سه‌ركرده‌كانيان، وه‌يان به‌ ناڕاسته‌وخۆ به‌ توركيا بيانترسێنن. هه‌ربۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، ئه‌مه‌ريكا (جه‌نه‌ڕاڵ جۆزێف ڕالستۆن) و به‌ريتانيا (ئێدريان ڕيبی)‌ له‌ بۆ ناوچه‌كه‌ هه‌ناردوه‌، و تا ڕاده‌يه‌كی زۆريش كاره‌كانیان ئه‌نجامی هه‌بوه. سه‌ڕ‌‌ه‌ڕای ئه‌وه‌يش، ئه‌گه‌ر سه‌رۆك بوش بۆی ده‌ر‌كه‌وێ كه‌وا نرخی سه‌قامگير كردنی ئاسايش له‌ به‌غدا، له‌ده‌ستدانی ئاسايشه‌ له‌ كه‌ركوك، ئه‌وا ڕه‌نگه‌ زووتريش قورسايی شه‌خسی خۆی بخاته‌ گه‌ر بۆ نه‌رم كردنی هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كانی كورد. بۆيه‌ ده‌بێ سه‌ركرده‌كانی كورد وای دانه‌نێن كه‌ ئه‌مه‌ريكايان له‌ پشته‌ و پشتگيريه‌كه‌يان هه‌تا سه‌ره‌.

ڕيگاچا‌ر‌ه‌ی بێگانه‌كان

سه‌ڕه‌ڕا‌ی لێشاوی لۆبی ده‌ره‌كی و ناوه‌كی له‌ دژی‌ ده‌ستور، تا ئێستا هيچ بێگانه‌يه‌ك پێشنيازی ڕێگاچاره‌يه‌كی به‌ديلی ماقولی پێشكه‌ش به‌ كورد نه‌كردوه‌. (ئينته‌رناشنال كرايسز گروپ) ته‌نيا لايه‌نن كه‌ به‌و دواييه‌ به‌رنامه‌يه‌كی به‌ديليان خستۆته‌ ڕوو، ئه‌ويش ئاراسته‌ی كورد نه‌كراوه‌. پێشنيازيان كردوه‌ كه‌وا ڕيفه‌راندۆم دوابخرێ، كه‌ركوك (به‌، وه‌يان به‌بێی، شارۆچكه‌ و دێهاته‌كه‌كانی) بكرێته‌ هه‌ريمێكی فيدرالَي كاتيى. ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان هه‌رچوار لايه‌نه‌ سه‌ره‌كيه‌كه‌ی دانيشتوانی (به‌ هاورده‌كانه‌وه‌) دابه‌ش بكرێ، پۆسته‌ گرنگه‌كان له‌ كورده‌كان بستێندرێته‌وه‌. ئاساييكردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌ى مولَكايه‌تى له‌ رێگاى ئه‌و قانون و ميكانيزمه‌‌ی كه‌ له‌ ئارادايه‌ و به‌ شێوه‌ی ئاستيخوازانه‌ ئه‌نجام بدرێ. نه‌ته‌وه‌ يه‌كگرتوه‌كان (UN) له‌ سه‌رپه‌رشتی كردنی پڕۆسه‌ی دابه‌ش كردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و پۆسته‌ سه‌ره‌كيه‌كان به‌شدار بێ، ئه‌وه‌يش نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای زۆرينه‌، به‌ڵكو بۆ ڕازی كردنی هه‌موو لايه‌ك. توركيا، شان به‌ شانی كورد و حكومه‌تی به‌غدا و ئه‌مه‌ريكا، به‌شداری سه‌ره‌كی بن له‌ سه‌ر مێزی هه‌موو گفتوگۆيه‌ك. ئه‌مه‌ريكاش به‌ ڕاسته‌وخۆيی كاری ئاسايش و پۆليسی كه‌ركوك بگرێته‌ ده‌ست و پۆسته‌ سه‌ره‌كيه‌كان له‌ كود بستێنێته‌وه‌‌.

كرايسز گروپ له‌ نزيكه‌وه‌ ئاگاداری باره‌ كرژه‌كه‌ن، به‌ڵام له‌ كاتی نوسينياندا، ته‌نيا ڕه‌چاوی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی غه‌يره‌كورديان كردوه‌، وه‌ داواكاريه‌كانی كورديش به‌ ناواقيعی و ناماقول داده‌نێن. خۆ چه‌ندين بڕگه‌ی پێشنيازه‌كانيان زه‌قاوزه‌ق كار له‌ كورد ئاڵۆز ده‌كه‌ن و ڕۆلی ناحه‌زه‌كان زاڵ ده‌كه‌ن. توركيا ده‌كه‌نه‌‌ شێری گفتۆگۆ، كه‌ له‌ ڕاستيدا پێويسته‌ هه‌ر جێگه‌ی باس لێوه‌ كردن نه‌بێ. ڕۆلی نه‌ته‌وه‌ يه‌كگرتوه‌كان زه‌ق ده‌كه‌ن كه‌ له‌ ڕاستيدا ئه‌وانه‌ حيساب بۆ كه‌مايه‌تی ناكه‌ن و به‌ سروشت له به‌رژه‌وه‌ندی ووڵاته‌ ئه‌ندامه‌كانیان ڕه‌فتار ده‌كه‌ن. بێ گومان ده‌ركردنی كورد له‌ ده‌سه‌ڵات و پۆسته‌ سه‌ره‌كيه‌كانی كه‌ركوك مانای بنده‌سته‌ كردنی كورد‌ و‌ سه‌راوبن كردنی هاوكێشه‌كانه‌ له‌ دژی كورد.

كرايسز گروپ داوا له‌ ئيداره‌ی ئه‌مه‌ريكی ده‌كات به‌ كه‌مپه‌ينێكی ئاكتيڤ هه‌لسێ بۆ ئه‌نجامدانی سێ كاری لێكبه‌ستراو كه‌ هه‌رسێكيان بۆ ته‌نازول پێ كردنی كورده‌. له‌لايه‌كه‌وه‌ پێشنياز ده‌كات كه‌وا له‌رێگه‌ی قانونی نه‌وته‌وه‌، فاكته‌ری نه‌وت له‌ هاوكێشه‌كان ده‌رهێنێ بۆ ڕێگرتن له‌ جيابوونه‌وه‌ی كورد له‌ عيراق. دووهه‌ميان، حكومه‌ت و ده‌سه‌لاتدارانی هه‌رێمی كوردستان ده‌ست له‌ كه‌ركوك و ڕيفه‌راندۆم هه‌لبگرێ. سێهه‌ميان، كيشه‌ی په‌كه‌كه‌ و توركيا چاره‌سه‌ر بكرێ له‌ ڕێگه‌ی ته‌سليم بوونه‌وه‌ و تاواندنه‌وه‌ی په‌كه‌كه‌ به‌ يارمه‌تی ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردی باشور. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وان په‌كه‌كه‌ ناو ناهێنن به‌ نوێنه‌ری بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كوردی باكور، و پێشنيازی پياده‌كردنی ديموكراسيه‌ت له‌ توركيا ناكه‌ن، و ئيشاره‌تێكی مرۆڤانه‌ بۆ كوردی باكور ناكه‌ن. واته‌ له‌ هيچ له‌و پێشنيازانه‌دا، جه‌خت له‌ عه‌داله‌تی قه‌زيه‌ی كوردی كه‌ركوك ناكه‌نه‌وه‌، به‌ڵكو ده‌سه‌ڵاتدارێتی كوردی به‌ ناهه‌قكار و دڕنده‌ له‌ قه‌له‌م ده‌ده‌ن. وه‌ ده‌يانه‌وێ كه‌ركوك بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر بارو دۆخی سه‌رده‌می سه‌ددام.

پێشنيازی فيدراليه‌تی كه‌ركوك

فيدراليه‌تی كه‌ركوك له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم

به‌لای بێگانه‌كانه‌وه‌، هه‌تا كه‌ركوك له‌ عيراق بێ كورديش عيراقيه‌‌. ده‌وڵه‌تی كوردی سه‌ربه‌خۆ به‌بێی كه‌ركوك خۆی ناگرێ. وه‌ هه‌رێمی كوردستان خۆی وا نيمچه‌ دابڕانێك له‌ عيراق دابڕاوه‌، وه‌ له‌دوای ده‌سته‌كه‌وتنه‌وه‌ی كه‌ركوك كورد هيچ هانده‌رێكی نامێنی تا له‌ ناو عيراقدا بمێنێ. به‌ مانايه‌كی تر، لكاندنی كه‌ركوك به‌ هه‌رێمی كوردستان مانای دابه‌ش كردنی حه‌تمی عيراق و دامه‌زرانی مسۆگه‌ری ده‌وڵه‌تی كوردستانه‌. به‌لای ئه‌و بێگانانه‌ و به‌ ڕای هه‌ندێ له‌ سه‌ركرده‌كانی كوردی به‌غدا‌، ده‌كرێ كه‌ركوك ببێته‌ فيدراليه‌تێكی ته‌نيا، له‌ ده‌ره‌وه‌ی حوكمی هه‌رێمی كوردستان و مه‌ركه‌زی عيراق، به‌ چاودێری نه‌ته‌وه‌ يه‌كگرتوه‌كان.

هه‌ڵبه‌ت، دڵی سه‌ركرده‌ كورده‌كان به‌وه‌ خۆشه‌ كه‌وا زۆرينه‌ی كه‌ركوك كوردن و ده‌سه‌ڵاتی حيزبه‌ كورديه‌كان و هه‌رێمی كوردستان به‌سه‌ريدا مسۆگه‌ره‌‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ وا نه‌بێ، چونكه‌ له‌ ئاينده‌دا، به‌لای دانيشتوانی كه‌ركوك (به‌ كورد و غه‌يره‌ كورده‌وه‌)، به‌رژه‌وه‌ندی ناوچه‌يی شاره‌كه‌يان ئه‌وله‌ويه‌ت وه‌رده‌گرێ، و هاوده‌نگيان له‌گه‌ڵ باقی كوردستان مسۆگه‌ر نابێ. ئه‌و ئه‌نجامه‌ له‌ ڕووی كۆمه‌ڵايه‌تی و زمانه‌وانيه‌وه‌ گرفت نيه‌، به‌ڵام له‌ ڕووی سياسيه‌وه‌، له قورسايی ده‌نگ و لۆبی سياسی كوردی كه‌م ده‌كاته‌وه‌. وه‌ له‌ ڕووی ئابووريه‌وه‌، خێراتی كه‌ركوك بۆ باقی كوردستان كه‌متر ده‌بێت و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركرده‌ی سياسی كوردی به‌سه‌ريدا كه‌متر ده‌بێته‌وه. ئه‌وه‌ خۆی له‌ خۆيدا بۆ كه‌ركوكيه‌كان سوودی هه‌يه،‌ و بۆ پارتی و يه‌كێتی مه‌ترسی هه‌يه‌. ڕه‌نگه‌ له‌ڕووانگه‌‌يه‌كی ته‌سكی حيزبايه‌تیه‌وه‌، يه‌كێتی به‌وه‌ ڕازی ببێ چونكه‌ كه‌ركوك به‌ گۆڕه‌پانێكی سروشتی خۆی ده‌زانێ. به‌ڵام پارتی ئه‌وه‌ به‌ مه‌ترسی ده‌زانێ، چونكه‌‌ له‌كۆنه‌وه‌ جه‌ماوه‌ری حيزبه‌كه‌ له‌و شاره‌دا لاوازه، سه‌ڕه‌ڕای كاری بێ ووچانی سه‌ركرده‌كانی پارتی ومه‌شغه‌له‌تی يه‌كێتی به‌‌ قه‌يرانی ناوه‌خۆيی. هه‌لبه‌ت، هه‌ردوو لايان هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر چاره‌نووسی كه‌ركوك و كوردستان له‌ ڕوانگه‌ی ته‌سكی حيزبايه‌تی و وه‌زعی جه‌ماوه‌ری ئێستايان دياري بكه‌ن.

فيدراليه‌تی كه‌ركوك له‌ناو هه‌رێم

ده‌كرێ كه‌ركوك به‌ڕه‌زامه‌ندی كورده‌وه‌ بكرێته‌ "حاله‌تێكی تايبه‌ت" و نيمچه‌ فيدراليه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ به‌ڵام له‌ناو هه‌رێمی كوردستان. له‌و حاله‌ته‌دا، ده‌كرێ‌ پارێزگاكانی تری كوردستان هه‌مان سيفه‌تی نيمچه‌ سه‌ربه‌خۆيان له‌ناوه‌وه‌ی هه‌رێم هه‌بێ، به‌ڵام هه‌موويان ده‌بێ سه‌ر به‌ يه‌ك په‌رله‌مان و يه‌ك حكومه‌تی هه‌رێم و يه‌ك سه‌رۆكايه‌تی هه‌رێم بن. خۆ ئه‌و جۆره‌ بۆچوونه‌ سوودمه‌نده‌ و به‌ڵكه‌ ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان به‌هێز ده‌كات، و ڕێگه‌ له‌ ديكتاتۆريه‌ت و ئۆتۆكراتيه‌ت ده‌گرێ. هه‌لبه‌ت ئيمڕۆ سلێمانی و هه‌ولێر هه‌ر به‌ناو يه‌كگرتوون به‌ڵام له‌ ڕاستيدا دوو فيدراليه‌تی نيمچه‌ سه‌ربه‌خۆن، و كه‌ركوكيش سێهه‌ميان ده‌بێ. له‌و حاله‌ته‌دا، مه‌رجه‌ كه‌ پڕۆسه‌ی ئاساييكردنه‌وه‌ی كه‌ركوك به‌رده‌وام بێ، ئه‌وجا باس له‌ دابه‌ش كردنی ده‌سه‌ڵاتی ناوشار بكرێ و به‌ قازانجی هه‌موو لايه‌ك ببڕێته‌وه‌. هه‌ندێ له‌ سه‌ركرده‌كانی كورد (بۆ نمونه‌ تاله‌بانی) پشتگيری خۆی له‌ به‌شداری ده‌سه‌ڵات به‌ ڕێژه‌ی ۳٢-۳٢-۳٢-٤ بۆ كورد-عه‌ره‌ب-توركومان-كلدۆئاشوريه‌كان ده‌ربڕيوه‌. ده‌شكرێ ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ توركومان، عه‌ره‌ب يان كلدۆئاشووريه‌كان تێيدا زۆرينه‌ن، جۆره‌ حوكمێكی زاتیان هه‌بێ كه‌ تێيدا گه‌شه‌ به‌ كه‌ڵتور و هه‌ويه‌ی قه‌وميان بده‌ن.

له‌ به‌شی دووه‌می ئه‌و ووتاره‌دا (له‌ هه‌فته‌ی داهاتو)، ڕێگا چاره‌ی ده‌ستووری و ئيختياره‌كانی به‌رده‌می كورد و هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كانی كورد تاوتوێ ده‌كه‌م.

Monday, 30 April 2007

قه‌يرانی كوردی ئێران و مه‌سئوليه‌تی سه‌ركرده‌كانيان



له‌ ديوی ئێران: باری خه‌لك ناله‌باره‌، ڕژێم له‌ قه‌يرانه‌، و حيزبه‌ كورديه‌كان له‌ په‌ڕاوێزدانه‌

هه‌تا سه‌ركرده‌كان ناوماڵيان ته‌رتيب نه‌كه‌ن وشێوازی خه‌باتيان نه‌گۆڕن، نابنه‌‌ ياريكه‌ر له‌ سه‌ر شانۆی ڕووداوه‌كان

هاوڵاتی ژماره‌ ۳٢٥ی ۹ی مايۆی ٢٠٠٧

پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

ململانێی ئێران له‌به‌رامبه‌ر گه‌وره‌ زلهێزی دونيا، هه‌روا به‌رده‌وام له‌ سه‌ردێڕی هه‌واڵه‌كانه‌‌. وا چاوه‌ڕوان ده‌كرا كه‌ له‌ ڕووی هه‌لچوونی فشاری نێوده‌وڵه‌تیدا، سه‌رۆك مه‌حمود ئه‌حمه‌دینه‌ژاد نه‌رميی بنواندبايه‌ و ووڵاته‌كه‌ی له‌ ئاگری پێكدادان و شه‌ڕی خۆتڕين ڕزگار كردبايه‌. به‌ڵام، به‌ پێچه‌وانه‌وه، ئيختياری زياده‌ كرژيی هه‌ڵبژارده‌وه و به‌ شێوازی به‌رامبه‌ركی له‌گه‌ڵ زلهێزه‌كان كارده‌كات و كارده‌داته‌وه‌‌. ده‌يه‌وێ ده‌ريبخات كه‌ ڕژێمی ئێران بايی ئه‌وه‌نده‌ له‌ خۆی دڵنيايه كه‌ نه‌ك ته‌نيا له‌ هه‌ڕ‌‌ه‌شه‌ی زلهيزان ناترسێ، به‌ڵكو ته‌شقه‌ڵه‌شیان پێ ده‌كات. هه‌ر ئه‌و شێوه‌ بير كردنه‌وه‌‌يه‌ بوو وای لێكرد كه‌ پازده‌ سه‌رباز‌ه‌ ئاويیه‌‌كانی به‌ريتانيا‌ بفڕێنێ و دوايی ئازاديان بكات، وه‌يان بێته‌ سه‌ر شانۆ و به‌بێ منه‌تی بڵێ كه‌ ئێران توانای زياده‌ به‌رهه‌مهێنانی يۆرانيۆمی پاك كراوی هه‌يه‌ هه‌تا ڕاده‌ی دروستكردنی چه‌كی ئه‌تۆمی.

ئه‌مريكا و لێدانی ئێران

له‌ ووتارێكی پێشترمدا (هاوڵاتی ژماره‌ ۳١٥ و ۳١٦) ستراتيژيه‌تی نوێی سه‌رۆك (بوش)م تاوتوێ كرد و خوێندنه‌وه‌ی خۆم بۆ پلانه‌كه‌ی دياريكرد به‌وه‌ی كه‌ ده‌يه‌وێ دوو چۆله‌كه‌ به‌ به‌ردێك بكوژێ. له‌لايه‌كه‌وه‌ ده‌يه‌وێ ئارامی له‌ عيراقدا سه‌قامگير بكات، له‌ لايه‌كی تره‌وه‌ خۆی بۆ ليدانی ئێران ئاماده‌ بكات. به‌لای نێۆكۆنزێرڤه‌تيڤه‌كان، واته‌ فه‌يله‌سوفه‌ ستراتيژيسته‌كانی پاڵپشتی ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش، زۆر گرنگه‌ كه‌ گه‌وره‌ زلهێزی دونيا له‌ شه‌ڕی عيراقدا نه‌يدرۆڕێنی، ده‌نا له‌ عيراقه‌وه‌ سه‌ره‌وخوار، كۆتايی به‌ هه‌يبه‌ت و ده‌سه‌ڵات و نفوزی ئه‌مريكی دێ. ‌ تاكه‌ فاكته‌ری ڕێگريش له‌ سه‌ركه‌وتن، مه‌سه‌له‌ی ده‌ستێوره‌ردان و نفوزی بێ سنووری ئێرانيه‌ له‌ سياسه‌ت و جيهازی ده‌وڵه‌تی عيراقی. هاوكات، ئێران خه‌ريكی دروستكردنی بۆمبی ئه‌تۆميه‌، به‌وه‌ش بوونی ئيسرائيل و نفوزی ئه‌مريكا و ئارامی ووڵاته‌كانی ده‌ورو پشت و باقی جيهان ده‌خاته‌ مه‌ترسی هه‌ژانه‌وه‌. بۆيه‌ به‌ هه‌ر وه‌سيله‌يه‌ك بێ، ده‌بێ ڕێگه‌ له‌ ڕژێمی ئێران بگيردرێ.

له‌ ووتاره‌كه‌ی پێشوو، هه‌وڵمدا ئه‌لته‌رناتيڤه‌كانی به‌رده‌می سه‌رۆك بوش و سه‌رۆك ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد هه‌لسه‌نگێنم، و ويستم كه‌ نيشانی بده‌م بۆچی ئه‌گه‌ری شه‌ڕی ئه‌مريكا و ئێران زياتره له‌ ئه‌گه‌ری چاره‌سه‌ری ئاشتيانه‌. ڕاسته‌‌ لێدانی ئێران كارێكی ئاسان نيه، له‌به‌ر چه‌ندين هۆی لۆجيستی و عه‌سكه‌ری. به‌ڵام سه‌ڕ‌ه‌ڕای ئه‌و گرفتانه‌، له‌وه‌ده‌چێ كه‌ ده‌مێكه‌ سه‌رۆك بوش و حكومه‌تی ئيسرائيل بڕياری لێدانی ئێرانيان داوه،‌ وه‌ كارهه‌ر له‌سه‌ر ته‌نفيزيان ماوه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، له‌ چه‌ندين لاوه‌، موخابه‌راتی (سی ئای ئه‌ی) و وه‌زاره‌تی به‌رگری (په‌نتاگۆن) و وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مريكی، به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ نه‌زيڕه‌كانی ئيسرائيليان، كه‌وتوونه‌ته‌ جموجۆڵيی و ئاماده‌باشی و زه‌مينه‌ خۆش كردن. به‌شێك له‌و ئاماده‌كاريه‌، بريتيه‌ له‌ ڕێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌و لايه‌نانه‌ی كه‌ ئه‌مريكا به‌ گرنگيان ده‌زانێ له‌ كاتی لێدانی ئه‌مريكی. ئه‌وانه‌ توركيا و لايه‌نه‌ عيراقيه‌كان و هه‌رێمی كوردستان و ده‌وڵه‌ته‌ كه‌نداويه‌كان و پاكستان و ئه‌فغانستان و زلهێزه‌ جيهانيه‌كان ده‌گرێته‌وه‌. بێ گومان، خودی ئۆپۆزيسيۆنی ناوه‌كی ئێرانيش ده‌بێ به‌شێك بن له‌و ئالقه‌ گرنگانه، به‌ڵام ئايا به‌شدارن يان چاودێر.

ڕۆڵی ئوپۆزيسيۆنی ئێرانی

هه‌ڵبه‌ت، لايه‌نی ئوپۆزيسيۆنی ئێرانی (عه‌ره‌بی و فارسی و كوردی و بلوشی و توده‌ و موجاهيدی خه‌لق و شاهه‌نشاهيه‌كان و هی تر) گرنگی خۆيان هه‌يه‌، و تا ئێستا ئه‌مريكا په‌يوه‌ندی، به‌ كه‌م يان به‌ زۆر، به‌ زۆربه‌يان كردوه‌. به‌لام دياره‌ كه‌ له‌مه‌ودای سێ دێكه‌يد (دێكه‌يد = ده‌ساڵ‌)ی ڕابوردوودا، ڕژێمی ئێرانی توانيويه‌تی ئۆپۆزيسيۆنه‌كانی خورد كاته‌وه‌ و له‌ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی ئێراندا زه‌ربه‌ی كوشنده‌يان لێ بدات. له‌ زۆر حاله‌تيشدا، ڕژێمی ئێران پێويستی به‌ پيلانی گرانبه‌ها نه‌بوه‌ بۆ ده‌ست لێوه‌شاندنيان، چونكه‌ ئيمڕۆ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی له‌ هه‌موو سه‌رده‌مێكی پێشوودا بێ ئه‌ستێره‌ و بێ مه‌رجه‌ع و بێ ڕێڕه‌وترن. بۆيه‌، هێچ جۆره‌ ئه‌لته‌رنه‌تيڤێك بۆ ڕژێمی ئێستای ئێران له‌ ئاسۆدا به‌دی ناكرێ.‌ ڕوخانی ڕژێيميش، سه‌ڕ‌‌ه‌ڕای ئه‌زمه‌ی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی ووڵاته‌كه‌، وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی بيركردنه‌وه‌ی ناواقيعيانه‌ی ئۆپۆزيسيۆن، له‌ حيسابی زلهێزه‌كاندا نيه‌.

دياره‌ كه‌ حيزبه‌ ئۆپۆزيسيۆنه‌كان له‌ ده‌وروبه‌ر و ڕۆژگاری دژواردا خه‌باتیان كردوه‌ و تائێستا نه‌يانتوانيوه‌ سوود له‌ ده‌رفه‌ته‌ جيهانی و ناوچه‌ييه‌كان ببينن. له‌ ئاستی ناوه‌خۆياندا، هه‌ر له‌ به‌ر ناته‌واوی پێكهاته‌ی حيزبيان، و سياسه‌تی ناوه‌كيان و ته‌حالوفاتيان و ململانێی نێوانياندا، خۆيان گه‌وره‌ترين دوژمنی خۆيان بوونه‌. بێجگه‌ له‌وانه‌ش، ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی هه‌ر له‌ فه‌له‌كی كلاسيكی كۆندا ده‌سووڕێته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی بازی دابێته‌ سه‌ر قافله‌ی پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجی و گلۆبه‌ليزه‌ و خۆڕاهێنان له‌گه‌ل قانونی جيهانی تازه‌، كه‌ تێيدا چاره‌نووسی ووڵاتان له‌سه‌ر كاغه‌ز و له‌ سه‌ر مێزی بڕيارده‌رانی زلهێزه‌كاندا دياري ده‌كرێ، نه‌ك له‌ ناو ده‌شت و چياكانی ئێران.

هه‌ڵبه‌ت لێدانی ئێران له‌مه‌ودای دووردا له‌‌ قازانجی ووڵاته‌ دراوسێكان و باقی مرۆڤايه‌تی جيهانيدايه‌‌. به‌ڵام گه‌وره‌ترين سوودمه‌ندی ئه‌و لێدانه‌ بريتيه‌ له‌ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی، به‌ حيزبه‌ كورديه‌كانه‌وه‌. بۆيه‌ش، به‌ گوێره‌ی لۆژيك، وا چاوه‌ڕوان ده‌كرێ كه‌ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی ڕۆڵيان له‌ پڕۆسه‌كه و له‌ هاوكاری ئه‌مريكادا هه‌بێ. شێتكی چاوه‌ڕوان لێكراويشه‌ كه‌ ڕژێمی ده‌ستوه‌شێنی ئێران له‌مه‌ودوا ته‌ركيزێكی زياتر (له‌ ڕووی زانياری و لێدانی سه‌ربازی) بخاته‌ سه‌ر ئۆپۆزيسيۆن، تاوه‌كو لاوازتر و بێ خێرتريان بكات.

له‌ڕووی ستراتيژيه‌وه‌، ڕژێمی ئێران حيسابی مه‌زنتر بۆ حيزبی ئۆپۆزيسيۆنی سه‌رتاسه‌ريی ئێرانی ده‌كات، ئه‌وانه‌ی ده‌ستيان ده‌گاته‌ ته‌هران وموئه‌سسه‌كانی ده‌وڵه‌تی ئێران‌. له‌وانه‌، ڕه‌نگه‌ موجاهيدی خه‌ڵق له‌ هه‌مويان كاريگه‌رتر بێ‌. هه‌ڵبه‌ت، ئۆپۆزيسيۆنی عه‌ره‌بی خوزستانيش، گرنگی تايبه‌تيان هه‌يه‌ له‌به‌ر نزيكيان له‌‌ سه‌رچاوه‌ و ڕێ هاتوچۆی نه‌وت و به‌رهه‌مه‌ ئابووريه‌كانی تر. به‌لام ئێران توانيويه‌تی مه‌ترسی ئه‌وانه‌ كه‌م بكاته‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی حكومه‌ت و ڕێكخراوه‌ شيعه‌ كاريگه‌ره‌كانی عيراقیدا. هه‌رچی ئۆپۆزيسيۆنی كورديه‌، ڕۆڵ و تايبه‌تمه‌ندێتيه‌كه‌ی جياوازه‌ له‌وانی تر، مه‌ترسيه‌كه‌ی بۆ ڕوخانی ڕژێم له‌وانی تر كه‌متره‌، و به‌هه‌مان شێوه‌ش بايه‌خی بۆ ئه‌مريكا له‌وانی تر كه‌متره‌.

ڕۆڵی حيزبه‌ كورديه‌كان

ئاشكرايه‌ كه‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات‌ گرنگيه‌كی ستراتيژی عه‌سكه‌ری و ئابوری و سياسی ئه‌وتۆی نيه كه‌ به‌ هۆيه‌وه‌ ڕژێمی ئێران لاواز ببێ وه‌يان بڕوخێ. هه‌روه‌ك هی كوردستانی باشوور نه‌يبو به‌رامبه‌ر به‌ ژڕێمی به‌غدا له‌ سه‌رده‌می حوكمی مه‌ركه‌زی. به‌ڵام توانای كوردی ئێران ده‌كرێ زۆر زياتر بێ له‌وه‌ی كه‌ هه‌يه‌. خۆ له‌ ڕووی ژماره‌‌ی دانيشتوان و پانايی جيۆگرافیه‌وه‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات له‌ هی باشوور گه‌وره‌تره. وه‌ توانای ڕژێمی ئێران بۆ كۆنتڕۆڵكردنی خاك و خه‌لك و ڕووداوه‌كانی ناو كوردستانی كه‌متره‌ وه‌ك له‌ باقی ئێران. سه‌ڕ‌‌ه‌ڕای لاوازيان، حيزبه‌ كورديه ئێرانيه‌كان جه‌ماوه‌رينه‌ و تۆڕی ڕێكخراوه‌يی و زانياریان بڵاوه‌. دياره‌ كه‌ ترسی ئێرانيش له‌وه‌دا‌يه‌ كه‌ ڕ‌ه‌نگه‌ ئه‌مريكا و ئيسرائيل هه‌وڵده‌ن ئه‌و ڕێكخراوانه‌ ڕازی بكه‌ن و داوای هاوكاريان لێ بكه‌ن و له‌ دژی ڕژێم به‌كاريان بهێنن. بۆيه‌ش، حيزبه‌ كورديه‌كان له‌ مه‌وقيعێكی به‌هێزدان بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆڵی ميژوويی گرنگ ببينن له‌ كۆ كردنه‌وه‌ی ئۆپۆزيسيۆن و به‌رده‌وامی پێدانی فشاری سياسی له‌سه‌ر ئێران.

له‌ ئاينده‌ی نزيكدا، ئه‌مريكا و ئيسرائيل، پێويستيان به‌ زانياری زيندوو ده‌بێ، بۆ تێگه‌يشتن له‌ حاڵی ناو ئێران و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی فشاری نێوده‌وڵه‌تی له‌ناو جيهازی ده‌وڵه‌ت و نه‌فسيه‌تی خه‌ڵكی ئێران. بۆ ئه‌وه‌ش پێويستيان به‌ تۆڕی ئۆپۆزيسيۆنێكی كاريگه‌ر هه‌يه‌ كه‌ بتوانن ڕێڕه‌وی شه‌ر و چاره‌نووسی دواڕۆژی ئێران بگۆڕن. ئه‌مريكا و ئيسرائيل ئاماده‌ن هاوپه‌يمانيه‌تی ئه‌و ئۆپۆزيسيۆنه‌‌ له‌ به‌رامبه‌ر كۆمه‌كدا مسۆگه‌ر بكه‌ن. به‌وه‌ش حيزبه‌ كورديه‌كان ده‌توانن له‌ خاڵێكی به‌هێزه‌وه‌ بێنه‌ مه‌يدان و مه‌وقيعی سياسی خۆيان دابكوتن. له‌و حاڵه‌ته‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مريكا پشتيان پێ ببه‌ستێ بۆ پێشڕه‌ويكردنی ئوپۆزيسيۆنی ئێرانی، و كاركردنه‌ سه‌ر ڕووداوه‌ ناوه‌كيه‌كانی ئێران، وه‌ك ئه‌و ڕۆڵه‌ مه‌زنه‌ی كه‌ يه‌كێتی و پارتی ديتيان به‌رله‌ ڕوخانی ڕژێمی سه‌ددام.

هه‌ڵبه‌ت له‌ ياری نێوده‌وڵه‌تيدا، كورد به‌ گشتی هێشتا ياريكه‌ری كاريگه‌ر نيه‌، به‌ڵام له‌ ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، خه‌ريكه‌ حيسابی بۆ بكرێ. هه‌روه‌ك له‌ ووتاری پێشوومدا ئاماژه‌م بۆ ئه‌وه‌ كرد كه‌وا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی حكومه‌ت و حيزبه‌كانی هه‌رێمی كوردستانی عيراقدا نيه‌ كه‌ ببنه‌ ته‌ره‌ف له‌ ململانێی ئه‌مريكا و ئێران. به‌ڵام بۆ حيزبه‌ كوردیه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كانی ديوی ئێران، ئه‌و كرژيه‌ی ئه‌مريكا و ئێران فرسه‌تێكی مێژووييه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ شانۆی ڕووداودا سه‌ر هه‌ڵده‌نه‌وه‌ و ببنه‌ ياريكه‌رێكی گرنگ. خۆ له‌ ڕووی باری ته‌نيزيميه‌وه‌، حيزبه‌ كورديه‌كان له‌ باقی ڕێكخراوه‌كانی ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی له‌پێشترن وه ده‌توانن له‌ ڕووی جمومۆڵيشه‌وه‌ له‌ پێش بن. هه‌ڵبه‌ت، بۆ ئه‌وه‌ ده‌بێ ئاماده‌ بن بۆ قوربانيدان، وه‌ بۆ هێرشی دڕندانه‌ی ئێران. ده‌بێ ئاماده‌ش بن بۆ به‌لاوه‌نانی جياوازيه‌ ناوه‌كيه‌كانيان، تاكو ئه‌مريكا حيسابيان بۆ بكات و ده‌ست له‌ ناو ده‌ستيان بنێ و ماندووبوونی پێيانه‌وه‌ خه‌سار نه‌بێ. .

ئايا حيزبه‌ كورديه‌كان ئاماده‌ن؟

نه‌خێر، به‌و شێوه‌ی ئێستايان، حيزبه‌ كوردیه‌كانی ئێران شاخێكی به‌رزیان له‌به‌رده‌مه‌. دياره‌ كه‌ نه‌ له‌ ناوه‌وه‌ و نه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئێراندا كاريگه‌رن، وه پێويستيان به‌ ڕاته‌كانێكی ڕاديكاليانه‌ هه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حيسابيان بۆ بكرێ و ئه‌و جۆره‌ ڕۆڵه‌ گرنگانه‌ ببينن.

به‌ پێكهاته‌ و به‌ بيركردنه‌وه‌، هێشتا حيزبه‌ كورديه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی سارددا ده‌ژين. شێوازی هه‌ڵسوڕان و په‌يوه‌ندی سه‌ركرده‌و ڕه‌‌‌عيه‌كانيان كلاسيكيانه‌يه‌ و له‌سه‌ر شێوه‌ی هه‌ڕه‌می كۆمۆنيستانه‌ی ستالينيانه‌يه‌. به‌ گوێره‌ی ده‌ستوور و كه‌ڵتووريان، حيزب له‌ خزمه‌تی تاكه‌ كه‌سی بڕيارده‌ری سه‌رووی لوتكه‌دايه‌‌. كه‌ ئه‌و تاكه‌ كه‌سه‌ی لوتكه‌ ده‌مرێ، ده‌كوژرێ، زيزده‌بێ، ده‌رده‌كرێ يان داده‌نيشێ، ئه‌وا ته‌واوی هه‌ڕه‌مه‌كه‌ ده‌ته‌پێ. به‌وه‌ ململانێی ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌ مايه‌ی له‌ت بوونی سه‌رانسه‌ری حيزبه‌كان، به‌ جۆرێك كه‌ برا ده‌بێته‌ دوژمنی سه‌ره‌كی براكه‌ی، و ڕژێم و دوژمنی ده‌ره‌كی ده‌بنه‌ هه‌ده‌فی لاوه‌كی.

ڕژێمی ئێران و عیراق و توركيا ته‌ركيزی پيـلانه‌كانيان له‌سه‌ر لادانی شه‌خسی سه‌ر لوتكه‌ی هه‌ره‌می حيزبه‌ ئۆپۆزيسيۆنه‌كانه‌، چونكه‌ ده‌زانن ئه‌وه‌ به‌ته‌نيا نيوه‌ی سه‌ركه‌وتنه‌ له‌ شه‌رياندا‌. نموونه‌ی زيندوومان زۆرن. زيندانی كردنی عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان بوه‌ مايه‌ی سه‌رلێشێوان و شكستی سياسی و عه‌سكه‌ری و ته‌نزيمی په‌كه‌كه‌‌، تا ڕاده‌يه‌ك كه‌ قه‌ت له‌ڕێگه‌ی شه‌ڕی سه‌ربازيه‌وه‌ دوژمن ئه‌و جۆره‌ سه‌ركه‌وتنه‌ی له‌ دژيان به‌ ده‌ست نه‌ده‌هێنا. هه‌ڕه‌می يه‌كێتی نيشتمانی كوردستانيش به‌ هه‌مان شێوه‌يه‌، و له‌گه‌ڵ نه‌خۆش كه‌وتنی سه‌رۆك تاله‌بانی كه‌لێنی پێشڕه‌وايه‌تی حيزبه‌كه‌ به‌ زه‌قی به‌ده‌ر كه‌وت و ئێستا مه‌ترسی له‌ت بوون له‌ ڕێكخراوه‌كه‌ ده‌كرێ. شه‌هيد كردنی عه‌بدولره‌حمان قاسملۆ، و دوای ئه‌ويش شه‌ڕ‌ه‌فكه‌ندی، له‌ حيزبی ديموكراتی كوردستانی ئێرانيش به‌ هه‌مان شێوه‌، تينی له‌ حيزبه‌كه‌ بڕی و تووشی ملمانێ و له‌ت بوون و لاوازبوون و داتكانی ئه‌ندامان و پێشمه‌رگه‌كانی كردوه‌. واته‌، ئه‌وه‌ی دوژمن ويستويه‌تی كتومت خودی حيزبه‌ كورديه‌كان جێبه‌جێيان كردوه‌.

له‌ دوای شكست و له‌ت بوونی حيزبی ديموكرات و كۆمه‌ڵه‌، ئێستا بۆشاييه‌كی سياسی و ته‌نزيمی له‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتدا به‌دی ده‌كرێ. هه‌ڵبه‌ت، خه‌ڵكی كوردستان و ده‌ره‌وه‌ی ووڵات توشی ئيحبات و داماوی هاتوون، وه‌ هه‌ست به‌ خه‌سار بوونی ئاره‌قه‌ و خوێن و قوربانيه‌كانيان ده‌كه‌ن. دياره‌ كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ تێنووی ئازادیه و عه‌وداڵی ڕزگاريه‌ و ئاماده‌ی خه‌باته‌، بۆيه‌ش چاو ده‌گێڕێ له‌ به‌ديل. له‌و نێوه‌دا، په‌كه‌كه‌ ئه‌زموونی خه‌باتی باكوری بۆ ڕۆژهه‌لات گواستۆته‌وه‌ و (په‌ژاك) ی دروست كردوه‌ و ده‌يه‌وێ ئه‌و بۆشاييه‌ پڕ بكاته‌وه‌. ئه‌گه‌رچی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان گۆڕه‌پانێكی سروشتی په‌كه‌كه‌ نيه‌، به‌لام له‌ نێو كوڕ و كچی لاودا ئێستا ڕۆڵی كاريگه‌رتری هه‌يه‌ له‌ باقی ڕێكخراوه‌كانی تر.

ته‌رتيبی ماڵ

به‌و پێيه‌، يه‌كێك له‌ ئه‌وله‌وياتی حيزبه‌ كورديه‌كان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ به‌رنامه‌ و په‌يڕه‌و و پڕۆگرامی خۆياندا بچنه‌وه‌ و ڕێگه‌ی تاكڕه‌وی و شه‌خس په‌رستی بگرن، و ميكانيزمی خۆ نوێكردنه‌وه‌ دابڕێژن. دواتر، پێويسته‌ دۆسيه‌يه‌كی تۆكمه‌ی هاوبه‌ش‌ ئاماده‌ بكه‌ن، كه‌ تێيدا به‌يانی بكه‌ن ئايا ئامانجيان چيه‌، چيان ده‌وێ، بۆچی شه‌ڕ ده‌كه‌ن، وه‌ نه‌خشه‌ی ڕێگای ڕزگاريان چۆنه‌ و به‌رنامه‌ی ئه‌لته‌رنه‌تيڤيان بۆ ڕژێمی ئێران چيه‌. تا ئێستا ديار نيه‌ كه‌ كوردستانی ڕۆژهه‌لات سنووری له‌ كوێيه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ چێ ده‌وێ، وه‌ سه‌ركرده‌ی سياسی به‌رنامه‌ی بۆ دواڕۆژی ووڵاته‌كه‌ی چيه‌. ئايا خه‌بات بۆ هه‌مان كۆنه‌ چاره‌سه‌ری خودموختاری ده‌كات، وه‌يان سه‌يری دونيایان كردوه‌ كه‌ چه‌ندين نموونه‌ی پێكه‌وه‌ژيانی فيدراڵی هه‌ن، و ده‌كرێ كه‌ له‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئێراندا هه‌مان ئه‌زموون پياده‌ بكرێ. ڕه‌نگه‌ پارچه‌كردنی ئێران بۆ چه‌ندين فيدراليه‌تی يه‌كگرتوو، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ووڵاته‌ دراوسێكان و زلهێزه‌كاندا بێ، بۆيه‌ش ئه‌و جۆره‌ بيركاريه‌ به‌ جيددی وه‌رده‌گيرێ. ئه‌و جۆره‌ دۆسيه‌ ده‌بێ هه‌رده‌م ئاماده‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی بخرێته‌ سه‌ر مێزی هه‌موو گفتوگۆيه‌ك، جا له‌گه‌ڵ ئه‌مريكا بێ، له‌گه‌ڵ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی بێ، وه‌يان له‌گه‌ڵ خودی ڕژێمی ئێرانی بێ.

پێويسته‌ حيزبه‌ كوردستانيه‌كان بكه‌ونه‌ گفتوگۆی ڕاسته‌وخۆ و شه‌فاف، وه‌ خاڵی هاوبه‌ش ببيننه‌وه‌ و له‌سه‌ری ڕێك بكه‌ون، و ئه‌وجا‌ ميكانيزمی پێكه‌وه‌ ئيش كردن بدۆزنه‌وه‌. واته‌، ناوكی به‌ره‌يه‌كی كوردستانی ڕۆژهه‌لاتيی پان و به‌رين دروست بكه‌ن كه‌ ببێته‌ چه‌ترێك بۆ كۆ كردنه‌وه‌ی ڕێكخراوه‌ جيا جياكانی كوردی، به‌بێ ئه‌وه‌ی پێويست بكات كه‌ له‌ ڕووی ته‌نزيمه‌وه‌ يه‌كبگرن. به‌ هه‌مان شێوه‌، به‌ره‌يه‌كی فراوانتر بۆ ڕێكخراوه‌ ئێرانيه‌كان په‌يدا بكه‌ن، بۆ نزيك كردنه‌وه‌ی ئۆپۆزيسيۆنی ئيرانی كوردی و غه‌يره‌ كوردی. به‌و جۆره‌ موباده‌ره‌ و ده‌ستپێشخه‌ريه‌، حيزبه‌ كورديه‌كان ده‌توانن ڕۆڵی پێشڕه‌وێتی ببينن.

پێويسته‌ كوردی ئێران له‌ ڕوانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزيه‌وه،‌ به‌ پراگماتيكانه‌ بير بكاته‌وه‌ و ده‌ستی هاوكاری بۆ خه‌ڵكانێك درێژ بكات كه‌ ڕه‌نگه‌ دۆسته‌كانی تر ڕايان له‌سه‌ر نه‌بێ. هه‌ڵبه‌ت ياريه‌كه‌ ئاڵۆزه‌، به‌ڵام ده‌كرێ كه‌ هيچ په‌يوه‌نديه‌كيان له‌سه‌ر حيسابی ئه‌وه‌ی تر نه‌بێ. بۆ نموونه‌، ڕێكخراوی موجاهيدی خه‌ڵق ده‌ستيان به‌ خوێنی كورد و شيعه‌ی عيراقی سوور بووه‌، بۆيه‌ش له‌ لای خه‌ڵك و سياسه‌تمه‌داری كوردی باشوور ئێسكيان گرانه، وه‌ ئه‌زموونی كوردی ڕۆژهه‌ڵاتيش له‌گه‌ڵ تيرۆریستانی موجاهيدين تاڵه‌. به‌ڵام له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كوردی ڕۆژهه‌ڵاته‌ كه‌ ده‌رگای گفتوگۆيان له‌گه‌ڵ بكاته‌وه‌ و له‌ نزيكه‌وه‌ ئاگاداری جموجۆڵيه‌كانيان بێ. ئه‌گه‌ر پێويستيش بوو ده‌كرێ هاوكاريشيان بكات له‌ دژی دوژمنی هاوبه‌ش. هه‌ڵبه‌ت، ئه‌و جۆره‌ هاوكاريه‌ش ده‌بێ به‌ شه‌رت و به‌ حه‌زه‌ر‌ بێ، له‌ به‌ر هۆی ئاشكرا. پێده‌چێ كه‌ ئه‌مريكا موجاهيدينی خه‌ڵقی به‌كار هێنابێ و به‌ نياز بێ له‌ داهاتوودا ڕۆڵی گه‌وره‌تريشيان پێ بسپێرێ.

خه‌باتی چه‌كدار

خه‌باتی چه‌كدار شوێن و كاتی خۆی هه‌يه‌، و ڕۆڵی پيرۆزی خۆی هه‌يه‌ له‌ به‌رده‌وامی پێدانی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد. هه‌لبه‌ت، مه‌زنترين و به‌رزترين ئاستی قوربانيدان، پێشمه‌رگايه‌تيه، به‌تايبه‌تی‌ له‌ سه‌رده‌می سه‌ختی ئۆپۆزيسيۆنيدا. له‌ڕێگه‌ی خه‌باتی چه‌كداره‌وه‌، دۆست و دوژمن هه‌ست به‌ بوون و قورسايی و مه‌ودای جيدديه‌ت و ئيمانی ميلله‌تێك ده‌كات له‌ڕاست داواكاری مافه‌كانی. له‌ڕێگه‌ی خه‌باتی پێشمه‌رگه‌وه‌، خه‌ڵكی كوردستان دڵنيايه‌ كه‌ بزوتنه‌وه‌كه‌ی زيندووه‌. له‌به‌ر ئه‌وانه‌ و ده‌يان هۆی گرنگی تر، ده‌بێ خه‌باتی چه‌كداری پێشمه‌رگه‌ به‌رده‌وام بێ.

به‌ڵام خه‌باتی چه‌كدار ته‌نيا لايه‌نێكه‌ له‌ چه‌ندين لايه‌نی خه‌باتی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازیی. له‌ ڕۆژگاری ئيمڕۆدا كاريگه‌ريی خه‌باتی چه‌كدار له‌ دژی ئێران دياريكراوه، به‌لكو زۆر كه‌مه‌. كوردستانی ئێران له‌ ڕووی جوگرافيه‌وه‌، له‌ ته‌هران دووره‌، و بۆيه‌ش كاريگه‌ریه‌كی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر گۆڕانی حوكمڕانی نيه‌. خۆ هه‌موو ده‌مێك حكومه‌تی ئێران توانای شه‌‌ڕی عه‌سكه‌ری له‌ دژی كورد هه‌يه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی سه‌ركرده‌كانيان گوێ بده‌نه‌ زه‌ره‌ری گيانی و ئابووری و ژێرخانی. له‌ هه‌موو شه‌رێكيشدا (به‌ براوه‌ يان دۆڕاو)، هه‌ر كورد زه‌ره‌رمه‌نده‌. بۆيه‌، پشت به‌ستن به‌ ته‌نيا به‌‌ لايه‌نی عه‌سكه‌ری و پێشمه‌رگايه‌تی، كه‌م سووده‌‌.

لۆبی كردن

له‌ سه‌رده‌می گلۆبه‌ليزه‌دا، دونيا بچوك بۆته‌وه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تان له‌ سه‌ر شانۆی جيهانيدا ده‌نگيان هه‌يه‌، ميلله‌تانی بنده‌ست و گروپی بچوكی خاوه‌ن قه‌زيه‌ش ده‌توانن كاريگه‌ر بن و ده‌نگبيستراو بن. ئيمڕۆ له‌ جاران زياتر، ده‌كرێ مافی چاره‌نووسی ميلله‌تێك له‌ ڕێگه‌ی لۆبيكردنه‌وه‌ زامين بكرێ. خۆ بزوتنه‌وه‌يه‌كی جه‌ماوه‌ری خاوه‌ن قه‌زيه‌ی وه‌ك هی كوردی، له‌ مه‌وقيعێكی سياسی و ئه‌خلاقی زۆر به‌ هێزه‌وه‌ ده‌توانێ داوای مافی بكات.

له‌زۆر لاوه‌، زه‌مينه‌ خۆش بووه‌ و كار بۆ كوردی ڕۆژهه‌ڵات ئاسان بووه‌. كوردی باكور (په‌كه‌كه‌) زۆر به‌كارن له‌ سه‌ر شانۆی ئه‌وروپی، و له‌ڕێگه‌ی ئه‌وان و كوردی باشووره‌وه ئاستی ئاگاداری و سۆزی پشتگيری له‌ ئه‌وروپادا له‌ به‌رزيدايه‌. كوردی باشوور (عیراق) قۆناخی مه‌زنتريشيان بڕيوه‌ و ئه‌زموونيان كه‌ڵه‌كه‌ بوه‌ و ئێستا ده‌نگيان ده‌گاته‌ گوێی بڕيارده‌ری زلهێزه‌كان. هه‌روه‌ها له‌ ڕووی كۆمه‌كی دارايی و سياسی و عه‌سكه‌ريه‌وه‌، ديسانه‌وه‌، كوردی عيراق سه‌نه‌دێكی گه‌وره‌ن بۆ حيزبه‌ كورديه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كان. هه‌ڵبه‌ت پێويسته‌ كه‌ به‌ باشترين شێوه‌ سوود له‌ وه‌زعی ته‌ندروستی كوردستانی باشوور وه‌ربگيردرێ. ڕاسته‌، كوردی باشوور كه‌مته‌رخه‌م بوونه‌ له‌ ڕووی پشتگوێ خستنی ويست و خه‌باتی ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كان، وه‌ ده‌ستێوه‌ردانيان، هاندانيان، وه‌يان به‌لانی كه‌مه‌وه‌ ناوبژی نه‌كردنيان به‌ گوێره‌ی پێويست. هاوكات، حيزبه‌ كورديه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كانيش، ده‌قيان گرتوه‌ له‌ سستی و ناكۆكی ناوه‌كی و ناته‌بايی. هه‌ڵبه‌ت هه‌تا خۆيان يه‌ك نه‌بن، ماڵيان ته‌رتيب نه‌كه‌ن، نه دۆست و نه‌ دوژمن حيسابيان بۆده‌كات وه‌يان به‌ كه‌س به‌ جيدديان وه‌رده‌گرێت.

كۆمه‌ڵگای كوردی ڕۆژهه‌ڵاتی له‌‌هه‌نده‌ران، به‌ حيزبه‌كانيانه‌وه‌،كاكانه ته‌ركيزيان له‌سه‌ر كاری لۆبی نێوده‌وڵه‌تی كه‌مه‌. زياتری ته‌ركيزيان له‌سه‌ر خودی كۆمه‌ڵگاكه‌ی خۆيانه‌ و خه‌ريكی كارو كاسبی و ململانێی ناوه‌خۆيين. واته‌ له‌ بواری سياسه‌تكاری نێوده‌وڵه‌تيدا، كاريگه‌ريه‌كی ئه‌وتۆیان نيه‌ و تا ئێستا نه‌يانتوانيوه‌ له‌ ئاستی ئيداره‌ی حكومه‌ته‌كان و په‌رله‌مانه‌كان فشار بخه‌نه‌ سه‌رسه‌رچاوه‌كانی بڕياردان.

له‌ ئه‌مريكا و ئه‌وروپا

ئیمڕۆ ئه‌مريكا چه‌قی لۆبي كردنی جيهانيه، نه‌ك ته‌نيا بۆ ميلله‌تێكی بنده‌ستی وه‌كو كورد، به‌ڵكو بۆ ده‌وڵه‌تانی دامه‌زراوی دونياش. پێويسته‌ ڕێكخراوه‌كانی كوردی ئێران ته‌ركيزی بێ پايانيان بخه‌نه‌ سه‌ر لۆبی له‌ واشينگتن. له‌وه‌ ناچی كه‌سايه‌تی ديار، به‌ فولتايم له‌ ئه‌مريكا، نوێنه‌رايه‌تی حيزبه‌ كورديه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كان بكات. پێويسته‌ به‌ زووترين كات، هه‌ر حيزبه‌ی چه‌ند ئه‌ندامێكی زمانزان و لێزانيان بگوازنه‌وه‌ بۆ واشينگتن. ‌ به‌ هاوكاری نوێنه‌ری حكومه‌تی هه‌ريمی كوردستانی باشوور، وه‌‌يان شاره‌زايانی تری كوردی باشوور، خۆيان به‌ ئه‌ندامانی سينات و كۆنگرێسی ئه‌مريكی و ئالقه‌كانی بيركاری موئه‌سسه‌سه‌ی حوكمڕانی و ڕۆژنامه‌ و ميديای ئه‌مريكايی بناسێنن. پێويسته‌ ئه‌و نوێنه‌رانه‌ به‌ زوويی ده‌وره‌ی ڕاهێنان بدينن و فێری په‌يوه‌ندیكردن و ئوسلوبی ڕاكێشان و ڕازی كردنی سياسه‌تمه‌داره‌ كاريگه‌ره‌كانی ئه‌مريكی ببن. له‌وێوه‌، زانياری وورد و شاره‌زايی پێويست په‌يدا ده‌كه‌ن و سه‌ركرده‌كانی كوردستان به‌ سه‌رچاوه‌ی قه‌رار و ئيعلامی ئه‌مريكی ده‌به‌ستنه‌وه‌.

ده‌بێ به‌ هه‌مان ڕێڕه‌و و شێوازی كاركردن، نوێنه‌ر له‌ پايته‌ختی ووڵاته‌ گرنگه‌كانی ئه‌وروپادا دابمه‌زرێنن. بۆ نموونه‌ له‌ به‌لجيكا و به‌ريتانيا و فه‌ره‌نسا و ئه‌لمانيا و ئيتاليا و ڕوسيا و ووڵاتانی تر به‌گوێره‌ی توانا. خۆشبه‌ختانه‌، ڕای گشتی ئه‌وروپايی له‌ ئاستێكی به‌رزه‌وه‌ قه‌ناعه‌تی به‌ قه‌زيه‌ی كوردی هه‌يه‌ و ئاماده‌يه‌ پالپشتی هه‌مه‌جۆریان بكات. به‌ڵام به‌ بێی هه‌ڵمه‌تی تۆڕێكی تۆكمه‌ی لۆبيكردن، ئه‌و سۆز و ڕاگشتيه‌ پۆزه‌تيڤانه‌ نابێته‌ پاڵپشتێتی بۆ ووڵاتسازيی. سه‌ردانی سه‌ركرده‌ ناوداره‌كانيش بۆ ده‌ره‌وه‌ی ووڵات، بۆ مه‌به‌ستی دروستكردن و به‌گه‌ڕ خستنی ئه‌و تۆڕه و بۆ زيادكردنی هه‌يبه‌ت و قورسايی لۆبيكه‌ره‌كان‌ زه‌رووريه و ده‌بێ زوو زوو ئه‌نجام بدرێ.

پوخته‌ی په‌يامم

ئيمڕۆ ڕووی به‌رژه‌وه‌ندی كوردی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌گه‌ڵ هی ئه‌مريكا به‌ هه‌مان ئاڕاسته‌يه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ خۆی له‌ خۆیدا نابێته‌ هۆی بازدانی حيزبه‌ كورديه‌كان بۆ سه‌ر شه‌مه‌نده‌فه‌ری خيرای گۆڕانكاريه‌ مه‌زنه‌كان. ئه‌گه‌ر وه‌زعی كوردی ئێران هه‌روا به‌ شڕی بمێنێته‌وه‌، ئه‌وا ئه‌مريكا له‌و ياريه‌دا پێكيان ناكات و به‌بێی كورد كاره‌كانی ئه‌نجام ده‌دات. به‌لام ئه‌گه‌ر بۆيان ده‌ركه‌وت كه‌ كورد ياريكه‌رێكی كاريگه‌ره‌، و له‌ ڕووداوه‌ بنه‌ڕ‌ه‌تيه‌كان ده‌توانێ ڕۆڵی مه‌زن ببينێ، ئه‌وا ئه‌مريكا هه‌رخۆی به‌ره‌و پيليانه‌وه‌ دێت. دياره‌ كه‌ فاكته‌ری زاتی و ناوه‌كی، به‌قه‌ده‌ر هی بابه‌تی و ده‌وروبه‌ريی گرنگیان هه‌يه‌. كوردی ڕۆژهه‌ڵات له‌ سه‌ر شانۆی ڕووداوه‌كان زۆر له‌دوايه‌. مه‌سئوليه‌تی سه‌ركرده‌كانی حيزبه‌ كورديه‌كانه‌ كه‌ له‌ ئاستی خۆخۆری به‌رزتر ببنه‌وه‌ و له‌ بازنه‌ی مه‌قه‌ڕ‌‌ه‌كانيان بێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌ فراوانتر بير بكه‌نه‌وه‌. پێويسته‌ له‌ ئاينده‌يه‌كی نزيكدا، سه‌ركرده‌ ناوداره‌كانی كوردی ڕۆژهه‌ڵات به‌ گروپ و به‌ تاك سه‌ردانی ئه‌وروپا و ئه‌مريكا بكه‌ن. له‌ ڕێگه‌ی نوێنه‌رانی حيزبه‌ كورديه‌ باشووری و باكوريه‌كاندا خۆيان بگه‌يه‌ننه‌ سه‌رچاوه‌ی بڕياردان و ميديای جيهانی، وه‌ كه‌ناڵی په‌يوه‌ندی گرنگ دروست بكه‌ن. هه‌تا سه‌ركرده‌كان ناوماڵی حيزبه‌كانيان ته‌رتيب نه‌كه‌ن، وبه‌‌ هه‌يكه‌ل و په‌يوه‌نديه‌كان و شێوازی خه‌باتیان دانه‌چنه‌وه‌، مه‌حاله‌ بتوانن بازی مه‌زن بده‌ن، و كاروانی بزوتنه‌وه‌كه‌ به‌ره‌و سه‌ركه‌وتن لێخوڕن.