Showing posts with label Kurds. Show all posts
Showing posts with label Kurds. Show all posts

Thursday, 1 May 2008

ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم- به‌شی يه‌كه‌م

ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم
به‌شی يه‌كه‌م: مه‌ترسی لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگی تاكڕه‌وه‌كان
پڕۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين
هاوڵاتی: ۳٠/٤/٢٠٠٨
له‌ دروست بوونيه‌وه‌ هه‌تا هه‌ره‌سی ١۹٧٥، پارتی ديموكراتی كوردستان به‌بێ هاوشان گۆڕه‌پانی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازی كوردی باشووری داگير كردبوو. بۆشاييه‌ سياسيه‌كه‌ی دوای هه‌ره‌س فرسه‌تێك بوو بۆ په‌يدابوونی كه‌ڵتووری فره‌ حيزبی، و بووه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی يه‌كێتی نيشتيمانی كوردستان و چه‌ند ڕێكخراوێكی تر. به‌ كۆتايی هاتنی حه‌فتاكان و له‌ ئه‌نجامی ململانێ هه‌مه‌لايه‌نه‌كان، يه‌كێتی له‌ نيوه‌ پتری هه‌رێمدا بۆشايی بزوتنه‌وه‌كه‌ی پڕ كرده‌وه‌ و بنكه‌‌یه‌كی جه‌ماوه‌ريی پانوبه‌رينی بۆ خۆی چه‌سپاند. هاوكات نه‌وه‌ی دووه‌می پارتی هاته‌وه‌ گۆڕه‌پان و نيوه‌كه‌ی تری بۆشاييه‌ سياسيه‌كه‌ی پڕ كرده‌وه‌. له‌و كاته‌وه‌، پارتی و يه‌كێتی وه‌ك دوو هێزی هاوشان و ململانێكه‌ر درێژه‌يان به‌ خه‌باتی ‌ پێشمه‌رگايه‌تی ناو شاخ و شه‌ڕی دوژمن و كه‌ڵتوری شه‌ڕی ناوه‌كی براكوژی دا. ناوچه‌ ئازاد كراوه‌كانی هه‌رێميشيان له‌ نێو خۆياندا سنووردار كرد. هيچ كاميان ئه‌وی تری به‌ شه‌ريك و خاوه‌نی شه‌رعی بزوتنه‌وه‌كه‌ دانه‌ده‌نا و ئه‌وه‌ی بۆشيان كرا بۆ له‌ناو بردنی يه‌كتر، كرديان. په‌نايان برده‌ به‌ر هه‌موو جۆره‌ وه‌سيله‌تێكی سياسی و عه‌سكه‌ری، شه‌رعی و ناشه‌رعی، مرۆڤانه‌ و نامرۆڤانه‌. ئيتر له‌جياتی كه‌ڵتووری فره‌حيزبی، كه‌لتووری دوو گه‌وره‌حيزبيی تاكڕه‌و هاته‌ كايه‌وه‌. له‌ دوای ڕاپه‌ڕينيش شار و شارۆچكه‌‌كانی هه‌رێم (هه‌ولێری لێ بترازێ) وورده‌ وورده‌ بوونه‌ ناوچه‌ی نفوزی ئه‌و دوو حيزبه و به‌ گوێره‌ی ژماره‌ی پێشمه‌رگه‌ و زاڵی ته‌نزيماتیان به‌سه‌رياندا دابه‌ش كران‌.

تاكه‌ فرسه‌تی فره‌حيزبيی
له‌ كۆتايی ١۹۹١ دا پارتی و يه‌كێتی به‌يه‌كه‌وه‌ چه‌نگيان له‌ ده‌فه‌ی حوكمڕانی گير بوو، به‌ڵام له‌وه‌ نه‌ده‌چوو كه‌ بيانه‌وێ ئيداره‌ و خاكی هه‌رێم له‌ت بكه‌ن. بۆيه‌ش كه‌مپه‌ينی هه‌ڵبژاردنه‌كانی يه‌كه‌م په‌رله‌مانی هه‌رێم (له‌ ١۹۹٢) هه‌لێكی زيڕينی بۆ سيسته‌می فره‌حيزبی هێنايه‌ پێشه‌وه. كه‌شێكی سياسی له‌بار بۆ ئازادی حيزبايه‌تی په‌يدا بوو كه‌ قابيلی پێشكه‌وتن و گه‌شه‌ كردن بوو. ديار بوو كه‌ بيركردنه‌وه‌ی خه‌ڵك و سه‌ركرده‌كانيش له‌ ڕوانگه‌ی سيسته‌می ديموكراسی ده‌ستووری و فره‌حيزبیه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵا. ته‌نانه‌ت پارتی و يه‌كێتی به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان وايان ڕاگه‌ياند كه‌وا ئاماده‌ن ئه‌نجامی ده‌نگدانه‌كه‌ قه‌بول بكه‌ن و ئه‌و لايه‌نه‌ی كه‌ ده‌يدۆڕێنێ ڕێگه‌ به‌وی تر بدات حكومه‌ت دابمه‌زرێنێ و خۆيشی وه‌ك ئۆپۆزيسيۆن به‌شداری له‌ عه‌مه‌ليه‌تی سياسیدا بكات. هاوكات، حيزبه‌كانی تريش چانسی پێسكه‌وتن و په‌يدا كردنی جه‌ماوه‌ر و ڕاكێشانی ده‌نگده‌رانيان له ‌به‌رده‌مدا بوو.
به‌داخه‌وه‌، ئه‌نجامی هه‌‌ڵبژاردنه‌كه‌ ڕێگه‌ی دامه‌زرانی كه‌ڵتووری فره‌ حيزبی نه‌دا. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، درێژه‌ی به‌ جووته‌ تاكڕه‌ويی دا، چونكه‌ پارتی و يه‌كێتی ده‌نگيان له‌يه‌ك نزيك بوو و كه‌سيان بايی دروست كردنی حكومه‌ت زۆرينه‌ی ئاشكرای وه‌ده‌ست نه‌هێنا. دياره‌ كه‌ حيزبه‌كانی تريش بايی ئه‌وه‌نده‌يان ده‌نگ نه‌هێنا كه‌ بتوانن به‌ قوڕساييه‌وه‌ و له‌ ڕێگه‌ی هاوپه‌يمانێتيدا پارسه‌نگی هێزه‌كان بگۆڕن. ئه‌و ئه‌نجامه‌ بووه‌ پێشينه‌ی كه‌ڵتووری حكومه‌تی ئيئتيلافی (فيفتی فيفتی). خۆ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی چه‌قی ده‌سه‌ڵاتی پارتی و يه‌كێتی نه‌هاتنه‌ ناو حكومه‌ته‌وه‌، كابينه‌ی يه‌كه‌م و دووه‌م به‌ ئيفليجی مانه‌وه‌. شاراوه‌ نيه‌ كه‌وا ڕه‌فتار و هه‌ڵوێستی سه‌ركرده‌كان له‌ ئاستی مه‌سئوليه‌ته‌ مێژووييه‌كه‌دا نه‌بوو، و بۆيه‌ش كه‌شی سياسی هه‌رێم تا ده‌هات گرژتر ده‌بوو، و كۆتاييه‌كه‌ی به‌ شه‌ڕی براكوژی و كوژانه‌وه‌ی ئومێدی پێشكه‌وتن وگه‌شه‌پێدانی سيسته‌می فره‌حيزبیه‌وه‌ هات. له‌ ئه‌نجامدا، له‌ ١۹۹٦ ئيداره‌ی هه‌رێم بووه‌ دووله‌ت و هه‌ريه‌كه‌ له‌ پارتی و يه‌كێتی ڕژێمی (حيزبی قائيد)ی به‌ شێوازی كۆنه‌په‌رست و ڕۆژهه‌ڵاتيانه‌ له‌ به‌شه‌كه‌ی خۆی دامه‌زراند. ئه‌و ڕژێمانه له‌ ناوه‌رۆكدا هه‌تا ئيمڕۆش (له‌ دوای يه‌ك گرتنه‌وه‌ لۆتكه‌ييه‌كه‌ی دوو ئيداره‌كه) هه‌ر به‌رده‌وامن‌. ئێستاش تۆڕی حيزب و حكومه‌ت له‌ هه‌ردوولادا تێكهه‌ڵكێشراون، و ده‌زگا موخابه‌راتی و پۆليسی و عه‌سكه‌ريه‌كان به‌ شێوه‌ی مۆنۆپۆڵی له‌ ده‌ستیان ماون. به‌شداری كردنی حيزبه‌ بچوكه‌كانيش له‌ گشت كابينه‌كانی ئيداره‌ يه‌ك گرتوو و يه‌ك نه‌گرتووه‌كاندا له‌ مه‌سه‌له‌يه‌كی سيمبۆڵی تێنه‌په‌ڕیوه‌.
پێكه‌وه‌ژيانی دوو تاكڕه‌و
دياره‌ كه‌ له‌ ١۹۹٨ به‌ولاوه‌، پارتی و يه‌كێتی ته‌سليمی ئه‌و ڕاستيه‌ بوون كه‌وا‌ هيچ كاميان ئه‌وی تری پێ له‌ناو نابرێ و بۆيان باشتره‌ كه‌ حاڵه‌تی پێكه‌وه‌ ژيان و پێكه‌وه‌ حوكمڕانيی قه‌بوول بكه‌ن. به‌رژه‌وه‌ندیه‌ عيراقيه‌كانی دوای ڕوخانی ڕژێمی سه‌دداميش هانده‌ری مه‌زن بوون بۆ يه‌ك گرتنه‌وه‌ی لوتكه‌يی دوو ئيداره‌كه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و تێكه‌ڵبوونه‌دا، هه‌ردوو حيزب‌ به‌رده‌وام چاوی زه‌قی چاودێريكردنيان بڕيوه‌ته‌ يه‌كتر و هه‌موو هه‌ل و ده‌ستكه‌وتێكی سياسی و عه‌سكه‌ری و ئابووری و كۆمه‌ڵايه‌تی له‌ نێو خۆياندا به‌ش ده‌كه‌ن. له‌وه‌ش‌ ناچێ كه‌ نيازی به‌شداری پێ كردنی حيزبێكی تر له‌ ده‌سه‌لات و داڕێژتتی ده‌ستوورێكی ديموكراسی سه‌رده‌ميانه‌‌يان هه‌بێ. ئيتر، ئه‌گه‌ر سيسته‌م به‌ شێوه‌ی حوكمڕانی ئێستا به‌رده‌وام بێ، ئه‌وا ڕێگه‌ی په‌يدابوونی سيسته‌می پێشبڕكێی دووحيزبی وه‌يان فره‌حيزبی نادرێ. وه‌ جياوازی و به‌رامبه‌ركێ و ململانێی سياسیه‌كه‌ی پارتی و يه‌كێتی بايی ئه‌وه‌نده‌ كپ ده‌كرێ كه‌ پێكه‌وه‌ ژيانيان له‌ مالجوداييه‌كه‌يان پێ باشتر بێ. بۆيه‌ش چاوه‌ڕێ ناكرێ كه‌وا هيچ كام له‌و دوو حيزبه‌ ببنه‌ پێشڕه‌وی داهێنانی شۆڕشی وڵاتسازی و دامه‌زرانی سيسته‌می ديموكراسی.
ململانێ و ڕێكه‌وتن
ململانێی سياسی نێوان پارتی و يه‌كێتی له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تيدا زيانبه‌خش بووه، به‌ڵام دوور له‌ براكوژی، پێشبڕكێكه‌يان له‌ ئاستی ناوه‌كی هه‌رێمدا سوودی بۆ دۆزی كورد هه‌بووه‌، و تا ڕاده‌يه‌ك بووه‌ته‌ مايه‌ی داهێنانی كه‌ڵتووری ئازادی ده‌ربڕين و ديالۆگی فه‌لسه‌فی و مشتومڕی سياسی. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، ڕێكه‌وتنی ئه‌و دوو گه‌وره‌ حيزبه‌ له‌ شانۆی نێوده‌وڵه‌تيدا سوودبه‌خش بووه و ده‌ستكه‌وتی ستراتيژی چاره‌نوس سازی بۆ كورد مسۆگه‌ر كردوه، به‌ڵام بۆ حوكمڕانی ناو هه‌رێم زه‌ره‌ری له‌ سوودی زياتر بووه‌. ئه‌و دووانه‌ به‌يه‌كه‌وه‌ ڕێگه‌يان‌ له‌ پڕۆسه‌ی ڕيفۆرمی سياسی و چاكسازی ئيداری و چاودێریكردنی ده‌سه‌لات و پاراستنی مافی مرۆڤ و ئازادی ڕۆژنامه‌وانی ‌گرتووه‌. جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نيه‌ كه‌ حوكمڕانيه‌تی پێكڕايان گه‌نده‌ڵيی زياد كردوه‌ و حكومه‌تی كه‌مبه‌رهه‌م كردوه‌ و بزوتنه‌وه‌ی كوردی لاواز كردوه‌.
دابه‌زينی پارتی و يه‌كێتی به‌ ليستی هاوبه‌ش له‌هه‌ڵبژاردنه‌ سه‌رتاسه‌ريه‌كه‌ی عيراقی‌ ٢٠٠٥ و داپلۆسينی ده‌نگی ئۆپۆزيسيۆن و ته‌زويری ئاشكرا، ڕێگه‌ی هيچ جۆره‌ ئيختيارێكی بۆ خه‌ڵك نه‌هێشت. بۆيه‌ش پارتی و يه‌كێتی پێويستیان به‌ خه‌بات كردن و خۆ ماندوو كردن و كارچاكی و ڕازی كردنی ده‌نگده‌ران نه‌بوو‌. به‌ هه‌مان شێوه‌، ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌ "ته‌عين كراوه‌كان" پێويستيان به‌ كه‌مپه‌ينی ڕازی كردنی خه‌ڵكی مه‌ڵبه‌نده‌ ئينتيخابيه‌كان نه‌بوو چونكه‌ ناويان له‌ ليسته‌ی حيزبدا ڕيز كرابوو، ته‌نيا پێويستيان به‌ وه‌لائی كوێرانه‌ بۆ سه‌رۆكی حيزبه‌كانيان هه‌بوو. ئه‌وه‌ وای كرد‌ كه‌ هه‌ريه‌كه‌ له‌ ئه‌ندام و سه‌ركرده‌كانی پارتی و يه‌كێتی له‌ حوكمی خۆیان دڵنيا بن و له‌ خه‌ڵك بێ منه‌ت بن و به‌ ويست و هه‌وه‌سی خۆیان ده‌نگی ئۆپۆزيسيۆن ببڕن. له‌وه‌ ده‌چێ كه‌وا پارتی و يه‌كێتی له‌سه‌ر دووباره‌ كردنه‌وه‌ی ئه‌و گه‌مه‌ ديموكراسيه‌ شێواوه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ٢٠٠۹دا ڕێك كه‌وتبن و له‌ دوای ئه‌ويشدا شێوازی ئێستای حوكمڕانی ئيئتيلافيان به‌رده‌وام بكه‌ن.
دياره‌ كه‌ بارودۆخی ناهه‌مواری كوردستان ڕێگه‌ی بۆ شێوازی حوكمڕانی فيفتی فيفتی و درێژه‌پێدانی ئه‌و حكومڕانيه‌ خۆش كردوه‌، به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ حوكمڕانيه‌ ناسروشتيه‌ له‌ بارودۆخی ئاسايی و هه‌مواردا ئيفليجكه‌ره‌ و به‌رژه‌وه‌ندی وڵات و ميلله‌تی پێ ناپارێزرێ. بۆيه‌، هه‌رده‌م له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی كورد دايه‌ كه‌ ستراتيژيه‌تی ده‌ره‌كی پارتی و يه‌كێتی يه‌ك گرتوو بێ، به‌ڵام پێشبڕكێی سياسی ناو هه‌رێميان به‌رده‌وام بێ.
پێشبڕكێی تاكڕه‌وه‌ هاوسه‌نگه‌كان
ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌يه‌نن كه‌وا هاوكێشه‌ی پارتی و يه‌كێتی له‌ هاوسه‌نگيه‌كی موسته‌قير دايه‌ و مه‌ودای ململانێ و پێشبڕكێی نێوانيان ته‌سك بۆته‌وه‌، وه‌يان ڕێكه‌وتنی نێوانيان هه‌تاسه‌ريه‌ و له‌گه‌ڵ گۆڕانی بارودۆخدا هاوكێشه‌كه‌يان‌ لاسه‌نگ نابێ. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، پێشبڕكێی پارتی و يه‌كێتی تا ڕاده‌ی هه‌ڵچوون به‌رده‌وامه‌. وه‌ك دوو شه‌ريكی ناحه‌ز، ‌يان دوو برای دوژمن، هه‌رده‌م چاودێری يه‌كترين و چاوه‌ڕێی قۆستنه‌وه‌ی فرسه‌تن‌ بۆ ئه‌وه‌ی يه‌كتر لاواز بكه‌ن و به‌ڕ له‌ ژێر پێی يه‌كتری ده‌ربێنن. به‌رده‌وام بوونی ئه‌و جۆره‌ پێشبڕكێ و ململانی سياسيه‌‌ هاوسه‌نگه‌ له‌ قازانجی دۆزی كورد و خه‌ڵكی هه‌رێم دايه‌. واته‌ ئه‌گه‌رچی پارتی و يه‌كێتی هه‌ردووكيان تا ئێستا ڕێگرن له‌ پڕۆسه‌ی ديموكراسيه‌ت، به‌ڵام مانه‌وه‌یان به‌ هاوتوانایی هه‌تا په‌يدا بوونی ده‌ستوورێكی ديموكراسی پێويسته‌. چونكه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ريه‌ك له‌و دوو حيزبه‌ له‌ناكاو بفه‌وتێ و له‌ گۆڕه‌پان نه‌مێنێ ڕه‌نگه‌‌ ئه‌وه‌ی تريان هه‌وڵ بدات به‌ تاكڕه‌وانه‌ بۆشاييه‌كه‌ پڕ بكاته‌وه و ڕێگه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی به‌ديلی تر بگرێ. پاراستنی پارسه‌نگی هاوتوانايی يه‌كێتی و پارتی، وه‌ ئه‌نجامدانی شۆڕشی ڕيفۆرمی سياسی و ئيداری له‌ هه‌ردوو حيزبدا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی ئێستا و ئاينده‌ی حيزبه‌كان و سه‌ر‌كرده‌كان و خه‌ڵك و خاكی كوردستاندايه‌.
لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگ
پرسياری گرنگ لێره‌دا ئه‌وه‌يه‌ ئايا قه‌يرانی ناوه‌كی كامه‌يان گه‌يشتۆته‌ ئه‌و ڕاده‌يه‌ی كه‌ گومان له‌ ئاينده‌ی بكرێ، و مه‌ترسی گۆڕه‌پان چۆل كردنی به‌وزوانه‌ی لێ بكرێ و به‌ هۆيه‌وه‌ پارسه‌نگی هێزه‌كان لاسه‌نگ ببێ؟ پارتی و يه‌كێتی هه‌ردووكيان له‌ قه‌يرانی سياسیدان و له‌ گه‌رده‌لوولی گه‌نده‌ڵيی ئاڵاون و متمانه‌ی خه‌ڵكيان له‌ده‌ست داوه‌. به‌ڵام له‌ ڕووی ڕێكخراوه‌يی و بارودۆخی ناوه‌كيدا، يه‌كێتی نيشتيمانی كوردستان‌ موڕه‌شه‌حی يه‌كه‌مه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌. به‌ هه‌موو پێناسه‌ و لێك دانه‌وه‌يه‌ك، پارسه‌نگی نێوان ئه‌و دوو حيزبه‌ ده‌مێكه‌ به‌ ديوی قوڕسی پارتيه‌وه‌ لاسه‌نگ بووه‌. گرفته‌كانی يه‌كێتی وه‌ك تۆپه‌ به‌فريان لێ هاتووه‌ و له‌گه‌ڵ گلۆربوونه‌وه‌ و به‌سه‌ر چوونی كاتدا، هه‌روا مه‌زنتر ده‌بێ. هاوكات، له‌وه‌ ناچێ كه‌وا چ جۆره‌ ستراتيژيه‌تێك وه‌يان به‌رنامه‌يه‌كی مه‌دروس بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و گرفته‌ چاره‌نوسيانه‌ له لايه‌ن سه‌ركرده‌كانه‌وه‌ له‌‌ ئامێز گيرابێ. به‌بێ هيممه‌تێك و هه‌ڵمه‌تێكی سه‌رتاسه‌ريی و گۆڕانكاری بنه‌ڕه‌تی له‌ پێكهاته‌كه‌‌ی يه‌كێتيدا، مه‌حاڵه‌ ئه‌و ڕێكخراوه‌ هه‌ڵسێته‌وه‌ سه‌رپێ و بێته‌وه‌ مه‌يدانی ململانێی سياسی بۆ به‌رده‌وامێتی ده‌سه‌لات و هاوسه‌نگێتی پارتی. ته‌نيا هۆكاری گه‌شبينی له‌وه‌دايه‌ كه‌وا به‌ كه‌ڵتوور و به‌ پێكهاته‌، يه‌كێتی توانای هه‌ڵسانه‌وه‌ و ژيانه‌وه‌ی له‌ ڕابوردوودا هه‌بووه‌ و ئێستاش له‌وه‌ ده‌چێ بڕێكی تێدا مابێ‌. دياره‌ كه‌ خاڵی هانده‌ريش ئه‌وه‌يه‌ كه‌وا حاڵی خراپی ڕێكخراوه‌كه‌ گه‌يشتۆته‌ ئه‌و ڕاده‌يه‌ی كه‌وا هيچ چاره‌يه‌كی تری له‌به‌رده‌م نه‌ماوه‌‌‌ له‌ غه‌يری تاودانی ئه‌سپی ڕيفۆرم به‌ ئاراسته‌ی مه‌يدان.
پێشڕه‌وی ديموكراسيه‌ت
بێ گومان ململانێی ديموكراسيانه‌ به‌ ئاسانی له‌ نێوان دوو حيزبی تاكڕه‌ودا له‌ دايك نابێ. هيچ نه‌بێ يه‌كێك له‌و دوو حيزبانه‌ ده‌بێ له‌ ناخدا ده‌ستووری ديموكراسی مۆدێرن له‌ ئامێز بگرێ، و به‌ هۆيه‌وه‌ جله‌وی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵ و پێشڕه‌وێتی گۆڕانكاری سياسی له‌ گۆڕ‌‌پانه‌كه‌دا وه‌ده‌ست بێنێ. ئايا له‌ پارتی و يه‌كێتی كامه‌يان بايی ئه‌وه‌نده‌ توانای نوێسازی تێدايه‌ كه‌ بتوانێ خۆی بۆ پێشبڕكێيه‌كی ديموكراسی درێژخايه‌ن ئاماده‌ بكات و پێشڕه‌ويی له‌ داهێنانی پڕۆسه‌ی ڕيفۆرمی هه‌رێم بكات؟
يه‌كێتی له‌ دروست بوونی دا، به‌ڵێنی ئيختياری به‌ديل و دامه‌زراندنی موئه‌سسه‌سه‌ی ديموكراسی به‌ديلی به‌ خه‌ڵكی كوردستان دا، و توێژێكی پان و به‌رينی ڕۆشنبيرانی له‌ ده‌وره‌ی ئازادی ده‌ربڕين و به‌ڵێنی ديموكراسيه‌ت كۆ كرده‌وه‌‌. كه‌چی له‌ دوای زياتر له‌ سی (۳٠) ساڵ له‌ خه‌باتی شاخ و شاردا، و له ‌دوای گه‌يشتن به‌ چايه‌ری ده‌سه‌ڵات، ڕێكخراوه‌كه‌ زۆربه‌ی ناوه‌رۆكه‌ فه‌لسه‌فيه‌ به‌ناو ديموكراسيه‌كه‌ی له‌ده‌ست داوه. ئيمڕۆ نه‌ك ته‌نيا له‌ پێكهاته‌ و ڕه‌فتار و به‌رنامه‌ و ستراتيژيه‌تدا جياوازيه‌كی ئه‌وتۆی له‌گه‌ل پارتی نه‌ماوه، و به‌ڵكو له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌تدا بۆته‌ پاشڕه‌ویشی. ئيمڕۆ پارتی پێشڕه‌وێتی سياسی و حوكمڕانی هه‌رێم ده‌كات و موباده‌ره‌ی له‌ سه‌ر‌كرده‌كانی يه‌كێتی ‌سه‌ندۆته‌وه‌. ئه‌و حاله‌ته‌ وای كردوه‌ كه‌ يه‌كێتی له‌ ئالقه‌يه‌كی حه‌له‌زۆنی سه‌ربه‌ره‌وخواردا بخولێته‌وه‌‌، و له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی كاتدا توانای پێشڕه‌ویی كه‌متر ببێ.
شاراوه‌ نيه‌ كه‌وا مه‌جالی گۆڕانكاری ديموكراسی له‌ ناو يه‌كێتيدا زۆر زياتره‌ وه‌ك له‌ پارتی. ئه‌گه‌رچی به‌ به‌راورد، حاڵی يه‌كێتی له‌ هی پارتی شڕتره‌، به‌ڵام پارتيش له‌ قه‌يرانی سياسی مه‌زن دايه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی پێوه‌ی ديار بێ. ئه‌و كاته‌ی كه‌ يه‌كێتی ناوماڵی ته‌رتيب ده‌كات و توانای ململانێ په‌يدا ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وجا پارتی پێويستی به‌ خۆ كۆكردنه‌وه‌ و ڕاكردن به‌ شوێنی يه‌كێتيدا ده‌بێ. به‌ڵگه‌نه‌ويسته‌ كه‌ ئه‌نجامدانی چاكسازی له‌ ناو يه‌كێتیدا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆی له‌ سياسه‌تی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی پارتيه‌وه‌ ده‌بێ، بۆيه‌ يه‌كێتی ده‌توانێ پێشڕه‌وی گۆڕانكاری له‌ ڕيزه‌كانی خۆی و پارتيشدا بكات. كادر و مه‌سئوله‌ گه‌وره‌كانی پارتی، ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی چه‌قی ده‌سه‌ڵاتن، به‌ ئاشكرا دان به‌وه‌ داده‌نێن كه‌وا چاويان بڕيوه‌ته‌ پڕۆسه‌ی چاكسازی ناو يه‌كێتی، تا به‌ هۆيه‌وه‌ ته‌نكه‌ جموجۆڵێكی چاكسازی له‌ ناو پارتیشدا په‌يدا ببێ.
ڕيفۆرم له‌ ئه‌ستۆی كێيه‌؟
به‌ گوێره‌ی گۆته‌كانيان، سه‌ركرده‌كانی پارتی و يه‌كێتی خه‌مخۆری وڵاتن و هاوخه‌باتی ميلله‌تن. وای ده‌رده‌خه‌ن كه‌وا ئاگاداری ده‌ردی خه‌ڵكن و ده‌يانه‌وێ ميلله‌ت و وڵات له‌ په‌تای گه‌نده‌ڵيی بپارێزن و سيسته‌می ديموكراتی ده‌ستووری دابمه‌زرێنن. به‌ڵام به‌ خوێندنه‌وه‌ی خه‌ڵك و چاودێران، ڕه‌فتار و هه‌ڵوێسته‌كانی سه‌ركرده‌كان به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و گۆتانه‌يه‌، به‌ڵكو له‌وه‌ ده‌چێ كه‌ له‌ ميلله‌تيان بێ منه‌ت بن و ئه‌وه‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆياندا بێ بيكه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی گوێ بده‌نه‌‌ ڕه‌خنه‌ و‌ ده‌رد و موعاناتی خه‌ڵك و له‌ده‌ستدانی دۆست و ناوزڕانی حكومه‌تی هه‌رێم له‌ جيهاندا. ئه‌گه‌ر ئه‌و خوێندنه‌وه‌يه‌ ڕاست بێ ئه‌وا ڕه‌فتاری ئه‌و سه‌ركردانه‌ی كورد‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی عه‌قليه‌تی ئه‌و مه‌دره‌سه‌ حوكمڕانیه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيانه‌يه كه‌ تێيدا په‌روه‌رده‌ بوونه‌. هه‌ڵبه‌ته، مه‌سئوليه‌تی ڕاست كردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌كان و چاك كردنی بارودۆخ و پته‌وكردنی په‌يوه‌ندی نێوان ميلله‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌ ئه‌ستۆی سه‌ركرده‌كانی پارتی و يه‌كێتيه‌ به‌ گشتی، و له‌ ئه‌ستۆی دوو سه‌رۆكه ده‌سه‌ڵاتداره‌‌كه‌ی لوتكه‌ی ئه‌و دوو حيزبه‌يه‌ به‌ تايبه‌تيی. شايانی جه‌ختكردنه‌ كه‌وا ڕه‌فتار و هه‌ڵوێست و بڕياری ئه‌و دوو تاكه‌ سه‌رۆكه،‌ ڕێخۆشكه‌ره‌ بۆ (وه‌يان ئه‌گه‌ر بيانه‌وێ ڕێگره له‌)‌‌ كاروانی پێشكه‌وتن و داهێنانی كه‌ڵتوری شارستانی و دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی كوردی.
ڕيفۆرمی يه‌كێتی و ديموكراسيه‌تی هه‌رێم
له‌وه‌ته‌ی دروست بوونيه‌وه هه‌تا گه‌يشتنی به‌ ده‌فه‌ی حوكمڕانی‌، يه‌كێتی له‌ ده‌ريای خوێناوی سياسه‌تی عيراقیدا مه‌له‌وانی كردوه‌ و به‌ره‌نگاری شه‌پۆڵه‌ دژواره‌كان بۆته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ناته‌بايی باڵه‌ ململانێكه‌ره‌كانی، يه‌كێتی له‌ ڕووی هێرش و مه‌ترسی ده‌ره‌كيدا هه‌رده‌م به‌ يه‌ك گرتوويی هاتۆته‌ به‌رچاو و له‌ هيچ شه‌ڕێكی ده‌ره‌كيدا توشی هه‌ره‌سی سه‌رتاسه‌ريی نه‌بووه‌. پاراستنی پارسه‌نگی هێزه‌ ململانێكه‌ره‌كان و كه‌سايه‌تيه‌ ناته‌باكانی ناو يه‌كێتی كارێكی ئاسان نه‌بووه‌، و ئاستی كرژی و ناكۆكی باڵه‌‌ موته‌كه‌تيله‌كان ده‌م نا ده‌م گه‌يشتونه‌ته‌ ڕاده‌ی ته‌قينه‌وه، و بوونه‌ته‌ هۆی جيابوونه‌وه‌ی گروپی گچكه‌ و گه‌وره‌. به‌ڵام له‌ ڕۆژی دروست بوونيه‌وه هه‌تا ئيمڕۆ، خاڵی هاوبه‌شی لايه‌نه‌ ململانێكه‌ره‌كانی ناو يه‌كێتی بريتی بووه‌ له‌ خودی تاكه‌ كه‌سی سكرتێری گشتی. ئه‌و خاڵه‌ هاوبه‌شه‌، زامينكه‌ری مانه‌وه‌ی يه‌كێتی بووه‌. هه‌ر باڵ و گڕوپ و كه‌سێكی كه‌ هه‌وڵی داوه‌ به‌بێی سكرتێر له‌ ڕێكخراوه‌كه‌ بترازێ دۆڕاو بووه. به‌وانه‌ش ده‌سه‌ڵاتی سياسی و مه‌عنه‌وی سكرتێری گشتی هه‌تا ڕاده‌ی بێ هاوتايی ڕووی هه‌ر له‌ به‌هێزبووندا بووه‌. ته‌نانه‌ت، ئێستا به‌لای زۆر خه‌ڵكه‌وه‌ يه‌كێتی و سكرتێره‌ گشتیه‌كه‌ی بوونه‌ته‌ دوو زاراوه‌ بۆ هه‌مان واتا. ‌
خاڵی هاوبه‌ش و جياكه‌ره‌وه‌
دياره‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانيدا، به‌رژه‌وه‌ندی نفوز و دارايی و ته‌كه‌تولی ناوچه‌گه‌رێتی جێگه‌ی ململانێی فه‌لسه‌فی و ڕێكخراوه‌يی له‌ ناو يه‌كێتيدا گرتۆته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كان دا به‌رژه‌وه‌نديه‌ داراييه‌كانی يه‌كێتی و حكومه‌تی هه‌رێم كه‌م بوون، پارتی و يه‌كێتی به‌رده‌وام خه‌ريكی چاودێری يه‌كتری بوون، بۆيه‌ش ڕاده‌ی گه‌نده‌ڵيی و ململانێی ناوه‌كی له‌ ڕێكخراوی يه‌كێتيدا به‌و‌ پله‌يه‌ی ئێستا وا‌ زه‌ق نه‌بوو. دواتريش براكوژی هاته‌ كايه‌وه‌ و باڵه‌كانی ناو يه‌كێتی به‌ يه‌كتر به‌سته‌وه‌. به‌ڵام له‌ كۆتايی نه‌وه‌ده‌كان به‌و لاوه‌، يه‌كێتی مۆنۆپۆلی ده‌سه‌لات و دارايی له‌ نيوه‌ی هه‌رێمی كوردستانی باشووردا مسۆگه‌ر كرد، و بووه‌ (حيزبی حاكمی بێ مونازيع) و سكرتێری گشتيش بووه‌ چه‌قی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی ته‌شريعی و ته‌نفيزی سياسی و قانونی و عه‌سكه‌ری و دارايی و زانياری و كۆمه‌ڵايه‌تی و هتد. ئيمڕۆ بۆ هه‌ر بڕيارێكی چاره‌نوس سازی سياسی و دارايی، سه‌رۆك پێويستی به‌ ڕاوێژكاری و ڕازی كردنی مه‌كته‌بی سياسی و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی نه‌ماوه‌. ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌يش‌ له‌ هه‌رێمێكی بچووك و به‌ داراييه‌كی چه‌ند مليۆنيه‌وه‌ له‌ناكاو له‌ دوای ڕوخانی ڕژێمی سه‌ددام گه‌يشته‌ ئاستێكی نێو ده‌وڵه‌تی، به‌ داراييه‌كی چه‌ند ملياريه‌وه‌. ئيمڕۆ په‌يوه‌ندی كادران به‌ سه‌ركرده‌كانه‌وه‌ بووه‌‌ته‌ هی مووچه‌خۆريی، په‌يوه‌ندی سه‌ركرده‌كان به‌ سكرتێری گشتیه‌وه‌ بووه‌ته‌ هی وه‌لائی تاكه‌ كه‌سيی. بازنه‌كانی ده‌وره‌ی سكرتێر بوونه‌ته‌‌ تاكه‌ پێناسه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی و نفوزبڵاوی و توانای ده‌وڵه‌مه‌ند بوون. ئيتر سكرتێری‌ گشتی كه‌ هه‌رده‌م خاڵی هاوبه‌شی ڕيزه‌ ناته‌باكانی ناو يه‌كێتی بوو، بووه‌‌ته‌ خاڵی جياكه‌ره‌وه. بووه‌ته‌‌ جياكه‌ره‌وه‌ی خودی خۆی له‌ قاعيده‌ی ڕێكخراوه‌كه‌، و هی سه‌ركرده‌كان له‌ جه‌ماوه‌ر‌، و كاديره‌ مشه‌خۆره‌كان له‌ ميلله‌ت.

له‌و ساڵانه‌ی دواييدا بازنه‌ی سكرتێری گشتی به‌ ڕاده‌يه‌كی وا ته‌سك بووه‌‌‌وه كه‌ ئه‌ندام مه‌كته‌ب سياسی و سه‌ركرده‌ی باڵه‌ موته‌كه‌تيله‌‌كانی ناو يه‌كێتی خۆيان به‌ لاته‌ريك و بێگانه‌ ده‌زانی. ئه‌گه‌رچی ته‌نيا چه‌ند دانه‌يه‌كيان ئاماده‌يی ده‌ربڕينیان هه‌بوو، كه‌چی هيچ كام له‌ سه‌ركرده‌كان له‌ ڕه‌فتاری تاكڕه‌وانه‌ی سكرتێری گشتی ڕازی نه‌بوو. ئه‌و دياردانه‌‌ بوونه‌ هه‌وێنی ئه‌و هه‌وڵه‌ كوده‌تايه‌ی ساڵی ٢٠٠٥‌ كه‌ خه‌ريك بوو ببێته‌ مايه‌ی خوێن ڕێژيی و هه‌ڵته‌كانی بنه‌مای يه‌كێتی. له‌ جياتی ئه‌وه‌ی هه‌وڵی‌ كوده‌تايه‌كه‌ ببێته‌ هانده‌رێك بۆ به‌ ئاگا هێنانه‌وه‌ی سكرتێری گشتی و ئه‌نجامدانی ڕيفۆرم، كه‌چی كه‌ڵتووری ته‌كه‌تولچێتی زياتر چه‌قاند، و خه‌نده‌قی نێوان سكرتێر و هاوڕێ سه‌ركرده‌ دێڕينه‌كانی فراوانتر كرده‌وه‌. هاوكات بووه‌ هۆی له‌يه‌ك نزيك بوونه‌وه‌ی سكرتێری گشتی له‌ سه‌ركرده‌كانی پارتی له‌ سه‌ر حيسابی يه‌كێتی. وه‌ ڕۆڵی ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ی سكرتێريش له‌ جيهازه‌ زانياری و داپلۆسه‌ر و داراييه‌كانی ديوی يه‌كێتیدا زيادی كرد. ئه‌وانه‌ش‌ قه‌يرانی يه‌كێتيان به‌ره‌و قوڵتری برد و ئاينده‌ی ڕێكخراوه‌كه‌يان زياتر خسته‌ مه‌ترسيه‌وه‌.

شۆڕشی ته‌نزيم له‌ يه‌كێتيدا
ئيمڕۆ زۆران له‌ كادر و ئه‌ندامانی يه‌كێتی خۆيان و ڕێكخراوه‌كه‌يان به‌ بێ ڕێڕه‌و ده‌بينن و ئومێديان به‌ دواڕۆژ لاواز بووه‌. هه‌ندێك له‌ كادره‌ پێشكه‌وتووه‌كان گه‌يشتونه‌ته‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی كه‌وا ڕزگار كردنی يه‌كێتی پێويستی به‌ شۆرشێكی ته‌نزيمی وا هه‌يه‌ كه‌ هيچ كام له‌ سه‌ركرده‌كان ئاماده‌ی به‌رپاكردنی نين. به‌ لای ئه‌وانه‌وه‌ تازه‌ كاری يه‌كێتی گه‌يشتۆته‌ خاڵی ترازان و به‌ چاوه‌ڕێی وون بوونی خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كه‌ و چه‌قی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌يه‌تی و له‌ دوای ئه‌ويشدا فه‌وتانی مسۆگه‌ره‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ش، هه‌روه‌ك باس كرا، مه‌ترسيداره‌ بۆ پرۆسه‌ی ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان و له‌وانه‌يه‌ ببێته‌ مايه‌ی لاسه‌نگ بوونی پارسه‌نگی هێزه‌كانی هه‌رێم.
ئه‌و جۆره‌ لێكدانه‌وه‌يه‌ خه‌ياڵ نيه‌، به‌ڵكو له‌ واقيعی تاڵی ناو ڕێكخراوه‌كه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه. وه‌ زيانبه‌خشيش نيه‌، به‌ڵكو هانده‌رێكی مه‌زنه‌ بۆ چاك كردنی بارودۆخ و خه‌بات كردن بۆ ژياندنه‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ داڕێژتنه‌وه‌ی يه‌كێتی. ئيمڕۆ حاڵی ئه‌و ڕێكخراوه‌ وا شپڕزه‌يه‌ كه‌ هيچ چاره‌يه‌كی تری له‌به‌رده‌مدا نيه‌ له‌ غه‌يری هه‌ڵبژاردنی ڕێگای ژيانه‌وه‌. له‌ به‌شی دووه‌می ئه‌و وتاره‌دا (له‌ ژماره‌ی چوارشه‌ممه‌‌ی داهاتوودا) سه‌رچاوه‌ی گرفته‌ سه‌ره‌كيه‌كان و چاره‌سه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تيه‌كان تاوتوێ ده‌كه‌ين و پێشنيازی ڕيفۆرمی ڕێكخراوه‌كه‌ ده‌خه‌ينه‌ به‌رده‌م سه‌ركرده‌ و ئه‌ندامانی يه‌كێتی به‌و ئومێده‌ی كه‌ كاری جيددی بۆ ژيانه‌وه‌ی حيزبه‌كه‌ و جۆشدانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای كوردی هه‌رێم بكه‌ن. هه‌ڵبه‌ت (بوكێ له‌گه‌ڵ تۆمه‌ و خه‌سوو گوێت لێ بێت)، ئه‌وه‌ی بۆ يه‌كێتی ده‌گوترێ بۆ هه‌موو حيزبه‌كانی تری گۆڕه‌پانه‌كه‌ش ده‌گونجێ.

Monday, 30 April 2007

قه‌يرانی كوردی ئێران و مه‌سئوليه‌تی سه‌ركرده‌كانيان



له‌ ديوی ئێران: باری خه‌لك ناله‌باره‌، ڕژێم له‌ قه‌يرانه‌، و حيزبه‌ كورديه‌كان له‌ په‌ڕاوێزدانه‌

هه‌تا سه‌ركرده‌كان ناوماڵيان ته‌رتيب نه‌كه‌ن وشێوازی خه‌باتيان نه‌گۆڕن، نابنه‌‌ ياريكه‌ر له‌ سه‌ر شانۆی ڕووداوه‌كان

هاوڵاتی ژماره‌ ۳٢٥ی ۹ی مايۆی ٢٠٠٧

پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

ململانێی ئێران له‌به‌رامبه‌ر گه‌وره‌ زلهێزی دونيا، هه‌روا به‌رده‌وام له‌ سه‌ردێڕی هه‌واڵه‌كانه‌‌. وا چاوه‌ڕوان ده‌كرا كه‌ له‌ ڕووی هه‌لچوونی فشاری نێوده‌وڵه‌تیدا، سه‌رۆك مه‌حمود ئه‌حمه‌دینه‌ژاد نه‌رميی بنواندبايه‌ و ووڵاته‌كه‌ی له‌ ئاگری پێكدادان و شه‌ڕی خۆتڕين ڕزگار كردبايه‌. به‌ڵام، به‌ پێچه‌وانه‌وه، ئيختياری زياده‌ كرژيی هه‌ڵبژارده‌وه و به‌ شێوازی به‌رامبه‌ركی له‌گه‌ڵ زلهێزه‌كان كارده‌كات و كارده‌داته‌وه‌‌. ده‌يه‌وێ ده‌ريبخات كه‌ ڕژێمی ئێران بايی ئه‌وه‌نده‌ له‌ خۆی دڵنيايه كه‌ نه‌ك ته‌نيا له‌ هه‌ڕ‌‌ه‌شه‌ی زلهيزان ناترسێ، به‌ڵكو ته‌شقه‌ڵه‌شیان پێ ده‌كات. هه‌ر ئه‌و شێوه‌ بير كردنه‌وه‌‌يه‌ بوو وای لێكرد كه‌ پازده‌ سه‌رباز‌ه‌ ئاويیه‌‌كانی به‌ريتانيا‌ بفڕێنێ و دوايی ئازاديان بكات، وه‌يان بێته‌ سه‌ر شانۆ و به‌بێ منه‌تی بڵێ كه‌ ئێران توانای زياده‌ به‌رهه‌مهێنانی يۆرانيۆمی پاك كراوی هه‌يه‌ هه‌تا ڕاده‌ی دروستكردنی چه‌كی ئه‌تۆمی.

ئه‌مريكا و لێدانی ئێران

له‌ ووتارێكی پێشترمدا (هاوڵاتی ژماره‌ ۳١٥ و ۳١٦) ستراتيژيه‌تی نوێی سه‌رۆك (بوش)م تاوتوێ كرد و خوێندنه‌وه‌ی خۆم بۆ پلانه‌كه‌ی دياريكرد به‌وه‌ی كه‌ ده‌يه‌وێ دوو چۆله‌كه‌ به‌ به‌ردێك بكوژێ. له‌لايه‌كه‌وه‌ ده‌يه‌وێ ئارامی له‌ عيراقدا سه‌قامگير بكات، له‌ لايه‌كی تره‌وه‌ خۆی بۆ ليدانی ئێران ئاماده‌ بكات. به‌لای نێۆكۆنزێرڤه‌تيڤه‌كان، واته‌ فه‌يله‌سوفه‌ ستراتيژيسته‌كانی پاڵپشتی ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش، زۆر گرنگه‌ كه‌ گه‌وره‌ زلهێزی دونيا له‌ شه‌ڕی عيراقدا نه‌يدرۆڕێنی، ده‌نا له‌ عيراقه‌وه‌ سه‌ره‌وخوار، كۆتايی به‌ هه‌يبه‌ت و ده‌سه‌ڵات و نفوزی ئه‌مريكی دێ. ‌ تاكه‌ فاكته‌ری ڕێگريش له‌ سه‌ركه‌وتن، مه‌سه‌له‌ی ده‌ستێوره‌ردان و نفوزی بێ سنووری ئێرانيه‌ له‌ سياسه‌ت و جيهازی ده‌وڵه‌تی عيراقی. هاوكات، ئێران خه‌ريكی دروستكردنی بۆمبی ئه‌تۆميه‌، به‌وه‌ش بوونی ئيسرائيل و نفوزی ئه‌مريكا و ئارامی ووڵاته‌كانی ده‌ورو پشت و باقی جيهان ده‌خاته‌ مه‌ترسی هه‌ژانه‌وه‌. بۆيه‌ به‌ هه‌ر وه‌سيله‌يه‌ك بێ، ده‌بێ ڕێگه‌ له‌ ڕژێمی ئێران بگيردرێ.

له‌ ووتاره‌كه‌ی پێشوو، هه‌وڵمدا ئه‌لته‌رناتيڤه‌كانی به‌رده‌می سه‌رۆك بوش و سه‌رۆك ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد هه‌لسه‌نگێنم، و ويستم كه‌ نيشانی بده‌م بۆچی ئه‌گه‌ری شه‌ڕی ئه‌مريكا و ئێران زياتره له‌ ئه‌گه‌ری چاره‌سه‌ری ئاشتيانه‌. ڕاسته‌‌ لێدانی ئێران كارێكی ئاسان نيه، له‌به‌ر چه‌ندين هۆی لۆجيستی و عه‌سكه‌ری. به‌ڵام سه‌ڕ‌ه‌ڕای ئه‌و گرفتانه‌، له‌وه‌ده‌چێ كه‌ ده‌مێكه‌ سه‌رۆك بوش و حكومه‌تی ئيسرائيل بڕياری لێدانی ئێرانيان داوه،‌ وه‌ كارهه‌ر له‌سه‌ر ته‌نفيزيان ماوه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، له‌ چه‌ندين لاوه‌، موخابه‌راتی (سی ئای ئه‌ی) و وه‌زاره‌تی به‌رگری (په‌نتاگۆن) و وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مريكی، به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ نه‌زيڕه‌كانی ئيسرائيليان، كه‌وتوونه‌ته‌ جموجۆڵيی و ئاماده‌باشی و زه‌مينه‌ خۆش كردن. به‌شێك له‌و ئاماده‌كاريه‌، بريتيه‌ له‌ ڕێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌و لايه‌نانه‌ی كه‌ ئه‌مريكا به‌ گرنگيان ده‌زانێ له‌ كاتی لێدانی ئه‌مريكی. ئه‌وانه‌ توركيا و لايه‌نه‌ عيراقيه‌كان و هه‌رێمی كوردستان و ده‌وڵه‌ته‌ كه‌نداويه‌كان و پاكستان و ئه‌فغانستان و زلهێزه‌ جيهانيه‌كان ده‌گرێته‌وه‌. بێ گومان، خودی ئۆپۆزيسيۆنی ناوه‌كی ئێرانيش ده‌بێ به‌شێك بن له‌و ئالقه‌ گرنگانه، به‌ڵام ئايا به‌شدارن يان چاودێر.

ڕۆڵی ئوپۆزيسيۆنی ئێرانی

هه‌ڵبه‌ت، لايه‌نی ئوپۆزيسيۆنی ئێرانی (عه‌ره‌بی و فارسی و كوردی و بلوشی و توده‌ و موجاهيدی خه‌لق و شاهه‌نشاهيه‌كان و هی تر) گرنگی خۆيان هه‌يه‌، و تا ئێستا ئه‌مريكا په‌يوه‌ندی، به‌ كه‌م يان به‌ زۆر، به‌ زۆربه‌يان كردوه‌. به‌لام دياره‌ كه‌ له‌مه‌ودای سێ دێكه‌يد (دێكه‌يد = ده‌ساڵ‌)ی ڕابوردوودا، ڕژێمی ئێرانی توانيويه‌تی ئۆپۆزيسيۆنه‌كانی خورد كاته‌وه‌ و له‌ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی ئێراندا زه‌ربه‌ی كوشنده‌يان لێ بدات. له‌ زۆر حاله‌تيشدا، ڕژێمی ئێران پێويستی به‌ پيلانی گرانبه‌ها نه‌بوه‌ بۆ ده‌ست لێوه‌شاندنيان، چونكه‌ ئيمڕۆ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی له‌ هه‌موو سه‌رده‌مێكی پێشوودا بێ ئه‌ستێره‌ و بێ مه‌رجه‌ع و بێ ڕێڕه‌وترن. بۆيه‌، هێچ جۆره‌ ئه‌لته‌رنه‌تيڤێك بۆ ڕژێمی ئێستای ئێران له‌ ئاسۆدا به‌دی ناكرێ.‌ ڕوخانی ڕژێيميش، سه‌ڕ‌‌ه‌ڕای ئه‌زمه‌ی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی ووڵاته‌كه‌، وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی بيركردنه‌وه‌ی ناواقيعيانه‌ی ئۆپۆزيسيۆن، له‌ حيسابی زلهێزه‌كاندا نيه‌.

دياره‌ كه‌ حيزبه‌ ئۆپۆزيسيۆنه‌كان له‌ ده‌وروبه‌ر و ڕۆژگاری دژواردا خه‌باتیان كردوه‌ و تائێستا نه‌يانتوانيوه‌ سوود له‌ ده‌رفه‌ته‌ جيهانی و ناوچه‌ييه‌كان ببينن. له‌ ئاستی ناوه‌خۆياندا، هه‌ر له‌ به‌ر ناته‌واوی پێكهاته‌ی حيزبيان، و سياسه‌تی ناوه‌كيان و ته‌حالوفاتيان و ململانێی نێوانياندا، خۆيان گه‌وره‌ترين دوژمنی خۆيان بوونه‌. بێجگه‌ له‌وانه‌ش، ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی هه‌ر له‌ فه‌له‌كی كلاسيكی كۆندا ده‌سووڕێته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی بازی دابێته‌ سه‌ر قافله‌ی پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجی و گلۆبه‌ليزه‌ و خۆڕاهێنان له‌گه‌ل قانونی جيهانی تازه‌، كه‌ تێيدا چاره‌نووسی ووڵاتان له‌سه‌ر كاغه‌ز و له‌ سه‌ر مێزی بڕيارده‌رانی زلهێزه‌كاندا دياري ده‌كرێ، نه‌ك له‌ ناو ده‌شت و چياكانی ئێران.

هه‌ڵبه‌ت لێدانی ئێران له‌مه‌ودای دووردا له‌‌ قازانجی ووڵاته‌ دراوسێكان و باقی مرۆڤايه‌تی جيهانيدايه‌‌. به‌ڵام گه‌وره‌ترين سوودمه‌ندی ئه‌و لێدانه‌ بريتيه‌ له‌ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی، به‌ حيزبه‌ كورديه‌كانه‌وه‌. بۆيه‌ش، به‌ گوێره‌ی لۆژيك، وا چاوه‌ڕوان ده‌كرێ كه‌ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی ڕۆڵيان له‌ پڕۆسه‌كه و له‌ هاوكاری ئه‌مريكادا هه‌بێ. شێتكی چاوه‌ڕوان لێكراويشه‌ كه‌ ڕژێمی ده‌ستوه‌شێنی ئێران له‌مه‌ودوا ته‌ركيزێكی زياتر (له‌ ڕووی زانياری و لێدانی سه‌ربازی) بخاته‌ سه‌ر ئۆپۆزيسيۆن، تاوه‌كو لاوازتر و بێ خێرتريان بكات.

له‌ڕووی ستراتيژيه‌وه‌، ڕژێمی ئێران حيسابی مه‌زنتر بۆ حيزبی ئۆپۆزيسيۆنی سه‌رتاسه‌ريی ئێرانی ده‌كات، ئه‌وانه‌ی ده‌ستيان ده‌گاته‌ ته‌هران وموئه‌سسه‌كانی ده‌وڵه‌تی ئێران‌. له‌وانه‌، ڕه‌نگه‌ موجاهيدی خه‌ڵق له‌ هه‌مويان كاريگه‌رتر بێ‌. هه‌ڵبه‌ت، ئۆپۆزيسيۆنی عه‌ره‌بی خوزستانيش، گرنگی تايبه‌تيان هه‌يه‌ له‌به‌ر نزيكيان له‌‌ سه‌رچاوه‌ و ڕێ هاتوچۆی نه‌وت و به‌رهه‌مه‌ ئابووريه‌كانی تر. به‌لام ئێران توانيويه‌تی مه‌ترسی ئه‌وانه‌ كه‌م بكاته‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی حكومه‌ت و ڕێكخراوه‌ شيعه‌ كاريگه‌ره‌كانی عيراقیدا. هه‌رچی ئۆپۆزيسيۆنی كورديه‌، ڕۆڵ و تايبه‌تمه‌ندێتيه‌كه‌ی جياوازه‌ له‌وانی تر، مه‌ترسيه‌كه‌ی بۆ ڕوخانی ڕژێم له‌وانی تر كه‌متره‌، و به‌هه‌مان شێوه‌ش بايه‌خی بۆ ئه‌مريكا له‌وانی تر كه‌متره‌.

ڕۆڵی حيزبه‌ كورديه‌كان

ئاشكرايه‌ كه‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات‌ گرنگيه‌كی ستراتيژی عه‌سكه‌ری و ئابوری و سياسی ئه‌وتۆی نيه كه‌ به‌ هۆيه‌وه‌ ڕژێمی ئێران لاواز ببێ وه‌يان بڕوخێ. هه‌روه‌ك هی كوردستانی باشوور نه‌يبو به‌رامبه‌ر به‌ ژڕێمی به‌غدا له‌ سه‌رده‌می حوكمی مه‌ركه‌زی. به‌ڵام توانای كوردی ئێران ده‌كرێ زۆر زياتر بێ له‌وه‌ی كه‌ هه‌يه‌. خۆ له‌ ڕووی ژماره‌‌ی دانيشتوان و پانايی جيۆگرافیه‌وه‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات له‌ هی باشوور گه‌وره‌تره. وه‌ توانای ڕژێمی ئێران بۆ كۆنتڕۆڵكردنی خاك و خه‌لك و ڕووداوه‌كانی ناو كوردستانی كه‌متره‌ وه‌ك له‌ باقی ئێران. سه‌ڕ‌‌ه‌ڕای لاوازيان، حيزبه‌ كورديه ئێرانيه‌كان جه‌ماوه‌رينه‌ و تۆڕی ڕێكخراوه‌يی و زانياریان بڵاوه‌. دياره‌ كه‌ ترسی ئێرانيش له‌وه‌دا‌يه‌ كه‌ ڕ‌ه‌نگه‌ ئه‌مريكا و ئيسرائيل هه‌وڵده‌ن ئه‌و ڕێكخراوانه‌ ڕازی بكه‌ن و داوای هاوكاريان لێ بكه‌ن و له‌ دژی ڕژێم به‌كاريان بهێنن. بۆيه‌ش، حيزبه‌ كورديه‌كان له‌ مه‌وقيعێكی به‌هێزدان بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆڵی ميژوويی گرنگ ببينن له‌ كۆ كردنه‌وه‌ی ئۆپۆزيسيۆن و به‌رده‌وامی پێدانی فشاری سياسی له‌سه‌ر ئێران.

له‌ ئاينده‌ی نزيكدا، ئه‌مريكا و ئيسرائيل، پێويستيان به‌ زانياری زيندوو ده‌بێ، بۆ تێگه‌يشتن له‌ حاڵی ناو ئێران و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی فشاری نێوده‌وڵه‌تی له‌ناو جيهازی ده‌وڵه‌ت و نه‌فسيه‌تی خه‌ڵكی ئێران. بۆ ئه‌وه‌ش پێويستيان به‌ تۆڕی ئۆپۆزيسيۆنێكی كاريگه‌ر هه‌يه‌ كه‌ بتوانن ڕێڕه‌وی شه‌ر و چاره‌نووسی دواڕۆژی ئێران بگۆڕن. ئه‌مريكا و ئيسرائيل ئاماده‌ن هاوپه‌يمانيه‌تی ئه‌و ئۆپۆزيسيۆنه‌‌ له‌ به‌رامبه‌ر كۆمه‌كدا مسۆگه‌ر بكه‌ن. به‌وه‌ش حيزبه‌ كورديه‌كان ده‌توانن له‌ خاڵێكی به‌هێزه‌وه‌ بێنه‌ مه‌يدان و مه‌وقيعی سياسی خۆيان دابكوتن. له‌و حاڵه‌ته‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مريكا پشتيان پێ ببه‌ستێ بۆ پێشڕه‌ويكردنی ئوپۆزيسيۆنی ئێرانی، و كاركردنه‌ سه‌ر ڕووداوه‌ ناوه‌كيه‌كانی ئێران، وه‌ك ئه‌و ڕۆڵه‌ مه‌زنه‌ی كه‌ يه‌كێتی و پارتی ديتيان به‌رله‌ ڕوخانی ڕژێمی سه‌ددام.

هه‌ڵبه‌ت له‌ ياری نێوده‌وڵه‌تيدا، كورد به‌ گشتی هێشتا ياريكه‌ری كاريگه‌ر نيه‌، به‌ڵام له‌ ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، خه‌ريكه‌ حيسابی بۆ بكرێ. هه‌روه‌ك له‌ ووتاری پێشوومدا ئاماژه‌م بۆ ئه‌وه‌ كرد كه‌وا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی حكومه‌ت و حيزبه‌كانی هه‌رێمی كوردستانی عيراقدا نيه‌ كه‌ ببنه‌ ته‌ره‌ف له‌ ململانێی ئه‌مريكا و ئێران. به‌ڵام بۆ حيزبه‌ كوردیه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كانی ديوی ئێران، ئه‌و كرژيه‌ی ئه‌مريكا و ئێران فرسه‌تێكی مێژووييه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ شانۆی ڕووداودا سه‌ر هه‌ڵده‌نه‌وه‌ و ببنه‌ ياريكه‌رێكی گرنگ. خۆ له‌ ڕووی باری ته‌نيزيميه‌وه‌، حيزبه‌ كورديه‌كان له‌ باقی ڕێكخراوه‌كانی ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی له‌پێشترن وه ده‌توانن له‌ ڕووی جمومۆڵيشه‌وه‌ له‌ پێش بن. هه‌ڵبه‌ت، بۆ ئه‌وه‌ ده‌بێ ئاماده‌ بن بۆ قوربانيدان، وه‌ بۆ هێرشی دڕندانه‌ی ئێران. ده‌بێ ئاماده‌ش بن بۆ به‌لاوه‌نانی جياوازيه‌ ناوه‌كيه‌كانيان، تاكو ئه‌مريكا حيسابيان بۆ بكات و ده‌ست له‌ ناو ده‌ستيان بنێ و ماندووبوونی پێيانه‌وه‌ خه‌سار نه‌بێ. .

ئايا حيزبه‌ كورديه‌كان ئاماده‌ن؟

نه‌خێر، به‌و شێوه‌ی ئێستايان، حيزبه‌ كوردیه‌كانی ئێران شاخێكی به‌رزیان له‌به‌رده‌مه‌. دياره‌ كه‌ نه‌ له‌ ناوه‌وه‌ و نه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئێراندا كاريگه‌رن، وه پێويستيان به‌ ڕاته‌كانێكی ڕاديكاليانه‌ هه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حيسابيان بۆ بكرێ و ئه‌و جۆره‌ ڕۆڵه‌ گرنگانه‌ ببينن.

به‌ پێكهاته‌ و به‌ بيركردنه‌وه‌، هێشتا حيزبه‌ كورديه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی سارددا ده‌ژين. شێوازی هه‌ڵسوڕان و په‌يوه‌ندی سه‌ركرده‌و ڕه‌‌‌عيه‌كانيان كلاسيكيانه‌يه‌ و له‌سه‌ر شێوه‌ی هه‌ڕه‌می كۆمۆنيستانه‌ی ستالينيانه‌يه‌. به‌ گوێره‌ی ده‌ستوور و كه‌ڵتووريان، حيزب له‌ خزمه‌تی تاكه‌ كه‌سی بڕيارده‌ری سه‌رووی لوتكه‌دايه‌‌. كه‌ ئه‌و تاكه‌ كه‌سه‌ی لوتكه‌ ده‌مرێ، ده‌كوژرێ، زيزده‌بێ، ده‌رده‌كرێ يان داده‌نيشێ، ئه‌وا ته‌واوی هه‌ڕه‌مه‌كه‌ ده‌ته‌پێ. به‌وه‌ ململانێی ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌ مايه‌ی له‌ت بوونی سه‌رانسه‌ری حيزبه‌كان، به‌ جۆرێك كه‌ برا ده‌بێته‌ دوژمنی سه‌ره‌كی براكه‌ی، و ڕژێم و دوژمنی ده‌ره‌كی ده‌بنه‌ هه‌ده‌فی لاوه‌كی.

ڕژێمی ئێران و عیراق و توركيا ته‌ركيزی پيـلانه‌كانيان له‌سه‌ر لادانی شه‌خسی سه‌ر لوتكه‌ی هه‌ره‌می حيزبه‌ ئۆپۆزيسيۆنه‌كانه‌، چونكه‌ ده‌زانن ئه‌وه‌ به‌ته‌نيا نيوه‌ی سه‌ركه‌وتنه‌ له‌ شه‌رياندا‌. نموونه‌ی زيندوومان زۆرن. زيندانی كردنی عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان بوه‌ مايه‌ی سه‌رلێشێوان و شكستی سياسی و عه‌سكه‌ری و ته‌نزيمی په‌كه‌كه‌‌، تا ڕاده‌يه‌ك كه‌ قه‌ت له‌ڕێگه‌ی شه‌ڕی سه‌ربازيه‌وه‌ دوژمن ئه‌و جۆره‌ سه‌ركه‌وتنه‌ی له‌ دژيان به‌ ده‌ست نه‌ده‌هێنا. هه‌ڕه‌می يه‌كێتی نيشتمانی كوردستانيش به‌ هه‌مان شێوه‌يه‌، و له‌گه‌ڵ نه‌خۆش كه‌وتنی سه‌رۆك تاله‌بانی كه‌لێنی پێشڕه‌وايه‌تی حيزبه‌كه‌ به‌ زه‌قی به‌ده‌ر كه‌وت و ئێستا مه‌ترسی له‌ت بوون له‌ ڕێكخراوه‌كه‌ ده‌كرێ. شه‌هيد كردنی عه‌بدولره‌حمان قاسملۆ، و دوای ئه‌ويش شه‌ڕ‌ه‌فكه‌ندی، له‌ حيزبی ديموكراتی كوردستانی ئێرانيش به‌ هه‌مان شێوه‌، تينی له‌ حيزبه‌كه‌ بڕی و تووشی ملمانێ و له‌ت بوون و لاوازبوون و داتكانی ئه‌ندامان و پێشمه‌رگه‌كانی كردوه‌. واته‌، ئه‌وه‌ی دوژمن ويستويه‌تی كتومت خودی حيزبه‌ كورديه‌كان جێبه‌جێيان كردوه‌.

له‌ دوای شكست و له‌ت بوونی حيزبی ديموكرات و كۆمه‌ڵه‌، ئێستا بۆشاييه‌كی سياسی و ته‌نزيمی له‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتدا به‌دی ده‌كرێ. هه‌ڵبه‌ت، خه‌ڵكی كوردستان و ده‌ره‌وه‌ی ووڵات توشی ئيحبات و داماوی هاتوون، وه‌ هه‌ست به‌ خه‌سار بوونی ئاره‌قه‌ و خوێن و قوربانيه‌كانيان ده‌كه‌ن. دياره‌ كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ تێنووی ئازادیه و عه‌وداڵی ڕزگاريه‌ و ئاماده‌ی خه‌باته‌، بۆيه‌ش چاو ده‌گێڕێ له‌ به‌ديل. له‌و نێوه‌دا، په‌كه‌كه‌ ئه‌زموونی خه‌باتی باكوری بۆ ڕۆژهه‌لات گواستۆته‌وه‌ و (په‌ژاك) ی دروست كردوه‌ و ده‌يه‌وێ ئه‌و بۆشاييه‌ پڕ بكاته‌وه‌. ئه‌گه‌رچی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان گۆڕه‌پانێكی سروشتی په‌كه‌كه‌ نيه‌، به‌لام له‌ نێو كوڕ و كچی لاودا ئێستا ڕۆڵی كاريگه‌رتری هه‌يه‌ له‌ باقی ڕێكخراوه‌كانی تر.

ته‌رتيبی ماڵ

به‌و پێيه‌، يه‌كێك له‌ ئه‌وله‌وياتی حيزبه‌ كورديه‌كان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ به‌رنامه‌ و په‌يڕه‌و و پڕۆگرامی خۆياندا بچنه‌وه‌ و ڕێگه‌ی تاكڕه‌وی و شه‌خس په‌رستی بگرن، و ميكانيزمی خۆ نوێكردنه‌وه‌ دابڕێژن. دواتر، پێويسته‌ دۆسيه‌يه‌كی تۆكمه‌ی هاوبه‌ش‌ ئاماده‌ بكه‌ن، كه‌ تێيدا به‌يانی بكه‌ن ئايا ئامانجيان چيه‌، چيان ده‌وێ، بۆچی شه‌ڕ ده‌كه‌ن، وه‌ نه‌خشه‌ی ڕێگای ڕزگاريان چۆنه‌ و به‌رنامه‌ی ئه‌لته‌رنه‌تيڤيان بۆ ڕژێمی ئێران چيه‌. تا ئێستا ديار نيه‌ كه‌ كوردستانی ڕۆژهه‌لات سنووری له‌ كوێيه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ چێ ده‌وێ، وه‌ سه‌ركرده‌ی سياسی به‌رنامه‌ی بۆ دواڕۆژی ووڵاته‌كه‌ی چيه‌. ئايا خه‌بات بۆ هه‌مان كۆنه‌ چاره‌سه‌ری خودموختاری ده‌كات، وه‌يان سه‌يری دونيایان كردوه‌ كه‌ چه‌ندين نموونه‌ی پێكه‌وه‌ژيانی فيدراڵی هه‌ن، و ده‌كرێ كه‌ له‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئێراندا هه‌مان ئه‌زموون پياده‌ بكرێ. ڕه‌نگه‌ پارچه‌كردنی ئێران بۆ چه‌ندين فيدراليه‌تی يه‌كگرتوو، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ووڵاته‌ دراوسێكان و زلهێزه‌كاندا بێ، بۆيه‌ش ئه‌و جۆره‌ بيركاريه‌ به‌ جيددی وه‌رده‌گيرێ. ئه‌و جۆره‌ دۆسيه‌ ده‌بێ هه‌رده‌م ئاماده‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی بخرێته‌ سه‌ر مێزی هه‌موو گفتوگۆيه‌ك، جا له‌گه‌ڵ ئه‌مريكا بێ، له‌گه‌ڵ ئۆپۆزيسيۆنی ئێرانی بێ، وه‌يان له‌گه‌ڵ خودی ڕژێمی ئێرانی بێ.

پێويسته‌ حيزبه‌ كوردستانيه‌كان بكه‌ونه‌ گفتوگۆی ڕاسته‌وخۆ و شه‌فاف، وه‌ خاڵی هاوبه‌ش ببيننه‌وه‌ و له‌سه‌ری ڕێك بكه‌ون، و ئه‌وجا‌ ميكانيزمی پێكه‌وه‌ ئيش كردن بدۆزنه‌وه‌. واته‌، ناوكی به‌ره‌يه‌كی كوردستانی ڕۆژهه‌لاتيی پان و به‌رين دروست بكه‌ن كه‌ ببێته‌ چه‌ترێك بۆ كۆ كردنه‌وه‌ی ڕێكخراوه‌ جيا جياكانی كوردی، به‌بێ ئه‌وه‌ی پێويست بكات كه‌ له‌ ڕووی ته‌نزيمه‌وه‌ يه‌كبگرن. به‌ هه‌مان شێوه‌، به‌ره‌يه‌كی فراوانتر بۆ ڕێكخراوه‌ ئێرانيه‌كان په‌يدا بكه‌ن، بۆ نزيك كردنه‌وه‌ی ئۆپۆزيسيۆنی ئيرانی كوردی و غه‌يره‌ كوردی. به‌و جۆره‌ موباده‌ره‌ و ده‌ستپێشخه‌ريه‌، حيزبه‌ كورديه‌كان ده‌توانن ڕۆڵی پێشڕه‌وێتی ببينن.

پێويسته‌ كوردی ئێران له‌ ڕوانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزيه‌وه،‌ به‌ پراگماتيكانه‌ بير بكاته‌وه‌ و ده‌ستی هاوكاری بۆ خه‌ڵكانێك درێژ بكات كه‌ ڕه‌نگه‌ دۆسته‌كانی تر ڕايان له‌سه‌ر نه‌بێ. هه‌ڵبه‌ت ياريه‌كه‌ ئاڵۆزه‌، به‌ڵام ده‌كرێ كه‌ هيچ په‌يوه‌نديه‌كيان له‌سه‌ر حيسابی ئه‌وه‌ی تر نه‌بێ. بۆ نموونه‌، ڕێكخراوی موجاهيدی خه‌ڵق ده‌ستيان به‌ خوێنی كورد و شيعه‌ی عيراقی سوور بووه‌، بۆيه‌ش له‌ لای خه‌ڵك و سياسه‌تمه‌داری كوردی باشوور ئێسكيان گرانه، وه‌ ئه‌زموونی كوردی ڕۆژهه‌ڵاتيش له‌گه‌ڵ تيرۆریستانی موجاهيدين تاڵه‌. به‌ڵام له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كوردی ڕۆژهه‌ڵاته‌ كه‌ ده‌رگای گفتوگۆيان له‌گه‌ڵ بكاته‌وه‌ و له‌ نزيكه‌وه‌ ئاگاداری جموجۆڵيه‌كانيان بێ. ئه‌گه‌ر پێويستيش بوو ده‌كرێ هاوكاريشيان بكات له‌ دژی دوژمنی هاوبه‌ش. هه‌ڵبه‌ت، ئه‌و جۆره‌ هاوكاريه‌ش ده‌بێ به‌ شه‌رت و به‌ حه‌زه‌ر‌ بێ، له‌ به‌ر هۆی ئاشكرا. پێده‌چێ كه‌ ئه‌مريكا موجاهيدينی خه‌ڵقی به‌كار هێنابێ و به‌ نياز بێ له‌ داهاتوودا ڕۆڵی گه‌وره‌تريشيان پێ بسپێرێ.

خه‌باتی چه‌كدار

خه‌باتی چه‌كدار شوێن و كاتی خۆی هه‌يه‌، و ڕۆڵی پيرۆزی خۆی هه‌يه‌ له‌ به‌رده‌وامی پێدانی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد. هه‌لبه‌ت، مه‌زنترين و به‌رزترين ئاستی قوربانيدان، پێشمه‌رگايه‌تيه، به‌تايبه‌تی‌ له‌ سه‌رده‌می سه‌ختی ئۆپۆزيسيۆنيدا. له‌ڕێگه‌ی خه‌باتی چه‌كداره‌وه‌، دۆست و دوژمن هه‌ست به‌ بوون و قورسايی و مه‌ودای جيدديه‌ت و ئيمانی ميلله‌تێك ده‌كات له‌ڕاست داواكاری مافه‌كانی. له‌ڕێگه‌ی خه‌باتی پێشمه‌رگه‌وه‌، خه‌ڵكی كوردستان دڵنيايه‌ كه‌ بزوتنه‌وه‌كه‌ی زيندووه‌. له‌به‌ر ئه‌وانه‌ و ده‌يان هۆی گرنگی تر، ده‌بێ خه‌باتی چه‌كداری پێشمه‌رگه‌ به‌رده‌وام بێ.

به‌ڵام خه‌باتی چه‌كدار ته‌نيا لايه‌نێكه‌ له‌ چه‌ندين لايه‌نی خه‌باتی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازیی. له‌ ڕۆژگاری ئيمڕۆدا كاريگه‌ريی خه‌باتی چه‌كدار له‌ دژی ئێران دياريكراوه، به‌لكو زۆر كه‌مه‌. كوردستانی ئێران له‌ ڕووی جوگرافيه‌وه‌، له‌ ته‌هران دووره‌، و بۆيه‌ش كاريگه‌ریه‌كی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر گۆڕانی حوكمڕانی نيه‌. خۆ هه‌موو ده‌مێك حكومه‌تی ئێران توانای شه‌‌ڕی عه‌سكه‌ری له‌ دژی كورد هه‌يه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی سه‌ركرده‌كانيان گوێ بده‌نه‌ زه‌ره‌ری گيانی و ئابووری و ژێرخانی. له‌ هه‌موو شه‌رێكيشدا (به‌ براوه‌ يان دۆڕاو)، هه‌ر كورد زه‌ره‌رمه‌نده‌. بۆيه‌، پشت به‌ستن به‌ ته‌نيا به‌‌ لايه‌نی عه‌سكه‌ری و پێشمه‌رگايه‌تی، كه‌م سووده‌‌.

لۆبی كردن

له‌ سه‌رده‌می گلۆبه‌ليزه‌دا، دونيا بچوك بۆته‌وه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تان له‌ سه‌ر شانۆی جيهانيدا ده‌نگيان هه‌يه‌، ميلله‌تانی بنده‌ست و گروپی بچوكی خاوه‌ن قه‌زيه‌ش ده‌توانن كاريگه‌ر بن و ده‌نگبيستراو بن. ئيمڕۆ له‌ جاران زياتر، ده‌كرێ مافی چاره‌نووسی ميلله‌تێك له‌ ڕێگه‌ی لۆبيكردنه‌وه‌ زامين بكرێ. خۆ بزوتنه‌وه‌يه‌كی جه‌ماوه‌ری خاوه‌ن قه‌زيه‌ی وه‌ك هی كوردی، له‌ مه‌وقيعێكی سياسی و ئه‌خلاقی زۆر به‌ هێزه‌وه‌ ده‌توانێ داوای مافی بكات.

له‌زۆر لاوه‌، زه‌مينه‌ خۆش بووه‌ و كار بۆ كوردی ڕۆژهه‌ڵات ئاسان بووه‌. كوردی باكور (په‌كه‌كه‌) زۆر به‌كارن له‌ سه‌ر شانۆی ئه‌وروپی، و له‌ڕێگه‌ی ئه‌وان و كوردی باشووره‌وه ئاستی ئاگاداری و سۆزی پشتگيری له‌ ئه‌وروپادا له‌ به‌رزيدايه‌. كوردی باشوور (عیراق) قۆناخی مه‌زنتريشيان بڕيوه‌ و ئه‌زموونيان كه‌ڵه‌كه‌ بوه‌ و ئێستا ده‌نگيان ده‌گاته‌ گوێی بڕيارده‌ری زلهێزه‌كان. هه‌روه‌ها له‌ ڕووی كۆمه‌كی دارايی و سياسی و عه‌سكه‌ريه‌وه‌، ديسانه‌وه‌، كوردی عيراق سه‌نه‌دێكی گه‌وره‌ن بۆ حيزبه‌ كورديه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كان. هه‌ڵبه‌ت پێويسته‌ كه‌ به‌ باشترين شێوه‌ سوود له‌ وه‌زعی ته‌ندروستی كوردستانی باشوور وه‌ربگيردرێ. ڕاسته‌، كوردی باشوور كه‌مته‌رخه‌م بوونه‌ له‌ ڕووی پشتگوێ خستنی ويست و خه‌باتی ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كان، وه‌ ده‌ستێوه‌ردانيان، هاندانيان، وه‌يان به‌لانی كه‌مه‌وه‌ ناوبژی نه‌كردنيان به‌ گوێره‌ی پێويست. هاوكات، حيزبه‌ كورديه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كانيش، ده‌قيان گرتوه‌ له‌ سستی و ناكۆكی ناوه‌كی و ناته‌بايی. هه‌ڵبه‌ت هه‌تا خۆيان يه‌ك نه‌بن، ماڵيان ته‌رتيب نه‌كه‌ن، نه دۆست و نه‌ دوژمن حيسابيان بۆده‌كات وه‌يان به‌ كه‌س به‌ جيدديان وه‌رده‌گرێت.

كۆمه‌ڵگای كوردی ڕۆژهه‌ڵاتی له‌‌هه‌نده‌ران، به‌ حيزبه‌كانيانه‌وه‌،كاكانه ته‌ركيزيان له‌سه‌ر كاری لۆبی نێوده‌وڵه‌تی كه‌مه‌. زياتری ته‌ركيزيان له‌سه‌ر خودی كۆمه‌ڵگاكه‌ی خۆيانه‌ و خه‌ريكی كارو كاسبی و ململانێی ناوه‌خۆيين. واته‌ له‌ بواری سياسه‌تكاری نێوده‌وڵه‌تيدا، كاريگه‌ريه‌كی ئه‌وتۆیان نيه‌ و تا ئێستا نه‌يانتوانيوه‌ له‌ ئاستی ئيداره‌ی حكومه‌ته‌كان و په‌رله‌مانه‌كان فشار بخه‌نه‌ سه‌رسه‌رچاوه‌كانی بڕياردان.

له‌ ئه‌مريكا و ئه‌وروپا

ئیمڕۆ ئه‌مريكا چه‌قی لۆبي كردنی جيهانيه، نه‌ك ته‌نيا بۆ ميلله‌تێكی بنده‌ستی وه‌كو كورد، به‌ڵكو بۆ ده‌وڵه‌تانی دامه‌زراوی دونياش. پێويسته‌ ڕێكخراوه‌كانی كوردی ئێران ته‌ركيزی بێ پايانيان بخه‌نه‌ سه‌ر لۆبی له‌ واشينگتن. له‌وه‌ ناچی كه‌سايه‌تی ديار، به‌ فولتايم له‌ ئه‌مريكا، نوێنه‌رايه‌تی حيزبه‌ كورديه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كان بكات. پێويسته‌ به‌ زووترين كات، هه‌ر حيزبه‌ی چه‌ند ئه‌ندامێكی زمانزان و لێزانيان بگوازنه‌وه‌ بۆ واشينگتن. ‌ به‌ هاوكاری نوێنه‌ری حكومه‌تی هه‌ريمی كوردستانی باشوور، وه‌‌يان شاره‌زايانی تری كوردی باشوور، خۆيان به‌ ئه‌ندامانی سينات و كۆنگرێسی ئه‌مريكی و ئالقه‌كانی بيركاری موئه‌سسه‌سه‌ی حوكمڕانی و ڕۆژنامه‌ و ميديای ئه‌مريكايی بناسێنن. پێويسته‌ ئه‌و نوێنه‌رانه‌ به‌ زوويی ده‌وره‌ی ڕاهێنان بدينن و فێری په‌يوه‌ندیكردن و ئوسلوبی ڕاكێشان و ڕازی كردنی سياسه‌تمه‌داره‌ كاريگه‌ره‌كانی ئه‌مريكی ببن. له‌وێوه‌، زانياری وورد و شاره‌زايی پێويست په‌يدا ده‌كه‌ن و سه‌ركرده‌كانی كوردستان به‌ سه‌رچاوه‌ی قه‌رار و ئيعلامی ئه‌مريكی ده‌به‌ستنه‌وه‌.

ده‌بێ به‌ هه‌مان ڕێڕه‌و و شێوازی كاركردن، نوێنه‌ر له‌ پايته‌ختی ووڵاته‌ گرنگه‌كانی ئه‌وروپادا دابمه‌زرێنن. بۆ نموونه‌ له‌ به‌لجيكا و به‌ريتانيا و فه‌ره‌نسا و ئه‌لمانيا و ئيتاليا و ڕوسيا و ووڵاتانی تر به‌گوێره‌ی توانا. خۆشبه‌ختانه‌، ڕای گشتی ئه‌وروپايی له‌ ئاستێكی به‌رزه‌وه‌ قه‌ناعه‌تی به‌ قه‌زيه‌ی كوردی هه‌يه‌ و ئاماده‌يه‌ پالپشتی هه‌مه‌جۆریان بكات. به‌ڵام به‌ بێی هه‌ڵمه‌تی تۆڕێكی تۆكمه‌ی لۆبيكردن، ئه‌و سۆز و ڕاگشتيه‌ پۆزه‌تيڤانه‌ نابێته‌ پاڵپشتێتی بۆ ووڵاتسازيی. سه‌ردانی سه‌ركرده‌ ناوداره‌كانيش بۆ ده‌ره‌وه‌ی ووڵات، بۆ مه‌به‌ستی دروستكردن و به‌گه‌ڕ خستنی ئه‌و تۆڕه و بۆ زيادكردنی هه‌يبه‌ت و قورسايی لۆبيكه‌ره‌كان‌ زه‌رووريه و ده‌بێ زوو زوو ئه‌نجام بدرێ.

پوخته‌ی په‌يامم

ئيمڕۆ ڕووی به‌رژه‌وه‌ندی كوردی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌گه‌ڵ هی ئه‌مريكا به‌ هه‌مان ئاڕاسته‌يه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ خۆی له‌ خۆیدا نابێته‌ هۆی بازدانی حيزبه‌ كورديه‌كان بۆ سه‌ر شه‌مه‌نده‌فه‌ری خيرای گۆڕانكاريه‌ مه‌زنه‌كان. ئه‌گه‌ر وه‌زعی كوردی ئێران هه‌روا به‌ شڕی بمێنێته‌وه‌، ئه‌وا ئه‌مريكا له‌و ياريه‌دا پێكيان ناكات و به‌بێی كورد كاره‌كانی ئه‌نجام ده‌دات. به‌لام ئه‌گه‌ر بۆيان ده‌ركه‌وت كه‌ كورد ياريكه‌رێكی كاريگه‌ره‌، و له‌ ڕووداوه‌ بنه‌ڕ‌ه‌تيه‌كان ده‌توانێ ڕۆڵی مه‌زن ببينێ، ئه‌وا ئه‌مريكا هه‌رخۆی به‌ره‌و پيليانه‌وه‌ دێت. دياره‌ كه‌ فاكته‌ری زاتی و ناوه‌كی، به‌قه‌ده‌ر هی بابه‌تی و ده‌وروبه‌ريی گرنگیان هه‌يه‌. كوردی ڕۆژهه‌ڵات له‌ سه‌ر شانۆی ڕووداوه‌كان زۆر له‌دوايه‌. مه‌سئوليه‌تی سه‌ركرده‌كانی حيزبه‌ كورديه‌كانه‌ كه‌ له‌ ئاستی خۆخۆری به‌رزتر ببنه‌وه‌ و له‌ بازنه‌ی مه‌قه‌ڕ‌‌ه‌كانيان بێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌ فراوانتر بير بكه‌نه‌وه‌. پێويسته‌ له‌ ئاينده‌يه‌كی نزيكدا، سه‌ركرده‌ ناوداره‌كانی كوردی ڕۆژهه‌ڵات به‌ گروپ و به‌ تاك سه‌ردانی ئه‌وروپا و ئه‌مريكا بكه‌ن. له‌ ڕێگه‌ی نوێنه‌رانی حيزبه‌ كورديه‌ باشووری و باكوريه‌كاندا خۆيان بگه‌يه‌ننه‌ سه‌رچاوه‌ی بڕياردان و ميديای جيهانی، وه‌ كه‌ناڵی په‌يوه‌ندی گرنگ دروست بكه‌ن. هه‌تا سه‌ركرده‌كان ناوماڵی حيزبه‌كانيان ته‌رتيب نه‌كه‌ن، وبه‌‌ هه‌يكه‌ل و په‌يوه‌نديه‌كان و شێوازی خه‌باتیان دانه‌چنه‌وه‌، مه‌حاله‌ بتوانن بازی مه‌زن بده‌ن، و كاروانی بزوتنه‌وه‌كه‌ به‌ره‌و سه‌ركه‌وتن لێخوڕن.


Thursday, 4 January 2007

كوردی باشور و په‌كه‌كه‌ و مۆری تێرۆريزم

له‌به‌رژه‌وه‌ندی عيراق و كوردستانه‌ كه‌وا په‌كه‌كه‌‌ مۆری تێرۆريستی پێوه‌‌ نه‌مێنێ

سه‌ركۆمار و سه‌رۆكی هه‌ريم ده‌توانن ڕۆڵێكی مێژوويي ببينن بۆ ڕزگاريی كورد له‌ توندڕه‌وانی توركيا

كوردستانی نوێ - ژماره‌ 4160 - ڕۆژی 4/1/2007 - لاپه‌ڕه‌ 8

پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

ده‌ستێوه‌ردانی توركيا له‌ سياسه‌تی ناو عيراق و هه‌رێمی كوردستانیدا، تاقه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی پڕ مه‌ترسيه‌ كه‌ ڕووبه‌ڕووی كوردستانی باشوور بۆته‌وه‌. نه‌ عه‌ره‌بی عيراق و نه‌ ده‌وله‌تانی سوريا و ئێران توانای ده‌ستدرێژيان هه‌يه‌ بۆسه‌ر حوكمی نيمچه‌ سه‌ربه‌خۆی هه‌رێم، و نه‌ ڕێگريشن له‌ سه‌ربه‌خۆيی ته‌واوی كوردستانی باشوور. هه‌رچی توركيايه‌، به‌ ئاشكرا و به‌ نهينی، به‌ كاری ئيعلامی و سياسی و عه‌سكه‌ری (چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی)، توركومانی توندڕه‌و و سوننه‌ی عه‌ره‌ب له‌دژی كوردی باشوور هان ده‌دات. سه‌ربار و بنبار، هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ستدرێژيكردنی ڕاسته‌وخۆش له‌ هه‌رێم ده‌كات، به‌ بيانوی لێدانی پارتی كرێكارانی كوردستان (په‌كه‌كه‌)، سه‌ره‌ڕای ئيعلانی ئه‌و پارته‌ بۆ ئاگربه‌سی. ته‌نيا ڕێگريش له‌به‌رده‌ميان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئه‌مريكا ئاماده‌ نيه‌ باری ئاڵۆزی عيراق ئاڵۆزتر بكات. دياره‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ هه‌ڕ‌‌ه‌شه‌ تێكده‌ره‌ی توركيا، سياسه‌تمه‌داران و خه‌ڵكی كوردستاني نيگه‌ران كردوه‌. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ته‌جاوزانه‌‌ی توركياشدا، حكومه‌تی هه‌رێم و حكومه‌تی به‌غدا ته‌نيا به‌ ته‌سريحی ڕۆژنامه‌وانی و به‌ ئيشاره‌تی ناڕاسته‌وخۆيی، ناڕه‌زايی خۆيان ده‌ربڕيوه‌. دياره‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ وه‌ڵامه‌ به‌س نيه‌ و نابێته‌ مايه‌ی به‌رپێچدانه‌وه‌ی توركيا.

ڕۆلی سه‌ركرده‌ی كورد

له‌ ساڵی ١۹۹۳ دا، مام جه‌لال تاله‌بانی هه‌وڵێكی زۆری دا كه‌ ناوبژی له‌نێوان (عه‌بدوڵلا ئۆجه‌لان)ی سه‌رۆكی په‌كه‌كه‌ و (تورگوت ئۆزال)ی سه‌ركۆماری توركيا بكات. ئۆزال سه‌رۆكێكی باڵا ده‌ست و دووربين بوو و ده‌شيويست كه‌ په‌كه‌كه‌ بهێنێته‌ ناو عه‌مه‌ليه‌تی سياسی توركی، تا له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستوری ووڵاته‌كه‌دا، چاره‌سه‌ری كێشه‌كان بكات. به‌داخه‌وه‌، چل ڕۆژ له‌دوای بانگه‌وازی ئاگربه‌سی په‌كه‌كه‌، ئۆزال كۆچی دوايی كرد و پرۆسه‌ی ئاشتی جوانه‌مه‌رگ كرا‌.

له‌ ده‌ ساڵی دوای ئه‌و هه‌وڵانه‌دا، ڕووداوی گرنگ به‌سه‌ر په‌كه‌كه‌دا هاتن‌. ڕێره‌وی سياسی جيهانی له‌ سالحی كورد نه‌بوو. هاوكات ناوماڵی توركيش بێ سه‌روبه‌ر بوو و ووڵاته‌كه‌ به‌ره‌و فه‌وزای سياسی و ئابوری و ئه‌منی ده‌ڕۆييشت. هيچ حيزبێكی توركي بۆی نه‌ڕه‌خسا زۆرينه‌ی په‌رله‌مانی بهێنێ و حكومه‌تێكی به‌ توانای مه‌ده‌نی پێك بهێنێ. به‌وانه‌ش ده‌سه‌ڵاتی له‌شكری توركی به‌سه‌ر قه‌راری سياسی ووڵاته‌كه‌دا هه‌نده‌ی تر زاڵ ببوو. ئيتر له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌رته‌شی توركیدا، سوريا ده‌ستی له‌ په‌كه‌كه‌ هه‌ڵگرت و بنكه‌ سه‌ره‌كيه‌كانی له‌ حه‌شارگه‌كه‌ی بيقاعدا هه‌لكه‌ناند. ئۆجه‌لان جێ پێی له‌ق بوو و خۆی گه‌يانده‌ ئه‌وروپا، و دوايش، به‌ موئامه‌ره‌يه‌كی ده‌ولی (توركی و ئه‌مريكی و ئيسرائيلی و ووڵاتانی تريش)، فرێندرايه‌ توركيا و خرايه‌ زيندانه‌وه‌.

په‌كه‌كه‌ و تێرۆريزم و كاری ئاشتيخوازانه‌

به‌ گوێره‌ی هه‌ڵوێستی فه‌رمی توركی و ئه‌وروپی و ئه‌مريكی، په‌‌كه‌كه رێكخراوێكی تێرۆريستيه‌. ئه‌و ڕێكخراوه‌ی كه‌ نوێنه‌رايه‌تی بزوتنه‌وه‌يه‌كی پان و به‌رينی به‌شێكی گه‌وره‌ و گرنگی كوردستان ده‌كات، ئه‌و مۆره‌‌ ناهه‌مواره‌ی پێوه‌ لكاوه،‌ و به‌هۆيه‌وه‌ زه‌ره‌ری مه‌زن له‌ بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازی كوردستانی باكوور كه‌وتوه‌. ڕۆژگاريش سه‌لماندويه‌تی كه‌ مۆر و نازناوی له‌وجۆره‌، قابيلی گۆڕانه‌‌. ڕێكخراوی (فه‌تح)ی فه‌له‌ستينی و (موجاهيدی خه‌لق)ی ئێرانی نمونه‌ی زيندوون له‌و باره‌وه‌‌.

له‌وه‌ ده‌چێ په‌كه‌كه‌ ئاماده‌بێ ده‌سپێشخه‌ريی بكات و به‌ره‌و پيلی ئاشتی و چاره‌سه‌ری ئاشتيخوازانه‌ی كێشه‌كان ببێ. بۆيه‌ش، له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئۆكتۆبه‌ری ٢٠٠٦ دا، ئيعلانی شه‌ڕ ڕاگرتن و ئاگربه‌سی به‌رامبه‌ر توركيا ده‌ركرد‌. به‌ڵام سه‌ركرده‌ی سياسيی و ئه‌رته‌شی توركی، هه‌روه‌ك عاده‌تی جارانيان، بانگه‌وازه‌كه‌ی په‌كه‌كه‌يان خسته‌‌ پشت گوێ و به‌رده‌وام بوون له‌ هێرشكردن. شايانی باسه‌، كه‌ سه‌ڕه‌ڕای چه‌ندين موباده‌ره‌‌ی ئاشتيخوازانه‌ی له‌وجۆره‌، په‌كه‌كه‌ و سه‌رۆكه‌ زيندانيه‌كه‌ی نه‌يتوانيوه‌ ڕای گشتی و حكومی توركی و جيهانی به‌لای خۆيانه‌وه‌ ڕابكێشن، وه‌ تۆپه‌كه‌ بخه‌نه‌‌وه‌ گۆڕه‌پانی سياسيه‌تمه‌دارانی توركيا. بۆيه‌ په‌كه‌كه‌ش پێويستی به‌ پێداچوونه‌وه‌ی سياسه‌ت و پلان و هه‌لوێسته‌كانی هه‌يه‌. پێويستی به‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ به‌رنامه‌يه‌كی مۆدێرنی زيره‌كانه‌، به‌ ته‌نسيقێكی باش، به‌ كاری لۆبی هه‌مه‌لايه‌نه‌ هه‌ڵبستێ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ فشار بخاته‌ سه‌ر توركيا و كاربكاته‌ سه‌ر ڕای گشتی و فه‌رمی ئه‌مريكی و ئه‌وروپی و عيراقی و كوردی.

گۆڕانی هه‌ڵوێستی ئه‌مريكی و ئه‌وروپی

ئاشكرايه‌ كه‌ له‌و پێنج شه‌ش ساڵه‌ی ڕابووردوودا، چه‌رخی زه‌مانه‌ وه‌رسووڕاوه‌. ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش ئاماده‌يه‌ چاو به‌ نه‌خشه‌ی سياسي ته‌واوی ناوچه‌كه‌دا بخشێنێته‌وه‌ بۆ مه‌به‌ستی ده‌ستێوه‌ردانی پارسه‌نگی هێزه‌كان. خۆ هه‌ڵوێستی نێگه‌تيڤانه‌ی توركيا به‌رامبه‌ر به‌ هێرشی ئه‌مريكا بۆ سه‌ر عيراق، بوه‌ مايه‌ی شكستی ديپلۆماسی توركی، و له‌شكره‌كه‌شی كه‌وته‌ قه‌فه‌زێكه‌وه‌، و درز و كه‌لێنێكی ئاشكرا له‌ په‌يوه‌ندیی توركی و ئه‌مريكايی په‌يدا بوو. به‌ڵام دڵنيام له‌وه‌ی كه‌ ئه‌و جۆره‌ كه‌لێنه‌ مه‌سه‌له‌يه‌كی كاتيه‌، و‌ ئه‌مريكا له‌ ئاينده‌يه‌كی نزيكدا و له‌شه‌ڕی دژ به‌ تێرۆر و ئيران و سووريادا، پێويستی به‌ توركيا ده‌بێته‌وه‌. توركياش ده‌زانێ به‌بێی ئه‌مريكا پلانه‌ سياسیه‌ جيهانيه‌كانی و پلانه‌ عه‌سكه‌ريه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كانی بۆ ناچێته‌ سه‌ر. جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نيه‌ كه‌ توركيا ده‌يه‌وێ شكستی ئه‌و دواييه‌ی له‌شكری ئه‌مريكی له‌ عيراقدا بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بقۆزيته‌وه، هه‌ربۆيه‌ش له‌زووه‌وه‌ پشتگيری خۆی له‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی به‌يكر-هاميلتن ئاشكرا كردوه‌، وه ئه‌رته‌شی توركی به‌ په‌له‌يه‌ ده‌يه‌وێ هه‌لی عه‌سكه‌ری و سياسی بڕه‌خسێنی بۆ‌ ئه‌وه‌ی په‌ل بهاوێ و زه‌ربه‌كی تری مێژوويي له‌ په‌كه‌كه‌ بدات.

ئيمڕۆ، فرسه‌تێكی تری مه‌زن هاتۆته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ توركيا ده‌يه‌وێ بێته‌ باوه‌شی ئه‌وروپا. ئه‌وروپاش لێی به‌ به‌هانه‌يه‌ و باوه‌شی بۆ ناكاته‌وه‌‌. خۆشبه‌ختانه‌، مه‌سه‌له‌ی مافی مرۆڤی كورد يه‌كێكه‌ له‌و به‌هانه‌ سه‌ره‌كيانه‌، واته‌ ئه‌وروپاييه‌كان له‌جياتی ئێمه‌ و به‌ قه‌ناعه‌ته‌وه‌ شه‌ڕێك ده‌كه‌ن كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ردوولاماندايه‌. به‌و دواييه‌، په‌رله‌مانی ئه‌وروپی داوای له‌ توركيا كردوه‌ كه‌ "گفتوگۆ له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی گه‌لی كوردستان بكات". ‌هه‌ڵبه‌ت سه‌ركرده‌ سياسيه‌ مه‌ده‌نيه‌ ديموكراته‌كانی توركياش له‌ ژێره‌وه‌ پێيان ناخۆش نيه‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ فشاره‌ی ئه‌وروپا ببێته‌ هۆيه‌ك بۆ لاوازكردنی باڵی ئه‌رته‌ش. بۆيه‌ش ده‌بێ كورد ئه‌و ياريه‌ باش تێبگاو ياری به‌ سيسته‌می ناوه‌خۆيی توركی بكات

شه‌ڕی دوژمن به‌زێن ‌

هه‌ڵبه‌ت نابێ ئيمه‌ به‌يه‌ك هه‌ڵوێست ويه‌ك ئوسلوب له‌گه‌ڵ لايه‌نه‌ جياجياكانی توركيدا هه‌ڵسو كه‌وت بكه‌ين، چونكه‌ هه‌مویان يه‌كپارچه‌ دوژمن نين. توركيا بريتيه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك به‌رژه‌وه‌ندی ئاڵۆز و ده‌سه‌ڵاتی دژبه‌يه‌كتر. هه‌لبه‌ت، لايه‌نی مه‌ده‌نی و ديموكراسی توركی-واته‌ حيزبه‌ سياسيه‌كان- مه‌سئوليه‌تی پاراستنی به‌رژه‌وه‌نديه‌ سياسي و بازرگانی و كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كانی ووڵاته‌كه‌يان له‌ئه‌ستۆدايه‌ و مه‌سئولن به‌رامبه‌ر به‌ ده‌نگده‌رانيان. بۆيه‌ش سياسه‌تمه‌داری ديموكراسی توركی، له‌ ناخدا زۆر له‌ دژی ئه‌جيندا و جموجۆڵ و ده‌ستێوه‌ردانی سياسيی ئه‌رته‌شن. هه‌ركاتێك حكومه‌تی هه‌ڵبژێردراو زۆرينه‌ی په‌رله‌مان به‌ده‌ست بهێنێ و سيقه‌ی به‌ خۆی و ده‌نگده‌ری هه‌بێ، ئه‌وا هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركرده‌ی ئه‌رته‌ش كه‌م بكاته‌وه‌، هه‌روه‌ك ئۆزال له‌ڕابوردوودا سه‌ركه‌وتووبوو و ئه‌ردۆغانيش له‌ژێره‌وه‌ هه‌وڵی داوه‌. بۆيه‌ش كورد ده‌بێ كار بۆ ئه‌وه‌بكات كه‌ لايه‌نه‌ سياسيه‌ مه‌ده‌نيه‌كانی توركيا‌ كه‌سب بكات و به‌ ناڕاسته‌وخۆيی يارمه‌تيان بدات تاوه‌كو ديموكراسيه‌ت له‌ توركيا بسه‌پێنن و ڕۆلی دوژمنه‌ هاوبه‌‌شه‌كه‌ش (واته‌ ئه‌رته‌ش) په‌ڕاوێز بكه‌ن.

په‌كه‌كه‌ ده‌توانی ئه‌زێتی له‌شكری توركيا بدات، به‌ڵام ناتوانی بيبه‌‌زێنێ. له‌شكری توركيا ووڵاتپارێز و خاوه‌ن قه‌زيه‌ نيه‌، به‌ڵكو عه‌زيايه‌كی گه‌نده‌ڵيه‌ و ده‌وڵه‌تێكه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌ت. به‌ پێچه‌وانه‌ی موئه‌سسه‌سه‌كانی ده‌وڵه‌ت و ميلله‌ت و بيزنيس، عه‌سكه‌ری توركی هه‌رده‌م سوودمه‌ند بوه‌ له‌ شه‌ڕی كورد دا. له‌سه‌رده‌می شه‌ڕدا، ئه‌رته‌ش و پۆليسی توركی ده‌سه‌ڵاتیان زياد ده‌بێ. بيجگه‌ له‌ كاری تيرۆركردنی كورد، به‌هانه‌یان ده‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام بن له ‌حوكمی عورفی وده‌ستێوه‌ردانی حوكمڕانی و گه‌شه‌ پێدانی گه‌نده‌ڵيی. واته‌ گرنگ نيه‌ به‌لای ئه‌رته‌شه‌وه‌ ئايا كام لايه‌ن له‌شه‌ڕدا براوه‌يه‌، چونكه‌ ئامانجه‌كانيان له‌ڕێگه‌ی به‌رده‌واميتی شه‌ڕدا سه‌رده‌كه‌وێ. واته‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندياندايه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌ توندره‌و بێ و به‌رده‌وام بێ له‌ شه‌ڕكردن. هه‌ربۆيه‌ش به‌ ده‌ركردنی به‌يانی ئاگربه‌سی ئه‌وجاره‌‌يان، مه‌وقيفی سه‌ركرده‌ی ئه‌رته‌ش و‌ سياسه‌تمه‌داره‌ گوێڕايه‌له‌كانيان‌‌ لاوازبوه‌ و بگره‌ له‌ به‌رژه‌وه‌نديه تايبه‌ته‌كانيشيان دراوه‌ته‌وه‌.

په‌كه‌كه‌ و پشتيوانيه‌تی كوردی باشوور

ئه‌نكه‌ره‌ ده‌يه‌وێ كه‌ حكومه‌ته‌كانی به‌غدا و هه‌رێمی كوردستان به‌يه‌كه‌وه‌ ته‌نگ به‌ په‌كه‌كه‌ هه‌ڵچنن و له‌و ناوه‌ ده‌ری بكه‌ن، هه‌روه‌ك سوريا و ئێران بۆيان ئه‌نجامدا. خۆشبه‌ختانه‌، له‌جياتی ئه‌وه‌، هه‌ردوو ئيداره‌كه‌‌ توانيويانه‌ سياسه‌تێك په‌يڕه‌وی بكه‌ن كه‌ نه ‌شيش بسووتێ و نه ‌كه‌باب. ئه‌وه‌ش ئه‌نكه‌ره‌ی نيگه‌ران كردوه‌. بۆ نموونه‌، له‌ لايه‌كه‌وه‌ حكومه‌تی هه‌رێم كارێكی ئه‌وتۆی نه‌كردوه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌ ته‌نگاو بكات، وه‌ له‌ دژی ره‌غبه‌تی توركيشدا ئاڵای كوردستانی هه‌ڵگرتوه‌ و هه‌ويه‌ی كوردستانێتی به‌سه‌ركه‌ركوكدا داسه‌پاندوه‌. له‌ لايه‌كی تريشه‌وه‌ موجامه‌له‌ی ده‌وڵه‌تی توركی ده‌كات و ڕێگه‌ خۆش ده‌كات بۆ په‌يدا بوونی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش له‌ڕێگه‌ی په‌ويوه‌ندی ئيداری و بازرگانی و ئيستيسماريی.

ئاگر به‌سی ئه‌وجاره‌‌ی په‌كه‌كه‌، ديسانه‌وه‌ به‌ ناوبژیكه‌ريی سه‌رۆك تاله‌بانی هاته‌ كايه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت عه‌سكه‌ری توركی پێی ناخۆشه‌ كه‌ تاله‌بانی، وه‌ك سه‌ره‌ك كۆماری عيراق، به‌ره‌سمی ته‌ده‌خول ده‌كات و ته‌به‌ننای ناوبژيكردنه‌كه‌ ده‌كات. چونكه‌ به‌وكاره‌، سه‌رۆكی عيراق به‌ فه‌رمی شه‌رعيه‌تی نوێنه‌رايه‌تی بزوتنه‌وه‌ی ميلله‌تێك ده‌داته‌ په‌كه‌كه. په‌كه‌كه‌ ده‌بێ به‌رده‌وام بێ له‌و په‌يوه‌ندی و هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك تاله‌بانی. ته‌نانه‌ت، په‌كه‌كه‌ ده‌بێ به‌ نهێنی و به‌ ئاشكرا داوا له‌ سه‌رۆك تاله‌بانی بكات بۆ ئه‌وه‌ی ناوبژيان بۆ بكات له‌گه‌ڵ سياسه‌تمه‌دارانی توركی و ئه‌وروپی و ئه‌مريكی. ڕه‌نگه‌ تاله‌بانی ئه‌وه‌ی دواييان به‌ بێ دوودڵيه‌وه‌ بكات چونكه‌ ئێستا به‌ينی ساردبوه‌ له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌ توندڕه‌وه‌كانی توركی. ئه‌وه‌ش به‌هۆی هه‌ڵوێستی دژواری توركی سه‌باره‌ت به‌ كه‌ركوك، و پشتگيری توركيا له‌ سوننه‌ی توندڕه‌وی عيراق، و ناڕه‌زاييان له‌ رۆلی تاله‌بانی له‌ تێكدانی پيلانی دوولايه‌نه‌ی ئه‌ردۆغان و ئيبراهيم جه‌عفه‌ری. شايانی باسه‌، سه‌رۆك (نه‌جده‌ت سيزه‌ر)ی توركيا زۆر به‌ رۆحێكی ڕه‌گه‌ز په‌رستيانه‌ و نا شارستانيانه‌، ره‌فزی كرد‌وه‌ كه‌ سه‌رۆك تاله‌بانی به‌ره‌سمی ده‌عوه‌ت بكات بۆ توركيا، ته‌نيا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كورده‌، له‌ كاتێكيشدا به‌بێ دوودڵی سه‌رۆكوه‌زيران جه‌عفه‌ری و ماليكی ده‌عوه‌ت كردوه‌.

كوردی باشور چی بكات؟

هه‌ڵبه‌ت، هه‌ڵچواندنی باری شلۆق ، له‌ڕۆژكاری ئيمرۆدا، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هێچ لايه‌كدا نيه‌. پێويسته‌ هيچ جۆره‌ به‌هانه‌يه‌ك نه‌خرێته‌ ده‌ستی ئه‌رته‌شی توركی بۆ زێده‌ گوشينی باری توندڕه‌وی، وه‌يان زاڵ كردنی له‌به‌رامبه‌ر سياسه‌تمه‌دارانی مه‌ده‌نی توركی. له‌جياتيان، پێويسته‌ سه‌ركرده‌ی سياسی كوردی باشوور هه‌وڵی به‌هێز كردنی بزوتنه‌وه‌ی ديموكراسی ڕزگاريخوازی كوردی باكور بده‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی تاوانبار بكرێن به‌ پشتگيريكردنی توندڕه‌وی.

پێويسته‌ په‌رله‌مانی كوردستان و په‌رله‌مانانتارانی كوردی‌ له‌ به‌غدا، داوای كاری ئاكتيڤتر له‌ حكومه‌ته‌كانيان بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی توركيا به‌خه‌به‌ر بهێنن. خۆ ئه‌گه‌ر توركيا بيه‌وێ بنه‌مای سياسی كوردستانی باشوور به‌ هۆی ژماره‌يه‌كی كه‌می توركمانان بشله‌ژێنێ، ئه‌وا حكومه‌تی هه‌رێميش ده‌توانێ باری ده‌وڵه‌تی توركيا، به‌ هۆی يارمه‌تيدانی ١٥-٢٠ مليۆن كوردی باكوور، بشله‌ژێنێ. كوردی باشوور پێويستی به‌ شه‌ڕی مواجه‌هه‌ نيه‌ تاوه‌كو باری توركيا له‌ق بكات، به‌ڵكو ده‌يان شێوه‌ی به‌ديلی له‌به‌رده‌سته‌ بۆ هه‌مان مه‌به‌ست‌.

باشترين كاری سياسی، بۆ خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی كوردستانی باكوور و باشوور ئه‌وه‌يه‌ كه‌ سياسه‌تمه‌دارانی كوردستانی باشوور (به‌تايبه‌تی سه‌رۆكی هه‌رێم و سه‌ركۆمار)، له‌ نزيكه‌وه‌ ئامۆژگاری په‌كه‌كه‌ بكه‌ن و يارمه‌تی بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ماهه‌نگ بێ له‌گه‌ڵ سياسه‌تی كوردستانی باشوور و سياسه‌تی ئه‌مريكا و ئه‌وروپا. له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ستراتيژی پارتی و يه‌كێتيدايه‌ كه‌وا په‌كه‌كه‌ له‌ داوی ليستی تێرۆريستيی ڕزگاربكه‌ن و بێهێننه‌ سه‌ر شانۆی ديپلۆماسی جيهانيه‌وه،‌ و بيكه‌نه‌ ياريكه‌ری كاريگه‌ر له‌ ناو عه‌مه‌ليه‌ی سياسی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا‌. ئه‌و جۆره‌ ده‌سگرتنه‌ له‌ به‌ڕژه‌وه‌ندی هه‌موو لايه‌كدايه‌، چونكه‌ به‌هێز كردنی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازی كوردی باكوور، باشترين گه‌ره‌نتي درێژخايه‌نه‌ بۆ سه‌قامگيربوونی ده‌ستكه‌وته‌كانی كوردستانی باشوور.

پێشنيازی ئه‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ سه‌ركرده‌كانی سياسی كوردی به‌ ڕاسته‌وخۆيی به‌ ئاشكرا و به‌ سيقه‌وه‌ په‌يوه‌ندی له‌گه‌ڵ په‌كه‌كه‌ ببه‌ستن و ناوبژيان پێبكه‌ن له‌گه‌ڵ سياسه‌تمه‌دارانی مه‌ده‌نی توركی، سه‌ركرده‌كانی ئه‌مريكی. كه‌ناڵی گفتوگۆی ڕاسته‌وخۆيان له‌گه‌ڵ ئه‌مريكا و ئه‌وروپا و ووڵاته‌ عه‌ره‌بيه‌كان بۆ بكه‌نه‌‌وه‌. به‌و پێيه‌، ده‌بێ كوردی باكور و باشور ببنه‌ سه‌نه‌دی بزوتنه‌وه‌ی يه‌كتر.

له‌پاڵ ئه‌وانه‌يشدا، گه‌ره‌كه‌ ده‌زگاكانی ڕاگه‌ياندن و سه‌نديكا و ڕێكخراوه‌ كورديه‌ باشووريه‌كانيش له‌ هه‌مان ڕوانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ستراتيژی كورديه‌وه‌ سه‌يری بزوتنه‌وه‌ی كوردستانی باكوور بكه‌ن. پێويسته‌ فشار بخه‌نه‌ سه‌ر سه‌ركرده‌كانی كوردی باكوورو باشوور بۆ هه‌مان مه‌به‌ست. پێويسته‌ له‌ ئالقه‌ی ڕۆشنبيری فراوان و كۆنفرانس و نووسراوی هاديف دا، بۆچوون و ستراتيژيه‌ت و تێك گه‌يشتنی باكوور و باشوورو ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا له‌يه‌كتر نزيك بكه‌نه‌وه‌.

په‌كه‌كه چی بكات؟

تا ئێستا زه‌مينه‌ خۆش نه‌بوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ سه‌ركرده‌ی سياسيی توركی به‌وزوانه‌ په‌كه‌كه‌ به‌ لايه‌نێكی سياسی ئاشتيخواز و مه‌ده‌نی قه‌بول بكه‌ن. ده‌بێ په‌كه‌كه‌ كارێكی وا بكات كه‌ توركيا هيچ چارێكی تری نه‌مێنێ له‌ غه‌يری ئه‌وه‌ی كه‌ دان به‌ په‌كه‌كه‌دا بێنێت و بيهێنيته‌ ناو عه‌مه‌ليه‌تی سياسی ديموكراسيانه‌ له‌ ناو توركيا، به‌ بێ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌كه‌كه‌ ده‌ست له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی كورد و مافی چاره‌ی خۆنووسينی هه‌ڵبگرێت. ته‌جروبه‌ی كوردستانی باشوور نيشانی ده‌دات كه‌ ئه‌گه‌ر بيركردنه‌وه‌ی سه‌ليمت هه‌بێ و سه‌برت هه‌بێ، و جه‌ماوه‌رت له‌ پشت بێ، مه‌سه‌له‌ كاته‌ و له‌ڕۆرژگاری داهاتوودا چه‌ندين فرسه‌تی مێژوويي دێنه‌ پێشه‌وه‌ كه‌ به‌ قازانجی كورد ده‌سورێنه‌وه‌.

سه‌ركرده‌كانی په‌كه‌كه‌ پێويستيان به‌ بڕياری مێژوويی جه‌ريئانه‌ هه‌يه‌ كه‌ ته‌واوی شێوازی كاريان له‌ ناو توركيادا بگۆڕن. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانيشدا، سياسه‌تمه‌دارانی مه‌ده‌نی توركی پێويستیان به‌ هه‌مان جۆره‌ برياری مێژوويي جه‌ريئانه‌ هه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كيشه‌ی كوردی-توركی هه‌تا هه‌تايه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن. له‌و بواره‌وه‌، پڕۆژه‌يه‌كی تێروته‌سه‌لم بۆ په‌كه‌كه‌ نوسيوه‌ و له‌ ژماره‌ی دوێنێی هاووڵاتيدا بڵاو بۆته‌وه‌.

خۆ له‌ كوردستانی باشووريشدا، هێندێك سياسه‌تی چه‌وتی په‌كه‌كه‌ بوه‌‌ته‌ هۆی ئيستيفزازكردنی پارتی و يه‌كێتی، وه‌ له نه‌وه‌ده‌كاندا ئاگری براكوژی به‌ چاودێری توركيا و عيراق و ئێران هه‌ڵگيرسايه‌وه‌. له‌جياتی ئه‌وه‌ی كه‌ په‌كه‌كه‌ سوود له‌ ئيداره‌ی سه‌ربه‌خۆی كوردستانی باشوور ببينێ و، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، بارودۆخێکی ئه‌وتۆ دڵی زۆرانێك له‌ خه‌ڵك و ڕۆشنبير و سياسه‌تمه‌دارانی ئه‌و به‌شه‌ی كوردستانينشی له‌خۆی شكاند. خۆشبه‌ختانه‌، ئيمرۆ زه‌مينه‌ خۆش بوه‌ بۆ ئاوه‌ژوو كردنه‌وه‌ی چه‌رخ و تێهه‌‌ڵهێنانه‌وه‌. له‌مه‌ودوا، ده‌بێ په‌كه‌كه‌ به‌ په‌يوه‌نديه‌كانياندا بچنه‌وه،‌ و دۆست و لايه‌نگيره‌ كۆن ونوێكانيان به‌سه‌ر بكه‌نه‌وه‌.

هه‌ڵبه‌ت‌ په‌كه‌كه‌ ئه‌ركێكی قورسی له‌به‌رده‌مدايه‌، به‌ڵام موسته‌حيل نيه‌. ده‌بێ له‌مه‌ودوا له‌ناوه‌وه‌ و ‌ده‌ره‌وه‌ به‌ زيره‌كانه‌ و مۆدێرنانه‌ و‌ به‌ ته‌نسيقێكی مه‌ركه‌زيه‌وه‌ بكه‌وێته‌ كاری لۆبی ئينته‌رناسيونالی. ده‌بێ پێناسه‌يه‌ك دابڕێژێ بۆ ئامانجه‌ تاكتيكی و ستراتيژيه‌كانی (ئاينده‌ی نزيك و دووری). ئه‌وجا به‌ ئامۆژگاری پسپۆڕ و بيركه‌ره‌وه‌ و لێزانانی نێو ده‌وڵه‌تيه‌وه‌، به‌‌ووردی ديراسه‌‌ی ميكانيزمی دابين كردنيان بكات و پلانی درێژخايه‌نيان بۆ دابنێ. ده‌بێ دوژمنه‌كان لێك بترازێنێ و هه‌ولبدات گۆڵی ديپلۆماسی يه‌ك له‌دوای يه‌ك له‌ تورندڕه‌وه‌كانی توركی بكات. به‌ زمانێكی نوێی مۆديرن فێری سياسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی ببێ و هه‌وڵبدات له‌ سيسته‌می ديموكراسی ئه‌مريكی و ئه‌وروپايی شاره‌زا ببێ و به‌هۆيه‌وه‌ سيسته‌مه‌كه‌يان‌ بدۆشی، بۆخاتری به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی كورد. له‌ڕێگه‌ی هه‌مان سيسته‌می حوكمڕانیيشياندا، ڕای گشتی و حكومی ئه‌مريكيه‌كان و ئه‌وروپيه‌كان بۆ قه‌زيه‌كه‌ مه‌ركه‌زيه‌كه‌ی ڕابكێشێ، و له‌ئه‌نجامدا خۆی له‌ ليسته‌ی تێرۆريستاندا ده‌ربێنێ.

Wednesday, 3 January 2007

سڕينه‌وه‌ی ناوی په‌كه‌كه‌ له‌ ليستی تێريرۆيزم

پڕۆژه‌یه‌ك بۆ سڕينه‌وه‌ی ناوی په‌كه‌كه‌ له‌ ليستی تێرۆريستانی جيهانی

ئاگربه‌سيی – به‌س نيه‌، بزووتنه‌وه‌ی کوردیي باكور پێويستی به‌ گۆڕانكاری ناوه‌كی و ده‌ره‌كيه‌

پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

هاوڵاتی - ژماره‌ 307- ڕۆژی 3/1/2007 لاپه‌ڕه‌ 14 و 15

به‌ گوێره‌ی هه‌ڵوێستی فه‌رمی توركی و ئه‌وروپی و ئه‌مريكی، پارتی كرێكارانی كوردستان (په‌‌كه‌كه‌) رێكخراوێكی تێرۆريستيه‌. ئه‌و ڕێكخراوه‌ی كه‌ نوێنه‌رايه‌تی بزوتنه‌وه‌يه‌كی پان و به‌رينی به‌شێكی گه‌وره‌ و گرنگی كوردستان ده‌كات، ئه‌و مۆره‌‌ ناهه‌مواره‌ی پێوه‌ لكاوه،‌ و به‌هۆيه‌وه‌ زه‌ره‌ری مه‌زن له‌ بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازی كوردستانی باكوور كه‌وتوه‌. ڕۆژگاريش سه‌لماندويه‌تی كه‌ مۆر و نازناوی له‌وجۆره‌، قابيلی گۆڕانه‌‌‌. نمونه‌ی زيندوو ڕێكخراوی (فه‌تح)ی فه‌له‌ستينی و (موجاهيدی خه‌لق)ی ئێرانيه‌. به‌ڵام هه‌تا شێوازی خه‌باتكردنی په‌كه‌كه‌ و پارسه‌نگی هێزه‌ ناوچه‌يی و جيهانيه‌كان به‌و شێوه‌ی كۆنيان بمێنن، مۆری تێرۆريزمی له‌سه‌ر په‌كه‌كه‌ وابه ئاسانی ناسڕێتيه‌وه‌. پارسه‌نگی هێزه‌كان واله‌ گۆڕانی بنه‌ڕه‌تيدايه‌ و گۆڕانی مه‌زنتريش له‌ ئاينده‌دا چاوه‌ڕوانكراوه‌. به‌ڵام ئايا په‌كه‌كه‌ ئاماده‌يه‌، به‌هه‌مان خێرايی، شێوازی خه‌باتی بگۆڕی، تاوه‌كو به‌ زووترين كات مۆری توندڕه‌وی و نازناوی تێرۆريزمی پێوه‌ نه‌مێنێ؟

له‌و ووتاره‌مدا، نامه‌وێ باس له‌ دڕنده‌يی دوژمن و چه‌وسانه‌وه‌ی كوردی كوردستانی باكوور بكه‌م. نامه‌وێ باس‌ له‌ ئاستی ‌ تيرۆری پۆليس و ئه‌رته‌ش‌، و مه‌ودای توندڕه‌وی هه‌ندێ له‌ سياسه‌تمه‌داران و ڕۆژنامه‌وانانی توركی بكه‌م. به‌لای هه‌موو كوردێكه‌وه ئه‌وانه‌ ئاشكرا و به‌ڵگه‌نه‌ويستن. له جياتی ئه‌وانه‌، ڕووی په‌يامه‌كه‌م ده‌كه‌مه‌ سه‌ركرده‌كانی كوردی كوردستانی باكوور، بۆ لێدوانێكی خۆمانه‌، بۆ دياريكردنی هه‌نگاوی داهاتووی بزووتنه‌وه‌ی كورد له‌ ڕوانگه‌ی جموجۆليه‌‌كانی ئه‌ودوواييه‌ی توركيا و ئه‌مريكا و هێزه ‌كورديه‌كانی كوردستانی باشوور. په‌يامه‌كه‌م بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسياری ستراتيژی گرنگه، كه‌ ئايا بۆچی- سه‌ڕه‌ڕای چه‌ندين موباده‌ره‌‌ی ئاشتيخوازانه‌- په‌كه‌كه‌ نه‌يتوانيوه‌ ڕای گشتی و حكومی توركی و جيهانی به‌لای خۆيه‌وه‌ ڕابكێشێ، وه‌ تۆپه‌كه‌ بخاته‌وه‌ گۆڕه‌پانی سياسيه‌تمه‌دارانی توركيا؟ له‌دوای شێكردنه‌وه‌كانم، پرۆژه‌يه‌كی چاره‌سه‌ريی وه‌زعی په‌كه‌كه‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو به‌و ئومێده‌ی كه‌ سه‌ركرده‌ مه‌يدانيه‌كانی په‌كه‌كه‌ سوودی لێ ببينن.

ئاگربه‌سی په‌كه‌كه‌

په‌كه‌كه، له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئۆكتۆبه‌ری ٢٠٠٦ دا، ئيعلانی شه‌ڕ ڕاگرتن و ئاگربه‌سی به‌رامبه‌ر توركيا ده‌ركرد‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ جاری يه‌كه‌می نيه‌. له‌ سه‌رده‌می تورگوت ئوزاله‌وه‌ تاكو ئێستا، چه‌ندين جاری تريش ئه‌و جۆره‌ ده‌سپێشخه‌ريه‌ی كردوه‌. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا، سه‌ركرده‌ سياسيه‌كانی توركيا، هه‌روه‌ك عاده‌ت‌، وای ده‌رده‌خه‌ن كه‌ ئه‌وه‌ جۆره‌ موباده‌ره‌يه‌ بێ مانايه‌ و شايانی ئه‌وه‌ نيه‌ كه‌ به‌ جيددی وه‌ری بگرن. به‌ڵام ئايا توركيا چه‌ند ڕاست ده‌كات له‌و جۆره‌ هه‌ڵوێسته‌؟ ئايا له‌ڕاستيدا، بڕياره‌كانی په‌كه‌كه‌ كاريگه‌ریان نيه‌ له‌سه‌ر ڕێڕه‌وی سياسی توركيا؟

له‌ ساڵی ١۹۹۳ دا، (مام جه‌لال تاله‌بانی) هه‌وڵێكی زۆری دا كه‌ ناوبژی له‌نێوان (عه‌بدوڵلا ئۆجه‌لان)ی سه‌رۆكی په‌كه‌كه‌ و (تورگوت ئۆزال)ی سه‌ره‌ك كۆماری توركيا بكات. ئۆزال سه‌رۆكێكی باڵا ده‌ست و دووربين بوو. مه‌به‌ستيشی بوو گفتو گۆ له‌گه‌ڵ په‌كه‌كه‌ بكات و بهێنێته‌ ناو عه‌مه‌ليه‌تی سياسی توركی، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستوری توركيدا، چاره‌سه‌ری كێشه‌كان بكات. دياريش بوو كه‌ پێشترئۆزال زه‌مينه‌ی بۆ ئه‌وجۆره‌ كاره‌ خۆش كردبوو، و بۆ ئه‌ومه‌به‌سته‌ (ئه‌شره‌ف بيتليس)ی سه‌رۆكی ئه‌وكاته‌ی ئه‌رته‌‌شی ڕازی كردبوو. به‌داخه‌وه‌، چله‌ی ماته‌مينی پرۆسه‌ی ئاگر به‌سيه‌كه‌و هی سه‌رۆك كۆمار تێكه‌ڵ بونه‌وه‌، و به‌ مردنی‌ له‌ناكاو‌ی ئۆزال، پرۆسه‌ی ئاشتی گه‌ڕێندرايه‌وه‌ چه‌رخی هه‌شتاكان‌.

قه‌يرانی په‌كه‌كه‌، له‌ ئۆزاله‌وه‌ بۆ ئه‌ردوغان

له‌ ده‌ ساڵی دوای ئه‌و هه‌وڵانه‌دا، ڕووداوی گرنگ به‌سه‌ر په‌كه‌كه‌دا هاتن‌. له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسی هێرشی توركيدا، سوريا ده‌ستی له‌ په‌كه‌كه‌ هه‌ڵگرت و بنكه‌ سه‌ره‌كيه‌كانی له‌ حه‌شارگه‌كه‌ی بيقاعدا هه‌لكه‌ناند. جێ پێی ئۆجه‌لان له‌ق كراو دوايش، به‌ موئامه‌ره‌يه‌كی ده‌ولی (توركی و ئه‌مريكی و ئيسرائيلی و ووڵاتانی تريش)، ده‌سبه‌سه‌ركراو فرێندرايه‌ توركيا و خرايه‌ زيندانه‌وه‌. له‌گه‌ڵ خۆشيدا، بۆ نيشاندانی نيازچاكیی خۆی، ئۆجه‌لان دوو گروپی ئاشتی له‌ چیا و له‌ ئورووپاوه‌ هێنایه‌وه‌ ترکیا‌، که‌ هه‌موویان گیران و حوکمی درێژیان بۆ بڕایه‌وه.‌ به‌وانه‌، په‌كه‌كه‌ زوخاوی شكستی سياسی و عه‌سكه‌ری چه‌شت. سه‌ڕه‌ڕ‌ای ته‌عاون وته‌نازول وهه‌وڵه‌ بێ ووچانه‌كانی ئوجه‌لان بۆ نه‌رمكردنی هه‌لوێسته‌كانی به‌رامبه‌ر، وه‌سه‌ڕه‌ڕای به‌ده‌نگه‌وه‌ هاتنی سه‌ركرده‌كانی تری په‌كه‌كه، پرۆسه‌ی ئاشتی نه‌چوه‌ پێشه‌وه‌. په‌كه‌كه‌ و ئۆجه‌لان نه‌يانتوانی هه‌لوێستی سياسيی توركی بگۆڕن، ڕای گشتی بۆ خۆيان ڕاكێشن‌، وه‌يان ده‌ستكه‌وتی مێژوويی به‌ده‌ست بهێنن.

هه‌ڵبه‌ت، بێجگه‌ له‌‌ سه‌رلێشێوان و ناڕوونيی په‌كه‌كه‌، ڕێره‌وی سياسی جيهانی ئه‌و كاته‌يش له‌ سالحی كورد نه‌بوو، به‌ڵكو هه‌ر به‌ره‌و قازانجی توركيا بوو. هاوكات ناوماڵی توركيش بێ سه‌روبه‌ر بوو و ووڵاته‌كه‌ به‌ره‌و فه‌وزای سياسی و ئابوری و ئه‌منی ده‌ڕۆييشت. هيچ حيزبێكی توركي بۆی نه‌ڕه‌خسا زۆرينه‌ی په‌رله‌مانی بهێنێ و حكومه‌تێكی به‌ توانا پێك بهێنێ. به‌وانه‌ش ده‌سه‌ڵاتی له‌شكری توركی به‌سه‌ر قه‌راری سياسی ووڵاته‌كه‌دا هه‌نده‌ی تر زاڵ ببوو، هه‌تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ حيزبی عه‌داله‌ت و پێشكه‌وتن به‌زۆرينه‌ی ده‌نگ هاته‌ سه‌ر حوكم و جۆرێك له‌ ئيستيقراری سياسی و ئابووری هينايه‌ كايه‌وه‌. ئه‌گه‌رچی له‌ ڕابوردوودا، دانوی ئه‌و حيزبه‌ له‌گه‌ڵ ئۆردوو (ئه‌رته‌ش) قه‌ت نه‌كوڵاوه‌، به‌ڵام له‌ دوای هاتنه‌ سه‌ر حوكم، حيزبی ئه‌ردوغانيش گيرو گرفتی خۆچه‌قاندنی هه‌بوو و پێويستی به‌ كات هه‌بوو. بۆيه‌ش مه‌جبوورما ئۆردوو ڕازی بكات و به‌پێی ده‌ستور ڕێره‌وی ئه‌تاتوركی قه‌ومی عيلمانی بگريته‌ ئه‌ستۆ، وه‌ له‌به‌رامبه‌ر كورديشدا مساوه‌مه‌ نيشان نه‌دات.

ئه‌مريكا و وه‌رسوڕانی چه‌رخ

له‌و پێنج شه‌ش ساڵه‌ی ڕابووردوودا، چه‌رخی زه‌مانه‌ ديسانه‌وه‌ وه‌رسووڕاوه‌. نيوكۆنزه‌رڤه‌تيڤه‌كانی ئه‌مريكا ده‌فه‌ی حوكمی تاقه‌ زلهێزی دونيايان گرته‌ ده‌ست و سياسه‌تی ده‌ره‌وه‌وه‌يي ئيمپراتۆريه‌ته‌كه‌يان سه‌رتاپا گۆری. له‌ زلهێزێكی موحافيزی سه‌رده‌می شه‌ڕی ساردی دژبه‌كۆمۆنيزمه‌وه‌، بونه‌ته‌‌ زلهێزێكی په‌لهاوێژو بێ منه‌ت و چاو نه‌ترس به‌رامبه‌ر به‌ دوژمنی سه‌ره‌كی نوێيان – واته‌ تێرۆريزم. له‌ڕوانگه‌ی ئه‌مريكاشدا، ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست سه‌رچاوه‌ی مه‌ترسی تێرۆری نوێيه‌. بۆيه‌ش، له‌دوای كاره‌ساتی سێپته‌مبه‌ری ٢٠٠١‌دا، ئيداره‌ی سه‌رۆك بوش چاوی به‌ نه‌خشه‌ی سياسي ناوچه‌كه‌دا خشانده‌وه‌‌ و پلانی درێژخايه‌نی دانا بۆ ده‌ستێوه‌ردانی پارسه‌نگی هێزه‌كان. يه‌كێك له‌ ئه‌نجامه‌ ڕاسته‌وخۆيه‌كانی ئه‌و چاوپێخشاندنه‌وه‌، ڕووخانی ڕژێمی سه‌ددام بوو، كه‌ هه‌ر ئه‌وه‌كاره‌ به‌ ته‌نيا به‌س بوو بۆ ئه‌وه‌ی فرسه‌تی تازه‌ بۆ كوردی هه‌رچوار پارچه‌كانی كوردستان بهێنێته‌‌ كايه‌وه‌‌. خۆ هه‌ڵوێستی نێگه‌تيڤانه‌ی توركيا به‌رامبه‌ر به‌ هێرشی ئه‌مريكا بۆ سه‌ر عيراق، دووهه‌م گرنگترين ڕووداوی سياسی بو كه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی كورد دا گه‌ڕايه‌وه‌. به‌و هه‌ڵوێسته‌، توركيا توشی شكستی ديپلۆماسی مه‌زن هات و له‌شكره‌كه‌شی كه‌وته‌ قه‌فه‌زێكه‌وه‌، و درز و كه‌لێنێكی ئاشكرا له‌ په‌يوه‌ندیی توركی و ئه‌مريكايی په‌يدا بوو.

به‌ڵام لێره‌دا زۆر گرنگه‌ له‌ بيرمان نه‌چێ كه‌ ئه‌‌و لێك تۆرانه‌ی توركی و ئه‌مريكی شتێكی كاتيه‌. ‌ ئه‌مريكا له‌ ئاينده‌يه‌كی نزيكدا و له‌شه‌ڕی دژ به‌ تێرۆر و ئيران و سووريادا، پێويستی به‌ توركيا ده‌بێته‌وه‌. توركياش ده‌زانێ به‌بێی ئه‌مريكا پلانه‌ سياسیه‌ جيهانيه‌كانی و پلانه‌ عه‌سكه‌ريه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كانی بۆ ناچێته‌ سه‌ر. جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نيه‌ كه‌ توركيا ده‌يه‌وێ شكستی ئه‌و دواييه‌ی له‌شكری ئه‌مريكی له‌ عيراقدا بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بقۆزيته‌وه، هه‌ربۆيه‌ش له‌زووه‌وه‌ پشتگيری خۆی له‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی به‌يكر-هاميلتن ئاشكرا كردوه‌. هاوكات، ئه‌رته‌شی توركی (كه‌‌ به‌ودواييه‌ ته‌وژمی ده‌ستێوه‌ردانی سياسيی زيادی كردوه‌) ده‌يه‌وێ وورده‌ وورده‌ هه‌لی عه‌سكه‌ری و سياسی بڕه‌خسێنی بۆ‌ ئه‌وه‌ی په‌ل بهاوێ و زه‌ربه‌كی تری مێژوويي له‌ په‌كه‌كه‌ بدات. هه‌ربۆيه‌ش‌ ته‌وقيتی ئاگربه‌سی ئه‌وجاره‌ی په‌كه‌كه‌ و كه‌مپه‌ينی ئاشتيخوازانه‌كه‌ی زۆر له‌ جێيه‌يه‌تی، چونكه‌ به‌هانه‌كانی ئه‌رته‌ش‌ پوچه‌ل ده‌كاته‌وه‌و ‌ته‌وژمی هه‌ڵمه‌ته‌ سياسيه‌ دژواره‌كه‌ كه‌متر ده‌كاته‌وه‌.

ئيختياری شه‌ڕ‌

په‌كه‌كه‌ ده‌توانی ئه‌زێتی جيهازی ده‌وڵه‌تی توركي و ئابوريه‌كه‌ی بدات. بگره‌ ده‌توانێ له‌شكره‌كه‌شی زامدار بكات، به‌ڵام ناتوانی بيانبه‌زێنێ. له‌شكری توركيا ووڵاتپارێز و خاوه‌ن قه‌زيه‌ نيه‌، به‌ڵكو عه‌زيايه‌كی گه‌نده‌ڵيه‌ و ده‌وڵه‌تێكه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌ت، و ئاماده‌يی تێدايه‌ سه‌رباز بكاته‌ كه‌بشی فيدای ئه‌جه‌نده‌ی سه‌رۆكه‌‌كانی. به‌ پێچه‌وانه‌ی ده‌وڵه‌ت و ميلله‌ت و بيزنيس، عه‌سكه‌ری توركی هه‌رده‌م سوودمه‌ند بوه‌ له‌ شه‌ڕی كورد دا. له‌سه‌رده‌می شه‌ڕدا، ئه‌رته‌ش و پۆليسی توركی ده‌سه‌ڵاتیان زياد ده‌بێ. بيجگه‌ له‌ كاری تيرۆركردنی كورد، به‌هانه‌یان ده‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام بن له ‌حوكمی عورفی وده‌ستێوه‌ردانی حوكمڕانی و گه‌شه‌ پێدانی گه‌نده‌ڵيی. واته‌ گرنگ نيه‌ به‌لای ئه‌رته‌شه‌وه‌ ئايا كام لايه‌ن له‌شه‌ڕدا براوه‌يه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌شكريشيان تێدا شكست بهێنی، ئامانجه‌كانيان له‌ڕێگه‌ی به‌رده‌واميتی شه‌ڕدا سه‌رده‌كه‌وێ. بۆيه‌ش له‌به‌رژه‌وه‌ندياندايه‌ كه‌ كورد توندره‌و بێ و به‌رده‌وام بێ له‌ شه‌ڕكردن. هه‌ربۆيه‌ش به‌ ده‌ركردنی به‌يانی ئاگربه‌سی ئه‌وجاره‌‌يان، مه‌وقيفی سه‌ركرده‌ی عه‌سكه‌ر و‌ سياسه‌تمه‌داره‌ گوێڕايه‌له‌كانيان‌‌ لاوازبوه‌ و بگره‌ له‌ به‌رژه‌وه‌نديه تايبه‌ته‌كانيشيان دراوه‌ته‌وه‌.

ئايا له‌ توركيا كێ دوژمنه

نابێ په‌كه‌كه‌ سه‌يری توركيا بكات وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی ته‌بای يه‌كپارچه‌، وه‌يان خاوه‌نی يه‌ك ڕێڕه‌و و يه‌ك به‌رژه‌وه‌ندی، چونكه‌ ئه‌وانه‌ وانين. به‌ڵكو ده‌سه‌ڵات له‌ ناو توركيادا بريتيه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك ده‌سه‌ڵاتی دژبه‌يه‌كتر و به‌رژه‌وه‌ندی ئاڵۆز. هه‌لبه‌ت، لايه‌نی مه‌ده‌نی و ديموكراسی توركی-واته‌ حيزبه‌ سياسيه‌كان- مه‌سئوليه‌تی پاراستنی به‌رژه‌وه‌نديه‌ سياسي و بازرگانیه‌كانی ووڵاته‌كه‌يان له‌ئه‌ستۆدايه‌. مه‌سئولن به‌رامبه‌ر ده‌نگده‌ری توركی بۆ ته‌رتيب كردنی ناوماڵی ده‌وڵه‌ت بۆ خاتری دابين كردنی ئيستيقراری ئابوری و پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵايه‌تی ونه‌هێشتنی گه‌نده‌ڵيی و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی ژيان شان به‌شانی ووڵاتانی پێشكه‌وتوو. بۆيه‌ش سياسه‌تمه‌داری ديموكراسی توركی، له‌ ناخدا زۆر له‌ دژی ئه‌جيندا و جموجۆڵ و ده‌ستێوه‌ردانی سياسيی له‌شكره‌كه‌يانن. هه‌ركاتێك حكومه‌تی هه‌ڵبژێردراو زۆرينه‌ی په‌رله‌مان به‌ده‌ست بهێنێ و سيقه‌ی به‌ خۆی و ده‌نگده‌ری هه‌بێ، ئه‌وا هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ نينۆكی سه‌ركرده‌ی ئه‌رته‌ش قوت بكات و وورده‌ وورده‌ ده‌سه‌ڵاتيان كه‌م بكاته‌وه‌، هه‌روه‌ك ئۆزال له‌ڕابوردوودا سه‌ركه‌وتووبوو و ئه‌ردۆغانيش له‌ژێره‌وه‌ هه‌وڵی داوه‌. بۆيه‌ش كورد ده‌بێ كار بۆ ئه‌وه‌بكات كه‌ لايه‌نه‌ سياسيه‌ مه‌ده‌نيه‌كانی توركيا‌ كه‌سب بكات و به‌ ناڕاسته‌وخۆيی يارمه‌تيان بدات تاوه‌كو ديموكراسيه‌ت له‌ توركيا بسه‌پێنن و ڕۆلی دوژمنه‌ هاوبه‌‌شه‌كه‌ش (واته‌ ئۆردوو) په‌ڕاوێز بكه‌ن.

شايانی باسه‌ (وه‌ك نمونه‌يه‌كی زيندوو) كه‌ سه‌ركرده‌يه‌كی توندڕه‌وی وه‌ك (مه‌همه‌ت ئاغار) كه‌ هه‌تا دوێنی پشتگيری له‌ كاری تێرۆريستی دژبه‌ كوردان ده‌كرد، ئيمرۆ موغازه‌له‌ی كورد ده‌كات و ڕكابه‌ری ئۆردوو ده‌كات. ئاغار له‌ڕابووردوودا وه‌زيری ناوه‌خۆ بوو وه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا، باندی تێرۆر له‌ ناو موئه‌سسه‌سه‌ دپلۆسێنه‌ره‌كانی وه‌زاره‌ته‌‌كه‌یدا په‌يدا بوبوون و سه‌دان كاری تێرۆريستیان ده‌رهه‌ق به‌ كوردان ئه‌نجام دابوو. كه‌چی به‌و دواييه‌، وه‌ك سه‌رۆكی ( پارتی ڕێگه‌ی ڕاست) چوه‌ كوردستان و له‌ خوتبه‌كانيدا ڕێگه‌ی بۆ گفتوگۆ خۆشده‌كرد. داوای عه‌فوده‌ركردنی كرد بۆ په‌كه‌كه‌ و په‌يامی بۆ په‌كه‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌مه‌ودوا وه‌ك پارتێكی سياسيی شارستانی خه‌باتی ره‌سمی بكات. ئه‌و قسانه‌ به‌‌ (عه‌بدوڵڵا گول)ی وه‌زيری ده‌ره‌وه‌ی توركيا گه‌يشتنه‌وه، و ئه‌ويش له‌وه‌ڵامدا ڕێزی به‌رامبه‌ر ئاغار و بۆچوونه‌كه‌ی ده‌ربڕی. كه‌چی له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ويشدا، سه‌رۆكی سوپای توركی (يه‌شار بويوك ئانت) وچه‌ند ڕۆژنامه‌يه‌كی توندڕه‌وی توركی، به‌توڕه‌ييه‌وه‌ ئيدانه‌ی قسه‌كانی ئاغاریان كرد.

توركيا و ئه‌ندامێتی ئه‌وروپا

ئيمڕۆ، فرسه‌تێكی مه‌زن هاتۆته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ توركيا ده‌يه‌وێ بێته‌ باوه‌شی ئه‌وروپا. ئه‌وروپاش لێی به‌ به‌هانه‌يه‌ و باوه‌شی بۆ ناكاته‌وه‌‌. خۆشبه‌ختانه‌، مه‌سه‌له‌ی مافی مرۆڤی كورد يه‌كێكه‌ له‌و به‌هانه‌ سه‌ره‌كيانه‌، واته‌ ئه‌وروپاييه‌كان له‌جياتی ئێمه‌ و به‌ قه‌ناعه‌ته‌وه‌ شه‌ڕێك ده‌كه‌ن كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ردوولاماندايه‌. به‌و دواييه‌، په‌رله‌مانی ئه‌وروپی داوای له‌ توركيا كردوه‌ كه‌ "گفتوگۆ له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی گه‌لی كوردستان بكات". به‌ڵام توركيا و ئه‌وروپا وای دانانێن كه‌ په‌كه‌كه‌ تاكه‌ نوێنه‌ری كورده‌، ئه‌گه‌رچی له‌ باكووردی كوردستاندا تاقه‌ هێزی كاريگه‌ره‌. ‌هه‌ڵبه‌ت سه‌ركرده‌ سياسيه‌ مه‌ده‌نيه‌ ديموكراته‌كانی توركياش له‌ ژێره‌وه‌ پێيان ناخۆش نيه‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ فشاره‌ی ئه‌وروپا ببێته‌ هۆيه‌ك بۆ لاوازكردنی باڵی ئه‌رته‌ش. ئه‌دميرال (يه‌نه‌ر قه‌ره‌هانئۆغلو)، فه‌رمانده‌ی هێزه‌ ئاويه‌كانی توركيا، له‌ ٢۹ی سێپتامبردا گووتی "ئێمه‌ په‌كه‌كه‌ له‌ توركيا ڕاوده‌نێين وه‌يان له‌ ده‌ريای ئه‌نادۆلدا ده‌يانخنكێنين". هه‌روه‌ها گووتی "ئيمه‌ نابێ قيه‌می ئه‌خلاقی و پرنسيپه‌كانمان واز لێبهێنين بۆ خاتری ئه‌ندامێتی ئه‌وروپا". وه‌ك بڵێی قيه‌می ئه‌خلاقی توندڕه‌وانه‌ی ئۆردووی توركی به‌رزترن له‌ قيه‌می ديموكراسی و پرنسيپی مرۆڤايه‌تی. ئه‌وه‌ نه‌ك ته‌نيا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی فشاری ئه‌وروپیه‌ له‌سه‌ر توركيا و له‌شكره‌كه‌ی، به‌ڵكو شله‌ژانی سه‌ركرده‌ عه‌سكه‌ريه‌كانيش ده‌رده‌خات سه‌باره‌ت به‌ فشاری ناوه‌خۆیی سياسی مه‌ده‌نی. ئيتر، ده‌بێ كورد ئه‌و ياريه‌ باش تێبگاو ياری به‌ سيسته‌می ناوه‌خۆيی توركی بكات. به‌و پێيه‌، ده‌بێ په‌كه‌كه، كار بۆ ئه‌وه‌ بكات كه‌ ده‌ستی سياسه‌تمه‌داری ئه‌وروپايی و توركيايی زاڵ بێ به‌سه‌ر ئۆردوو و موئه‌سسه‌سه‌ داپلوسينه‌ره‌كانی توركيا‌.

په‌كه‌كه‌ و پشتيوانيه‌تی كوردی باشوور

ئه‌نكه‌ره‌ ده‌يه‌وێ كه‌ حكومه‌ته‌كانی به‌غدا و هه‌رێمی كوردستان به‌يه‌كه‌وه‌ ته‌نگ به‌ په‌كه‌كه‌ هه‌ڵچنن و له‌و ناوه‌ ده‌ری بكه‌ن، هه‌روه‌ك سوريا و ئێران بۆيان ئه‌نجامدا. خۆشبه‌ختانه‌، له‌جياتی ئه‌وه‌، هه‌ردوو ئيداره‌كه‌‌ توانيويانه‌ سياسه‌تێك په‌يڕه‌وی بكه‌ن كه‌ نه ‌شيش بسووتێ و نه ‌كه‌باب. ئه‌وه‌ش ئه‌نكه‌ره‌ی نيگه‌ران كردوه‌. بۆ نموونه‌، له‌ لايه‌كه‌وه‌ حكومه‌تی هه‌رێم كارێكی ئه‌وتۆی نه‌كردوه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌ ته‌نگاو بكات، وه‌ له‌ دژی ره‌غبه‌تی توركيشدا ئاڵای كوردستانی هه‌ڵگرتوه‌ و هه‌ويه‌ی كوردستانێتی به‌سه‌ركه‌ركوكدا داسه‌پاندوه‌. له‌ لايه‌كی تريشه‌وه‌ موجامه‌له‌ی ده‌وڵه‌تی توركی ده‌كات و ڕێگه‌ خۆش ده‌كات بۆ په‌يدا بوونی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش له‌ڕێگه‌ی په‌ويوه‌ندی ئيداری و بازرگانی و ئيستيسماريی.

ئاگر به‌سی ئه‌وجاره‌‌ی په‌كه‌كه‌، ديسانه‌وه‌ به‌ ناوبژیكه‌ريی سه‌رۆك تاله‌بانی هاته‌ كايه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت عه‌سكه‌ری توركی پێی ناخۆشه‌ كه‌ تاله‌بانی، وه‌ك سه‌ره‌ك كۆماری عيراق، به‌ره‌سمی ته‌ده‌خول ده‌كات و ته‌به‌ننای ناوبژيكردنه‌كه‌ ده‌كات. چونكه‌ به‌وكاره‌، سه‌رۆكی عيراق به‌ فه‌رمی شه‌رعيه‌تی نوێنه‌رايه‌تی بزوتنه‌وه‌ی ميلله‌تێك ده‌داته‌ په‌كه‌كه. په‌كه‌كه‌ش ده‌بێ به‌رده‌وام بێ له‌و په‌يوه‌نديانه‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك تاله‌بانی، و هه‌نده‌ی تر هه‌ماهه‌نگی بێ و به‌ره‌و پيری هه‌وڵه‌كانيه‌وه‌ بێت. ته‌نانه‌ت، په‌كه‌كه‌ ده‌بێ به‌ نهێنی و به‌ ئاشكرا داوا له‌ سه‌رۆك تاله‌بانی بكات بۆ ئه‌وه‌ی ناوبژيان بۆ بكات له‌گه‌ڵ سياسه‌تمه‌دارانی ئه‌وروپی و ئه‌مريكی. ڕه‌نگه‌ تاله‌بانی ئه‌وه‌ی دواييان به‌ بێ دوودڵيه‌وه‌ بكات چونكه‌ ئێستا به‌ينی ساردبوه‌ له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی‌ توركی. ئه‌وه‌ش به‌هۆی هه‌ڵوێستی دژواری توركی سه‌باره‌ت به‌ كه‌ركوك، و پشتگيری توركيا له‌ سوننه‌ی توندڕه‌وی عيراق، و ناڕه‌زاييان له‌ رۆلی تاله‌بانی له‌ تێكدانی پيلانی دوولايه‌نه‌ی ئه‌ردۆغان و ئيبراهيم جه‌عفه‌ری. شايانی باسه‌، سه‌رۆك (نه‌جده‌ت سيزه‌ر)ی توركيا زۆر به‌ رۆحێكی ڕه‌گه‌ز په‌رستيانه‌ و نا شارستانيانه‌، ره‌فزی كرد‌وه‌ كه‌ سه‌رۆك تاله‌بانی به‌ره‌سمی ده‌عوه‌ت بكات بۆ توركيا، ته‌نيا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كورده‌، له‌ كاتێكيشدا به‌بێ دوودڵی سه‌رۆكوه‌زيران جه‌عفه‌ری و ماليكی ده‌عوه‌ت كردوه‌.

ئه‌ركی سه‌رشانی ‌ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی كوردستانی باشوور

ئاشكرايه‌ كه‌ ئه‌رته‌ش و توندڕه‌وه‌كانی توركيا دوژمنايه‌تی كوردی باشوور ده‌كه‌ن، به‌هه‌مان پله‌ی باكوور، و بۆيه‌ش دوژمنی هاوبه‌شی هه‌موولايه‌كن. ده‌ستێوه‌ردانی توركيا له‌ سياسه‌تی ناو عيراق و هه‌رێمی كوردستانیدا، تاقه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی پڕ مه‌ترسيه‌ كه‌ ڕووبه‌ڕووی كوردستانی باشوور بۆته‌وه‌. نه‌ عه‌ره‌بی عيراق و نه‌ سوريا و نه‌ ئێران توانای ده‌ستدرێژيان هه‌يه‌ بۆسه‌ر حوكمی نيمچه‌ سه‌ربه‌خۆی كوردستانی باشوور، و نه‌ ڕێگريشن له‌ سه‌ربه‌خۆيی ته‌واوی كوردستانی باشوور. هه‌رچی توركيايه‌، به‌ ئاشكرا و به‌ نهينی، به‌ ئيعلام و سياسه‌تكاری و به‌ كاری عه‌سكه‌ری (چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی)، توركومانی توندڕه‌و و سوننه‌ی عه‌ره‌ب له‌دژی كوردی باشوور هان ده‌دات. سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ش، هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ستدرێژيكردنی ڕاسته‌وخۆش له‌ هه‌رێم ده‌كات، به‌ بيانوی لێدانی په‌كه‌كه‌ (سه‌ره‌ڕای ئيعلانی په‌كه‌كه‌ بۆ ئاگربه‌سی). ته‌نيا ڕێگريش له‌به‌رده‌ميان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئه‌مريكا ئاماده‌ نيه‌ باری ئاڵۆزی عيراق ئاڵۆزتر بكات.

له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌و گوڕه‌شه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ی توركيادا، حكومه‌تی هه‌رێم و حكومه‌تی به‌غدا ته‌نيا به‌ ته‌سريحی ڕۆژنامه‌وانی و به‌ ئيشاره‌تی ناڕاسته‌وخۆيی، ناڕه‌زايی خۆيان ده‌ربڕيوه‌. دياره‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ وه‌ڵامه‌ نابێته‌ مايه‌ی به‌رپێچدانه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌كانی توركي. پێويسته‌ په‌رله‌مانی كوردستان و په‌رله‌مانانتارانی كوردی‌ له‌ به‌غدا، داوای كاری ئاكتيڤتر له‌ حكومه‌ته‌كانيان بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی توركيا به‌خه‌به‌ر بهێنن. خۆ ئه‌گه‌ر توركيا بيه‌وێ بنه‌مای سياسی كوردستانی باشوور به‌ هۆی ژماره‌يه‌كی كه‌می توركمانان بشله‌ژێنێ، ئه‌وا حكومه‌تی هه‌رێميش ده‌توانێ باری ده‌وڵه‌تی توركيا، به‌ هۆی يارمه‌تيدانی ١٥-٢٠ مليۆن كوردی باكوور، بشله‌ژێنێ. كوردی باشوور پێويستی به‌ شه‌ڕی مواجه‌هه‌ نيه‌ تاوه‌كو باری توركيا له‌ق بكات، به‌ڵكو ده‌يان شێوه‌ی به‌ديلی له‌به‌رده‌سته‌ بۆ هه‌مان مه‌به‌ست‌.

له‌ڕۆژكاری ئيمرۆدا، باشترين كاری سياسی، بۆ خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی كوردستانی باكوور و باشوور ئه‌وه‌يه‌ كه‌ سياسه‌تمه‌دارانی كوردستانی باشوور (به‌تايبه‌تی سه‌رۆكی هه‌رێم و سه‌رۆك كۆمار)، له‌ نزيكه‌وه‌ ئامۆژگاری په‌كه‌كه‌ بكه‌ن و يارمه‌تی بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ماهه‌نگ بێ له‌گه‌ڵ سياسه‌تی كوردستانی باشوور و سياسه‌تی ئه‌مريكا و ئه‌وروپا. له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ستراتيژی پارتی و يه‌كێتيدايه‌ كه‌وا په‌كه‌كه‌ له‌ داوی ليستی تێرۆريستيی ڕزگاربكه‌ن و بێهێننه‌ سه‌ر شانۆی ديپلۆماسی جيهانيه‌وه،‌ و بيكه‌نه‌ ياريكه‌ری كاريگه‌ر له‌ ناو عه‌مه‌ليه‌ی سياسی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا‌. ئه‌و جۆره‌ ده‌سگرتنه‌ له‌ به‌ڕژه‌وه‌ندی هه‌موو لايه‌كدايه‌، چونكه‌ به‌هێز كردنی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازی كوردی باكوور، باشترين گه‌ره‌نتي درێژخايه‌نه‌ بۆ سه‌قامگيربوونی ده‌ستكه‌وته‌كانی كوردستانی باشوور.

له‌پاڵ ئه‌وانه‌يشدا، گه‌ره‌كه‌ ده‌زگاكانی ڕاگه‌ياندن و سه‌نديكا و ڕێكخراوه‌ كورديه‌ باشووريه‌كانيش له‌ هه‌مان ڕوانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ستراتيژی كورديه‌وه‌ سه‌يری بزوتنه‌وه‌ی كوردستانی باكوور بكه‌ن. پێويسته‌ فشار بخه‌نه‌ سه‌ر سه‌ركرده‌كانی كوردی باكوورو باشوور بۆ هه‌مان مه‌به‌ست. پێويسته‌ له‌ ئالقه‌ی ڕۆشنبيری فراوان و كۆنفرانس و نووسراوی هاديف دا، بۆچوون و ستراتيژيه‌ت و تێك گه‌يشتنی باكوور و باشوورو ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا له‌يه‌كتر نزيك بكه‌نه‌وه‌.

ته‌نازولاتی په‌كه‌كه‌ و سياسه‌تی فه‌رمی توركيا

له‌دوای زيندانی كردنی سه‌رۆكی په‌كه‌كه‌ و بۆ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ هه‌وڵه‌كانیدا بۆ نه‌رمكردنی هه‌ڵوێستی توركی، ده‌مێكه‌ په‌كه‌كه‌ وازی له‌ شيعاری جيابوونه‌وه‌و سه‌ربه‌خۆيی كوردستان هێناوه‌. له‌جياتی ئه‌وانه‌، په‌كه‌كه‌ داوای مافی كو‌ڵتوری ده‌كات له‌ چوارچێوه‌ی توركيايه‌كی يه‌كگرتوو، واته‌ زۆر كه‌متر له‌وه‌ی كه‌ كوردی كوردستانی باشوور ده‌ستيان كه‌وتوه‌. له‌به‌رامبه‌ريشدا، لايه‌نی توركی ئيستيغلالی لاوازيی مه‌وقيعی په‌كه‌كه‌ و ئوجه‌لانی كردوه‌ و هه‌وڵی داوه‌ بيانگوشی تاوه‌كو مه‌زنترين ده‌ستكه‌وتيان لێ به‌ده‌ست بهێنی، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئاماده‌يی پێوه‌ دياربێ كه‌مترين مافی مرۆڤ بداته‌ كوردی باكوور، وه‌يان به‌شداری به‌ په‌كه‌كه‌ بكات له‌ عه‌مه‌ليه‌تی سياسی.

واته‌، له‌وبواره‌وه‌،‌ هه‌وڵه‌‌كانی پێشتری په‌كه‌كه‌، و نه‌رمی له‌ تاکتیک و پراكتیک دا له‌ به‌رامبه‌رتوركيادا، فه‌شه‌ليان هێناوه‌. هه‌ڵوێستی فه‌رميی حكومه‌تی توركی هێشتا له‌سه‌ر ده‌قه‌كه‌ی جارانيه‌تی. ئه‌ردۆغان و حكومه‌ته‌كه‌ی، وه‌ك ئه‌وانه‌ی پێش خۆيان، هێشتا هه‌ر ئه‌سيری سياسه‌تی ئۆردوون و له‌ڕوانگه‌یه‌كی ئاسايشيی (نه‌ك سياسيی)دا مامه‌له‌ له‌گه‌ل په‌كه‌كه‌ ده‌كه‌ن. به‌ سياسيه‌تمه‌داره‌ مه‌ده‌نيه‌كانی توركیا بێ، ته‌نيا ڕێگه‌ی به‌رده‌م په‌كه‌كه‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ته‌سليم به‌ ده‌وڵه‌تی توركي ببێت، و سه‌ركرده‌و ئه‌ندامه‌كانی به‌ ويستی خۆيانه‌وه‌ بچنه‌ زيندانه‌وه‌. ڕاو بۆچوونه‌كانيشيان كاری كردۆته‌ سه‌ر ڕۆژنامه‌كان و ڕای گشتی توركی. هه‌ر بۆيه‌ش، تا ئێستا زه‌مينه‌ خۆش نه‌بوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ سه‌ركرده‌ی سياسيی توركی به‌وزوانه‌ په‌كه‌كه‌ به‌ لايه‌نێكی سياسی ئاشتيخواز و مه‌ده‌نی قه‌بول بكات. به‌و پێيه‌ش، په‌كه‌كه‌ كاری بێ ووچان و سه‌ختی له‌به‌رده‌مدايه‌، و ده‌بێ پلانی درێژخايه‌ن دابنێ بۆ ڕوخاندنی ئه‌و شاخه‌ هه‌ردێره‌ی ناو سيسته‌می توركی. له‌وڕووه‌وه‌، وه‌ك ده‌سپێكێك، سه‌ركرده‌كانی په‌كه‌كه‌ پێويستيان به‌ بڕياری مێژوويی جه‌ريئانه‌ هه‌يه‌ كه‌ ته‌واوی شێوازی كاريان له‌ ناو توركيادا بگۆڕن. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانيشدا، سياسه‌تمه‌دارانی مه‌ده‌نی توركی پێويستیان به‌ هه‌مان جۆره‌ برياری مێژوويي جه‌ريئانه‌ هه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كيشه‌ی كوردی-توركی هه‌تا هه‌تايه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن.

دوژمنه‌كانی په‌كه‌كه‌

په‌كه‌كه‌ دوژمنی زۆره‌ و تاكو دێت زياتريش ده‌بن. هه‌نديك له‌وانه‌ دوژمنن به‌ مه‌قسه‌د و هه‌ندێكيان به‌ رێكه‌وت، هه‌ريه‌كه‌شيان پێوسيتی به‌ مامه‌له‌ی تايبه‌ت و جياوازه‌. هه‌يانه‌ دوژمنی عه‌قائيدي كوردن و به‌هيچ شێوه‌يه‌ك ڕازی ناكرێن. ئه‌وانه‌ دوژمنی سه‌ره‌كينه‌و پێويسته‌ له‌ چه‌ندين جه‌بهه‌وه‌ خه‌باتيان له‌دژدا بكرێت. هه‌ندێكيشيان له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی بونه‌ته‌ دوژمن، واته‌ په‌كه‌كه‌ ده‌توانێ سنوريان بۆ دابنێ وه‌يان وايان لێبكات كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندياندا بێ كه‌ حيساب بۆ كورد بكه‌ن.

هه‌ندێك دوژمنيش هه‌ن كه‌ په‌كه‌كه‌ به‌ هه‌له‌ی سياسی و سه‌ربازیی كردونی به‌ دوژمن. هه‌رله‌ كاتی دروست بوونيه‌وه‌ هه‌تا ئيمڕۆ، په‌كه‌كه‌ به‌ شێوه‌ی توند (هه‌ندێ جار به‌ زه‌بری چه‌ك) مامه‌له‌ی له‌گه‌ڵ حيزبه‌ مونافيسه‌كانی كوردستانی باكووری كردوه‌. خۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ ويستويانه‌ به‌ تاك يان به‌ گروپ واز له‌ ڕێكخراوه‌كه‌ بهێنن وه‌يان ئينشيقاق بكه‌ن، په‌كه‌كه‌ به‌‌ توندوتيژیه‌كی بێ سنوور مامه‌له‌ی له‌گه‌ڵدا كردوون. له‌و ململانێيه ناوه‌خۆييه‌ كورديه‌‌دا، په‌كه‌كه‌ تا ڕاده‌يه‌ك سه‌ركه‌وتنی مه‌يدانی‌ له‌ ناوشاره‌كان و چياو هه‌نده‌راندا به‌ده‌ست هێناوه و مونافيسه‌كانی به‌زاندوه‌. به‌ڵام به‌هه‌مان مقياسيش، ژماره‌يه‌كی زۆری خه‌ڵك و ڕۆشنبير و سياسيی و عه‌شايه‌ری كوردی لێ زوير بووه‌. هه‌ندێك له‌وانه‌ به‌وه‌ نه‌وه‌ستاون و ده‌ستيان له‌گه‌ڵ دوژمن تێكه‌ڵ كردوه‌ و چه‌كيان به‌رامبه‌ر په‌كه‌كه‌ و بزوتنه‌وه‌كه‌ش هه‌ڵگرتوه‌.

خۆ له‌ كوردستانی باشووريشدا، هێندێك سياسه‌تی چه‌وتی په‌كه‌كه‌ بوه‌‌ته‌ هۆی ئيستيفزازكردنی پارتی و يه‌كێتی، وه‌ له نه‌وه‌ته‌‌كاندا ئاگری براكوژی به‌ چاودێری توركيا و عيراق و ئێران هه‌ڵگيرسايه‌وه‌. په‌كه‌كه‌ نه‌يتوانی سوود له‌ ئيداره‌ی سه‌ربه‌خۆی كوردستانی باشوور ببينێ و، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، بارودۆخێکی ئه‌وتۆ هاته‌ كايه‌وه‌ كه‌ دڵی زۆرانێك له‌ خه‌ڵك و ڕۆشنبير و سياسه‌تمه‌دارانی ئه‌و به‌شه‌ی كوردستانينشی له‌خۆی شكاند. خۆشبه‌ختانه‌، ئيمرۆ زه‌مينه‌ خۆش بوه‌ بۆ ئاوه‌ژوو كردنه‌وه‌ی چه‌رخ و تێهه‌‌ڵهێنانه‌وه‌. له‌مه‌ودوا، ده‌بێ په‌كه‌كه‌ يه‌ك به‌يه‌ك به‌ په‌يوه‌نديه‌كانياندا بچنه‌وه،‌ و دۆست و لايه‌نگيره‌ كۆن ونوێكانيان به‌سه‌ر بكه‌نه‌وه، و به‌هۆيانه‌وه‌ دوژمنه‌ يه‌كگرتوه‌كان له‌يه‌كتر بترازێنن‌.

پلانی كار و چاره‌سه‌ری كێشه‌كان

هه‌ڵبه‌ت‌ په‌كه‌كه‌ ئه‌ركێكی قورسی له‌به‌رده‌مدايه‌، به‌ڵام موسته‌حيل نيه‌. ده‌بێ له‌مه‌ودوا له‌ناوه‌وه‌ و ‌ده‌ره‌وه‌ به‌ به‌رنامه‌ی سيسته‌ماتيك و‌ به‌ ته‌نسيقێكی مه‌ركه‌زيه‌وه‌ بكه‌وێته‌ كاری لۆبی ئينته‌رناسيونالی. ده‌بێ پێناسه‌يه‌ك دابڕێژێ بۆ ئامانجه‌ تاكتيكی و ستراتيژيه‌كانی (ئاينده‌ی نزيك و دووری). ئه‌وجا به‌ ئامۆژگاری پسپۆڕ و بيركه‌ره‌وه‌ و لێزانانی نێو ده‌وڵه‌تيه‌وه‌، به‌‌ووردی ديراسه‌‌ی ميكانيزمی دابين كردنيان بكات و پلانی درێژخايه‌نيان بۆ دابنێ. ده‌بێ حيسابی كارو كاردانه‌وه‌ی ئاڵۆز بكات و له‌ چه‌ندين لاوه‌ هه‌ولبدات گۆڵی ديپلۆماسی يه‌ك له‌دوای يه‌ك له‌ دوژمن بكات. په‌كه‌كه‌ ده‌بێ سيقه‌ی به‌ خۆی و جه‌ماوه‌ری بێ و دوودڵی نه‌كات له‌ بڕياری به‌جورئه‌ت، هه‌تا ئه‌گه‌ر دژبه‌ ئاكار و ڕێر‌ه‌و و پێناسه‌كانی كۆنی ببێت. به‌ زمانێكی نوێی مۆديرن فێری سياسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی ببێ و هه‌وڵبدات له‌ سيسته‌می ديموكراسی ئه‌مريكی و ئه‌وروپايی شاره‌زا ببێ و به‌هۆيه‌وه‌ سيسته‌مه‌كه‌يان‌ بدۆشی، بۆخاتری به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی كورد. له‌ڕێگه‌ی هه‌مان سيسته‌می حوكمڕانیيشياندا، ڕای گشتی و حكومی ئه‌مريكيه‌كان و ئه‌وروپيه‌كان بۆ قه‌زيه‌كه‌ مه‌ركه‌زيه‌كه‌ی ڕابكێشێ، و له‌ئه‌نجامدا خۆی له‌ ليسته‌ی تێرۆريستاندا ده‌ربێنێ. كارێكی وا بكات كه‌ توركيا هيچ چارێكی تری نه‌مێنێ له‌ غه‌يری ئه‌وه‌ی كه‌ دان به‌ په‌كه‌كه‌دا بێنێت و بيهێنيته‌ ناو عه‌مه‌ليه‌تی سياسی ديموكراسيانه‌ له‌ ناو توركيا، به‌ بێ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌كه‌كه‌ ده‌ست له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌رزی كورد و مافی چاره‌ی خۆنووسينی هه‌ڵبگرێت. ته‌جروبه‌ی كوردستانی باشوور نيشانی ده‌دات كه‌ ئه‌گه‌ر بيركردنه‌وه‌ی سه‌ليمت هه‌بێ و سه‌برت هه‌بێ، و جه‌ماوه‌رت له‌ پشت بێ، مه‌سه‌له‌ كاته‌ و له‌ڕۆرژگاری داهاتوودا چه‌ندين فرسه‌تی مێژوويي دێنه‌ پێشه‌وه‌ كه‌ به‌ قازانجی كورد ده‌سورێنه‌وه‌.

جه‌بهه‌كانی لۆبی كردن

١. ئه‌مريكا :
ئيمرۆ له‌ (كاپيته‌ل هيل)ی واشينگتندا، نه‌خشه‌ی داهاتووی جيهان ره‌سم ده‌كرێ، و بڕيار له‌سه‌ر چاره‌نووسی ميلله‌تان ده‌درێ. بۆيه‌ش ئه‌وێ گرنگترين چه‌قی لۆبي كردنی جيهانيه‌، نه‌ك ته‌نيا بۆ ميلله‌تێكی بنده‌ست، به‌ڵكو بۆ ده‌وڵه‌تانی دونياش. ساڵانه‌، ده‌وڵه‌تی توركيا‌ به‌ مليۆنان دۆلار له‌و بواره‌ سه‌رف ده‌كات، ته‌نانه‌ت توركيا لۆبی جوله‌كه‌ به‌كرێ ده‌گرێ له‌ڕێگه‌ی هاوكاريكردنی ئيسرائيله‌وه‌. ئه‌وه‌ش بۆ پيشخستنی به‌رژه‌وه‌نديه‌ سياسی و ئابوری و عه‌سكه‌ريه‌كانی توركی له‌ ئه‌وروپا و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، وه‌ بۆ دژايه‌تی په‌كه‌كه‌ و كوردی پارچه‌كانی تريش. له‌به‌رامبه‌ر توركياشدا، لۆبی كوردی له‌ ئه‌مريكا زۆر لاواز و بێ پشت و بێ ئامۆژگاريه‌. په‌كه‌كه‌ ناوی بزره‌، وه‌ ته‌نيا له‌ قالبی دژايه‌تی توركيا و كاری توندڕه‌وی و تێرۆر ناوی دێته‌ ناو ناوان. پێويسته‌ په‌كه‌كه‌، پاره‌ سه‌رف بكات و چه‌ند ئه‌مريكيه‌كی شاره‌زا و پسپۆری لۆبی به‌كرێ بگری، و پلانيان بۆ دابنێ و كاری ئه‌وه‌يان پێ بسپێرێ كه‌ ناوی په‌كه‌كه‌ له‌ ليستی تێرۆريستان بسڕنه‌وه‌. له‌جياتی تێرۆريست، ده‌بێ سه‌ركرده‌ی په‌كه‌كه‌ وه‌ك سياسه‌تمه‌داری ده‌وڵه‌تساز پێشوازيان لێبكرێ. پێويسته‌ چه‌ندين سيناتۆر و كۆنگرێسمان و ڕۆژنامه‌نووسان و بيركه‌ره‌وه‌ی ئه‌كاديمی و سياسی ئه‌مريكی ڕابكێشن و له‌ نزيكه‌وه‌ بيانناسن بۆئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شيان له‌گه‌ل دروست بكه‌ن. بانگيان بكه‌ن بۆ سه‌ردانی كوردستان تاكو به‌چاوی خۆيان حاڵی كورد ببينن و قه‌ناعه‌ت به‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ بهێنن.

٢. ئه‌وروپا:
ده‌بێ په‌كه‌كه‌ هه‌مان ڕێڕه‌و شێوازی لۆبيكردن له‌ ئه‌وروپا له‌ خۆ بگری. خۆشبه‌ختانه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مريكا، ڕای گشتی ئه‌وروپايی له‌ ئاستێكی به‌رزه‌وه‌ قه‌ناعه‌تی به‌ قه‌زيه‌ی كوردی باكوور هه‌يه‌ و پالپشتی هه‌مه‌جۆری كردون. سه‌ره‌ڕای هه‌ڵوێستی فه‌رمی ووڵاته‌كانيان، ژماره‌ی سياسه‌تمه‌دار و ڕۆشنبيرانی دۆستی كورد زياترن له‌ دژه‌كانی. به‌ڵكو، چه‌ندين ووڵاتانی گرنگی ئه‌وروپايی هه‌ن كه‌ دژايه‌تی دێڕينينان له‌گه‌ڵ توركيا هه‌بوه‌، و به‌هۆيه‌وه‌ وه‌ك ئه‌داتی فشار، پشتگيريان له‌ كورد كردوه‌. شايانی باسه‌ كه‌ ئيمڕۆ ژماره‌ی كورد له‌ ئه‌وروپا زۆر زياتره له‌ جاران و پشتگيريكه‌رانی په‌كه‌كه‌ له‌ هه‌موو ووڵاته‌كان بڵاو بونه‌ته‌وه‌. ئه‌وانه‌ ناسراون به‌ ئازاو دڵسۆز و خه‌باتكه‌ر و كۆڵنه‌ده‌ر. به‌ سه‌دانيان كاری ڤۆله‌نتيری بۆ په‌كه‌كه‌ ده‌كه‌ن، و پاره‌ی بۆ كۆده‌كه‌نه‌وه‌ و ئاماده‌ن خۆيانيشی بۆ به‌خت بكه‌ن. ئه‌و ئاسته‌ی له‌خۆ بورديی‌ و قوربانيدانه‌ی لاوان‌ به‌ ده‌گمه‌ن ده‌ست ده‌كه‌وێ، و ته‌نانه‌ت بۆ كوردستانی باشووريش قه‌ت وا نه‌ڕه‌خساوه‌. په‌كه‌كه‌ به‌ هۆی ئه‌وانه‌وه‌ پشت ئه‌ستووره‌، وه‌ له‌ بواری ماددی و كۆمه‌ڵايه‌تيدا كاريگه‌ره‌. به‌ڵام كۆمه‌ڵگای كوردی كوردستانی باكوور له‌هه‌نده‌ران ته‌ركيزيان له‌سه‌ر كاری لۆبی نيه‌. زمانزان و شاره‌زا و لێزانيان كه‌من. ته‌نانه‌ت زۆربه‌ی كاديرانيان له‌ كوردی و توركی زياتر زمانی تر به‌ چاكی فێرنه‌بوون. زياتری ته‌ركيزيان له‌سه‌ر خودی كۆمه‌ڵگاكه‌ی خۆيانه‌ و خه‌ريكی كارو كاسبی و ململانێی ناوه‌خۆيين. واته‌ له‌ بواری سياسه‌تكاری نێوده‌وڵه‌تيدا، كاريگه‌ريه‌كی ئه‌وتۆیان نيه‌. تا ئێستا نه‌يانتوانيوه‌ له‌ ئاستی ئيداره‌ی حكومه‌ته‌كان و په‌رله‌مانه‌كان فشار بخه‌نه‌ سه‌رسه‌رچاوه‌كانی بڕياردان. زۆربه‌ی په‌يوه‌نديه‌ سياسی و په‌رله‌مانيه‌كانيشيان ته‌نيا له‌گه‌ڵ ڕێكخراو و ئه‌ندام په‌رله‌مانی تونده‌ چه‌پڕه‌و و كۆمۆنيسته‌كانه‌‌. واته‌ له‌جياتی كاريگه‌ريی له‌سه‌ر حكومه‌ته‌كان، به‌ڵكو زياتر پشتڕه‌قيان ده‌كه‌ن. بۆيه‌، پێويسته‌ په‌كه‌كه‌ له‌ بروكسل و له‌ ووڵاته‌ سه‌ره‌كيه‌ ئه‌وروپاييه‌كان، مه‌كته‌بی ته‌نسيقی لۆبيكردن دابنێ و خه‌ڵكی شاره‌زا دابمه‌زرێنی، و به‌ پاڵپشتی و ئامۆژگاری دۆسته‌كانی، كار بۆ ڕاكێشانی رای گشتی و حكومی ئه‌و ووڵاتانه‌ بكات.

۳. توركيا:
ده‌بێ له‌مه‌ولا، به‌هه‌مان شێوه‌ی ئه‌وروپايی، په‌كه‌كه‌ كاری لۆبی له‌ ناو سيسته‌می په‌رله‌مانی و نيمچه‌ ديموكراسی توركيدا بكات. بته‌وێ و نه‌ته‌وێ، توركيا سيسته‌مێكی شارستانيه‌تی تێدايه‌، وه‌ خه‌ڵك و بيزنيسی شاره‌ سه‌ره‌كيه‌كانی وه‌ك ئه‌نكه‌ره ‌و ئيسته‌نبول و شاره‌ سه‌رئاويه‌كان، وه‌ك ئه‌وروپاييه‌كان بير ده‌كه‌نه‌وه‌. ده‌بێ په‌كه‌كه‌ زيارتر هه‌وڵبدات كه‌ خه‌ڵك و ڕۆشنبيرو نووسه‌ر و بيزنيسمان و سياسه‌تمه‌دارانی توركی بۆ خۆی ڕابكێشی. به‌ به‌رنامه‌يه‌كی مودێرنی درێژخايه‌ن، له‌ ئه‌نكه‌ره‌، ئالقه‌ی لۆبيكردن فراوان بكات. ده‌بێ به‌ شێوه‌يه‌كی قانونی و ده‌ستووری فێڵ له‌ قانون و ده‌ستووری توركی بكرێت و له‌ ڕێگه‌ی سيسته‌می ناوه‌خۆی توركی، گۆڵ له‌ توندڕه‌وه‌كان بكرێت. ڕێگه‌ش بۆ ئه‌و جۆره‌ لۆبيه‌ هه‌تا دێ خۆشتر ده‌بێ و كاره‌كه‌ ئاسانتر ده‌بێ. خۆ په‌كه‌كه‌ ده‌توانێ بكه‌وێته‌ ڕێكه‌وتنی نهێنی له‌گه‌ڵ حيزبه‌ سياسيه‌كانی توركی (له‌ حوكم بن يان له‌ ئۆپۆزيسيۆن). ده‌توانی چاكه‌ی ئينتيخابيان به‌رامبه‌ر بكات و له‌ دوای ده‌رچوونيشيان داوای چاكه‌ دانه‌وه‌يان لێبكات. پارته‌كه‌ی ئه‌ردۆغان لاوازتره‌ له‌ سه‌رده‌می ئينتيخاباتی پێشوو، به‌ڵام پێشبينی له‌ وه‌ ده‌كرێ كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌وجاره‌ش بيباته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی به‌ زۆرينه‌يه‌كی بچوكتر له‌جاری پێشوو. بۆيه‌، ده‌كرێ په‌كه‌كه‌ هه‌ندێ تۆو بچێنێ و دواييش بيدروێته‌وه‌. دواخاڵ له‌و بواره‌، شاره‌ سه‌ره‌كيه‌كانی توركيا‌ به‌ مليۆنان كوردی كوردپه‌رستيان تێدايه‌ كه‌ ئاماده‌ی يارمه‌تيدانن، به‌ڵام بێ ڕێره‌ون و هه‌تا ئێستا په‌كه‌كه‌ به‌وجۆره‌ی پێويسته‌ به‌كاری نه‌هێناون. ده‌بێ چاو به‌وه‌شدا بخشێندرێته‌وه‌.

٤. كوردستانی باكوور:

له‌ كوردستانی باكووردا، په‌كه‌كه‌ تاكه‌ هێزی كاريگه‌ره‌و بنه‌مای جه‌ماوه‌ريی به‌رده‌وام هه‌بوه‌. تا ئێستاش، هه‌ر كه‌سێكی، يان گروپێكی، كه‌ پشتگيری په‌كه‌كه‌ی له‌دوا نه‌بێ، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانيش ده‌رناچێ، وه‌يان ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر ڕووداوه‌كاندا نابێ. هه‌ڵبه‌ت، پشتگيری جه‌ماوه‌ری په‌كه‌كه‌ هه‌رده‌م‌ له‌ به‌رزی و نزميدابوه. سه‌ير ئه‌وه‌يه‌، كه‌ تا دڕنده‌يی دوژمن زياتربوو بێ، وه‌يان خه‌باتی سياسی و عه‌سكه‌ری سه‌خت تربووبێ، پشتگيری جه‌ماوه‌ری كوردستانی باكوور بۆ په‌كه‌كه‌ ڕووی له‌ زيادی بوه‌‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ دوژمن زياتر زه‌ربه‌ی مه‌زنی له‌ په‌كه‌كه داوه‌ و جه‌ماوه‌ری لێ ته‌كاندوه‌، هه‌له‌ی سياسی خودی ڕێكخراوه‌كه‌ خۆی بووه‌. له‌زروفی ناهه‌موار و دژواردا، سه‌ركرده‌ی په‌كه‌كه‌ تووشی هه‌ڵه‌ی سياسی مه‌زن بوونه‌. بڕياری سيا‌سی توندڕه‌وانه‌ و ‌‌تاكتيكی چه‌وتيان په‌يڕه‌و كردوه‌ و گوێشيان نه‌داوه‌ته‌ ڕه‌خنه‌ و گله‌ييی و ئامۆژگاری لايه‌نگير و جه‌ماوه‌ره‌كه‌يان. ئه‌وانه‌ بوونه‌ هۆی زوير بوون و دابڕانی زۆران له‌ ڕۆشنبيران و په‌رله‌مانتاران و كۆنه‌ دۆست و لايه‌نگيرانی ڕێكخراوه‌كه‌. پێويسته‌ له‌مه‌ودوا په‌كه‌كه‌ تاكتيك و ستراتيژيه‌تی كوردستانيي بگۆری و تۆله‌ی ڕابوردوو بكاته‌وه‌و جه‌ماوه‌ری كوردستانی باكوور له‌ده‌وری خيتابێكی سياسي مۆدێرندا كۆ بكاته‌وه‌، تاكو ئاماده‌يان بكات و بيانخاته‌ گه‌ڕ بۆ هه‌ڵمه‌تی ئينتيخاباتی داهاتووی سه‌رتاسه‌ری توركيا، كه‌ له‌ ٤ ی نۆڤه‌مبه‌ری ٢٠٠٧ دا ده‌كرێ. ده‌بێ له‌ ئێستاوه‌ په‌كه‌كه‌ ده‌ستی يارمه‌تی و ته‌عاون بۆ ئه‌ستێره‌ ڕۆشنبيره‌ ناسراوه‌كای كوردستانی باكوور درێژ بكات، بۆ ئه‌وه‌ی به‌يه‌كه‌وه‌ ده‌ست بكه‌ن به‌ كاری ديعائی بۆ سه‌رخستنی ليسته‌ی كوردی.

٥. كوردستانی باشوو:

پێويسته‌ په‌كه‌كه‌ سوودێكی بێ پايان له‌ زروفی ئێستای كوردستانی باشوور ببينێ. ئه‌وه‌ش به‌وه‌ نابێ كه‌ بكه‌ويته‌ مونافه‌سه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ به‌رامبه‌ر پارتی و يه‌كێتی. سه‌رده‌مێك په‌كه‌كه‌ دژايه‌تی ته‌جروبه‌ ناسكه‌كه‌ی كوردستانی باشووری ده‌كرد، كه‌ له‌ دوائه‌نجامدا به‌ به‌رژه‌وه‌ندی دوژمنه‌كانمان گه‌ڕايه‌وه‌. شه‌ڕه‌ براكوژيه‌كه‌ی نێوان په‌كه‌كه‌ له‌لايه‌ك و پارتی و يه‌كێتی له‌لايه‌كی تره‌وه‌، له‌سه‌ر هه‌موو لايه‌ك به‌ ‌گران وه‌ستا. ئێستا و ئێستاش برينی ئه‌و هه‌ڵه‌ مێژووييه‌ سارێژ نه‌بۆته‌وه‌. له‌دواييشدا، په‌كه‌كه‌ كه‌وته‌ دروستكردنی حيزب و ڕێكخراوی به‌ناو باشووريی، بۆ خاتری ململانێی سياسی ديموكراسی له‌ باشوور. ئه‌و كاره‌ ديموكراسيه‌ هيچ هه‌ڵه‌يه‌كی تێدا نيه‌، به‌ڵام ده‌بێ په‌كه‌كه‌ ته‌سليمی ئه‌و واقيعه‌‌ ببێ كه‌ خۆی ڕێكخراوێكی باكووريه‌ و قاعيده جه‌ماوه‌ريه‌كه‌ی هه‌ر له‌ باكووره و قه‌ت ناگاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی بتوانێ مونافه‌سه‌ی پارتی و يه‌كێتی بكات له‌ گۆڕه‌پان و به‌رده‌م ماڵی خۆياندا. خۆ ئه‌گه‌ر به‌ ده‌نگدان بێ يان به‌ شه‌ڕكردن، ئه‌و دوو حيزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ی باشوور ئاماده‌ن ده‌ست له‌ ده‌ستی يه‌كتر بنێن بۆ به‌زاندن و ڕه‌تاندنی په‌كه‌كه‌. بۆيه‌ باشتره‌ بۆ په‌كه‌كه‌ كه‌ ته‌ركيزی هێزو توانا و ئيمكانياتی حيزبی و ماددی بخاته‌ سه‌ر ئه‌وله‌ويه‌ته‌ مه‌زنه‌كانی له‌ گۆڕه‌پانی كوردستانی باكووردا و شانۆی شه‌ڕی ناو توركيادا. ده‌بێ په‌كه‌كه‌ ته‌عاون له‌كه‌ڵ خه‌ڵك و هێزه‌ حوكمڕانه‌كانی كوردستانی باشوور بكات و بيانكاته‌ سه‌نه‌د بۆ بزووتنه‌وه‌ی ئازاديخوازيی له‌ كوردستانی باكوور. ده‌بێ ئه‌و فرسه‌ته‌ بقۆزيته‌وه‌ كه‌ ئيمرۆ پارتی و يه‌كێتنی له‌ عيراقدا ده‌سه‌ڵاتدارن و ده‌نگيان ده‌گاته‌ ئه‌مريكا و ئه‌وروپا و ووڵاته‌ عه‌ر‌ه‌بيه‌كان. ده‌شتوانن ده‌نگی كوردانی كوردستانی باكووريش بگه‌يه‌ننه‌ ژووری بڕيارده‌رانی زلهێزو هيزه‌ جيهانی و ناوچه‌ييه‌كان، به‌بێ ئه‌وه‌ی خۆيان ته‌رح بكه‌ن به‌ به‌ديلی په‌كه‌كه‌ بۆ سه‌ركردايه‌تی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاريخوازی كوردستانی باكوور. به‌ بێ شه‌ك، ڕزگاريی باكوور(نيوه‌ی كوردستان)، كاريگه‌ری مه‌زنتريشه‌ له‌هی باشوور بۆ ڕزگاری كورد به‌ گشتی.

٦. خوێنی تازه‌ بۆ شێوازی تازه

له‌ڕۆژی ڕوخانی سۆڤيه‌ته‌وه‌، دونيا به‌ چه‌ندين چه‌رخ تێپه‌ڕی و ته‌واوی قانونه‌كانی گه‌مه‌ی سياسی نێوده‌وڵه‌تی به‌چه‌ندين لاوه‌ گۆڕاون، به‌ڵام به‌و جۆره‌ی كه‌ پێويسته‌، په‌كه‌كه‌ ئه‌و گۆڕانانه‌ی له‌به‌رچاو نه‌گرتوه‌‌‌. شێوازی خه‌باتی په‌كه‌كه‌ به‌لانی كه‌مه‌وه‌ ده‌ساڵ له‌دواوه‌ی ڕووداوی جيهانين. له‌ ڕۆژی دروست بوونيه‌وه‌ تاكو ئيمرۆش، په‌كه‌كه‌ جيهازێكی حيزبی به‌هه‌يكه‌ل هه‌ره‌می (ستايلی كۆمۆنيستی) بووه‌. حالی وه‌ك حالی حيزبه‌ كوردستاني و ڕۆژهه‌ڵاتيه‌ شۆڕشگێريه‌كانی تر، له‌سه‌ر بنه‌مای مه‌كه‌زيه‌تی قه‌رار دروست بوه‌. ئه‌گه‌رچی ئه‌وه‌ سيمای مه‌رحه‌له‌ی خه‌باتی چيابووه‌، به‌ڵام له‌مه‌ودوا ده‌بێ په‌كه‌كه‌ به‌ خۆيدا بچێته‌وه‌ و ميكانيزمێكی مۆدێرنانه‌ بهێنێته‌ كايه‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ كاری لۆبی و كاری خه‌باتی شارستانی ديموكراسيه‌وه‌ بگونجێ. واته‌، پێويسته‌ كۆنگرا گه‌ل و سه‌نته‌ری لۆبی ئه‌مريكا و ئه‌وروپا و بنكه‌ مه‌ده‌نيه‌كانی ناو شاره‌كانی كوردستانی باكوورسه‌ربه‌خۆيی بڕياريان هه‌بێ بۆ جمومۆليه‌كانيان، چونكه‌ هه‌ر ئه‌وان باشتر ئاگاداری ده‌وروبه‌ری خۆيانن و له‌مه‌وقيعێكی باشترن بۆ بڕياردان. ده‌كرێ، سنورێكی سياسی واش ره‌سم بكرێت كه‌ فشاری دوژمن له‌سه‌ر سه‌رۆكی زيندانيكراو كار نه‌كاته‌ سه‌ر ڕێڕ‌ه‌وی خه‌بات، ده‌نا به‌رده‌وام زه‌ره‌ری سياسی و عه‌سكه‌ری مه‌زن له‌ خودی په‌كه‌كه‌و بزوتنه‌وه‌ی ئازاديخوازی كوردی كوردستانی باكووری ده‌كه‌وێ‌. ئه‌وه‌ بڕيارێكی ئاسان نيه‌ بۆ سه‌ركرده‌ی ئيێستای په‌كه‌كه‌، به‌ڵام زه‌روريه‌.

پوخته‌ی په‌يامم

په‌كه‌كه‌ مه‌سئوليه‌تێكی مێژوويي له‌ ئه‌وستۆدايه‌. كاروانی سياسی و پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵايه‌تی له‌ جيهاندا وا به‌رده‌وام له‌ تێپه‌ريندايه. په‌كه‌كه‌ زۆر له‌ دوايه‌ و ئه‌گه‌ر پێڕانه‌گات، كاروان ديسانه‌وه‌ به‌جێی ده‌هێلێ. تێكه‌ڵبوون به‌ كاروانیش مه‌رجی خۆی هه‌يه‌. بێجگه‌ له‌ زروف و ده‌وروبه‌ر، فاكته‌ری زاتی له‌هه‌موويان گرنگترن. هه‌تا په‌كه‌كه‌ ناوماڵی ته‌رتيب نه‌كات، هه‌تا سه‌رله‌نوێ به‌ هه‌يكه‌ل و ده‌ستور و په‌يوه‌نديه‌كان و شێوازی خه‌باتی دانه‌چێته‌وه‌، مه‌حاله‌ بتوانێ بازێكی مه‌زن بدات بۆ پێشه‌وه‌ی كاروان و بزوتنه‌وه‌كه‌ لێخوڕێ به‌ره‌و سه‌ركه‌وتن. سياسه‌تی ئيمرۆ سيحر نيه‌، عيلمه‌، په‌كه‌كه‌ش ده‌بێ عاليم بێ و جه‌ريئيش بێ تاوه‌كو له‌ مۆری تێرۆريستی ڕزگاری ببێ و كوردی كوردستانی باكووريش ئاواتی به‌دی بێ.‌