Sunday, 18 June 2006

گه‌نده‌ڵی له‌ زانكۆ ماڵكاوليه‌‌

زانكۆ مه‌ڵبه‌ندی په‌روه‌رده‌ی مێشكه‌ و كه‌نده‌ڵی تيايدا ماڵكاوليه‌

ديدارێك له‌گه‌ل پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌دين

ئاماده‌ كردنی: ئاكۆ ئاكۆيي

ئاسۆ: ژماره‌ (238) يه‌كشه‌ممه‌ 18/6/2006 لاپه‌ڕه 1 و 7

له‌ رۆژی ٢١ی مايس شاندێكی زانكۆكانی كوردستان كه بريتی بوون له‌ سه‌رۆكی زانكۆی دهۆك و سه‌رۆكی زانكۆی كۆيه و ڕاگری كۆليجه‌ جياجياكانی زانكۆی دهۆك و سه‌لاحه‌ددين و كۆيه‌ و پزيشكی هه‌ولێر، گه‌يشتنه‌ شاری (نۆتينگهام) ی به‌ريتانی بۆ به‌شداريكردن له‌ كۆرسێكی راهينان بو مه‌به‌ستی شاره‌زابوون له‌سيسته‌می مۆدێرنی جيهانی. له‌ پال كۆرسه‌كه‌شدا و له‌ سێمينارێكدا، ئه‌و شانده‌ دوازده‌كه‌سيه‌ چاويان به‌ ژماره‌يه‌ك له‌ كوردی ئه‌كاديمی هه‌نده‌ران كه‌وت. له‌ لێدوانێك له‌سه‌ر چاره‌سه‌ری هه‌ندێك له گيروگرفته‌كانی زانكۆكانی كوردستان و زياده‌ زانياری له‌و بوارانه‌وه‌، ئه‌و ديداره‌مان له‌گه‌ل رێكخه‌ر و سه‌رپه‌رشتيكه‌ری كۆرسی راهێنانه‌كه‌ و سێميناره‌كه، پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌دين، سازدا.‌

پرۆفيسۆر دلاوه‌ر، ئايا ئه‌و كۆرسه‌ چۆن هاته‌ كايه‌وه‌ و هه‌ولی ئێوه‌ چی بووه‌ بۆ دابين كردنی؟

ئه‌وه‌ جاری سێيه‌مه‌ كه‌ زانكۆی نۆتينگهام كۆرسی راهينان رێكده‌خات بۆسه‌ركرده‌ ئه‌كاديميه‌كانی كوردستان به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی كه‌ ئاشنايان بكات له‌ چۆنيه‌تی به‌رێوه‌بردنی زانكۆ‌ مۆديرنه‌كانی جيهانی. بێ گومان، تاكو ئه‌و دوواييه‌، كوردستانی باشوور له‌ ناو قه‌فه‌سێكی عیراقی دواكه‌وتوودا گيری خواردبوو، وه سيسته‌می ئيداره‌كه‌شی له‌سه‌ر هه‌مان رژێم دامه‌زرابوو. بۆيه‌ش زۆربه‌ی موئه‌سسه‌سه‌كانی كوردستان (به‌هی خوێندنی بالاوه‌‌) هه‌تا ئێستا‌ش په‌يره‌وی هه‌مان سيسته‌مه‌ عيراقیه‌ كه‌ونه‌كه ده‌كات‌، كه‌ له‌ مه‌ودای په‌نجا سالی رابووردوودا چی گۆرانگاريه‌كی ئه‌وتۆی به‌سه‌ردا نه‌هاتوه‌. ئه‌و سيسته‌مه‌ش له‌گه‌ل دونيای ئيمرۆ ناگونجێ و رێگره‌ له‌ پێشكه‌وتنی ئاستی ئه‌كاديمی زانكۆكان. خۆشبه‌ختانه‌، له‌وه‌ته‌ی ڕژێمی سه‌ددام روخاوه‌ ده‌زگا ئه‌كاديميه‌كانی كوردستان شه‌قاوی مه‌زنيان هاويشتوه‌ بۆ به‌ستنه‌وه‌ی زانكۆ و ئينستيتيوته‌كانی خوێندنی بالا به جيهانی ده‌ره‌وه و له‌زۆر لاوه‌ ده‌رفه‌تی باشيان بۆ هه‌لكه‌وتوه‌.

ئێمه‌ له‌ زووه‌وه‌ هه‌ولمانداوه‌ كه‌ زانكۆكانی كوردستان به‌ هی ده‌ره‌وه‌ ببه‌ستينه‌وه‌ و قوتابيان بهێنينه‌ ده‌ره‌وه‌، جا چی به‌ زه‌ماله‌ بێ يان به‌بێ زه‌ماله‌. له‌ سالانی هه‌شتاكاندا، ئێمه‌ و چه‌ندين كورد و غه‌يره‌ كوردی دلسۆز، كۆمه‌لێكمان دروست كرد به‌ ناوی "كۆمه‌له‌ی زانايان و پزيشكانی كورد". ئه‌و رێكخراوه‌ له‌ لايه‌كه‌وه‌ لۆبی بۆ مافه‌ ديموكراسيه‌كانی كورد د‌ه‌كرد و له‌وبواره‌وه‌ ده‌ستكه‌وتی مێژوويی به‌ده‌ست هێنا. له‌لايه‌كی تريشه‌وه‌، يارمه‌تی خوێندكاره‌ په‌ناهه‌نده‌كانی ده‌دا. له‌ سالانی نه‌وه‌ده‌كان، دوای راپه‌رين و رزگاربوونی به‌شێكی كوردستان و دامه‌زرانی زانكۆتازه‌كان، ئه‌وكۆمه‌له‌يه‌ گرنگی زياتری دا به‌ كۆمه‌كی زانكۆكان و قوتابيان. له‌به‌ر زۆری و هه‌مه‌چه‌شنی كاره‌كان، له‌ نێو ئه‌ندامانی كۆمه‌له‌كه‌مان، رێكخراوێكی تايبه‌تمه‌نديمان دروست كرد كه‌ ته‌رخانكرا بۆ پشتگيری و يارمه‌تی ده‌زگاكانی خوێندنی بالا له‌ كوردستان. له‌و رێگه‌يه‌وه‌، به‌ ده‌يان مامۆستای كوردی هه‌نده‌ران و بيانيمان نارده‌وه‌ كوردستان بۆ وانه‌ گوتنه‌وه‌ و تاقی كردنه‌وه‌كان، سه‌دان كتێب و چاپه‌مه‌ني و كۆمپيوته‌ر و ئامرازی تاقيگه‌ی زانستی و پاره‌ی ته‌به‌روعمان نارده‌وه‌. شايانی باسه‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می براكوژی ١۹۹٤-١۹۹٨ يشدا، كاری ئه‌و دوو رێكخراوه‌ نه‌وه‌ستا و ناردنه‌وه‌ی يارمه‌تی هه‌ربه‌رده‌وام بوو، سوپاسيش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ كۆلنه‌دانی چه‌ند دلسۆزێكی وه‌ك دكتۆر فوئاد هه‌ناری و دكتۆر ڕزگارعزيز ئه‌مين و خه‌لكانی تر.

خۆشبه‌ختانه‌، له‌ دوای روخانی ڕژێمی سه‌ددام، بار و وه‌زعی كوردستان ته‌واو گۆرا و هه‌روه‌ك ده‌زانين، ده‌رامه‌ت و توانای هاتووچۆی زانكۆكان و قوتابيان زيادی كردوه‌. به‌وه‌ش، رێگه‌ی يارمه‌تيدانی ئێمه‌ش بۆ زانكۆكان و خوێندكاره‌كان زيادی كردوه‌. يه‌ك له‌باره‌ی خۆمه‌وه‌، له‌ سالی ٢٠٠٤، كه‌وتمه‌ گفتوگۆ له‌گه‌ل ‌ سه‌رۆك و لێپرسراوانی زانكۆی خۆم (نۆتينگهام) بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كۆرسێكی راهێنان بۆ مامۆستاو سه‌ركرده‌ ئه‌كاديميه‌كانی عيراق دروست بكه‌ين. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌، سه‌رۆكی زانكۆ، چل هه‌زار پاوه‌ندی ته‌رخان كرد بۆ هێنان و راهينانی مێوانه‌كان. واته‌ مه‌سره‌فی هاتوچۆ و هوتێل و خواردن و رێكخستنی كۆرسه‌كه‌ له‌سه‌ر زانكۆی نۆتينگهام بوو. له‌و ده‌وره‌يه‌، هه‌شتيان كورد بوون و له‌ زانكۆيانی سلێمانی و سه‌لاحه‌ددين و دهۆكه‌وه‌ هاتبون. له‌سالی ٢٠٠٥، ديسانه‌وه‌ پاره‌ ته‌رخانكرا بۆ پێكه‌وه‌نانی هه‌مان كۆرس، به‌لام ئه‌وجاره‌يان هه‌موو مێوانه‌كان كوردستانی بوون. مه‌سره‌فی كۆرسه‌كه‌ له‌سه‌ر زانكۆی نۆتينگهام بوو به‌لام هاتوچۆ و هوتێل و خواردن له‌سه‌ر دوو ئيداره‌كه‌ی كوردستان بوو. ئيمسال، به‌ هه‌مانشێوه‌، مه‌سره‌ف‌ به‌ شه‌ريكی بوو و كۆرسه‌كه‌ به‌سه‌ركه‌وتوويي ئه‌نجامدرا.

شايانی باسيشه‌ كه‌وا هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ی سه‌ركرده‌ ئه‌كاديميه‌كانی كوردستان ده‌رفه‌تێكه‌ بۆ په‌يداكردنی يارمه‌تی له‌ لايه‌ن كوردی هه‌نده‌رانه‌وه‌. بۆيه‌ش، له‌پال‌ كۆرسه‌كه‌ی نۆتينگهام، هه‌موو سالێك سێمينار رێكده‌خه‌ين بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ شاندی زانكۆكانی كوردستان له‌ نزيكه‌وه‌ گفت و گۆ له‌گه‌ل كۆمه‌لگای كوردی به‌ريتانی و ئه‌وروپايي بكه‌ن و په‌يوه‌ندی پيشه‌يی و ئه‌كاديمی به‌يه‌كه‌وه‌ ببه‌ستن. پێويسته‌ بگۆترێ كه‌ خاوه‌ن پيشه‌و ئه‌كاديميه‌ كورده‌كانی هه‌نده‌ران زۆر به‌په‌رۆشه‌وه‌ به‌ره‌وپيری هه‌والی پێشكه‌وتنی كوردستانه‌وه‌ دێن و هه‌رده‌م خه‌مخۆری زانكۆانن.

ئايا پرۆگرامی كۆرسه‌كه‌ بريتی بوو له‌ چی و چۆن سوودی بۆ كوردستان ده‌بێ؟

سوودی ئه‌و كۆرسه‌ هه‌مه‌لايه‌نه‌. له‌لايه‌كه‌وه‌، ده‌بێ سيسته‌می كوردستان بگۆردرێ به‌جۆرێك كه‌ هه‌ماهه‌نگ بێ له‌گه‌ل جيهانی ده‌ره‌وه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش پێويسته‌ كه‌ سه‌ركرده‌ ئه‌كاديميه‌كانی كوردستان له‌ نزيكه‌وه‌ شاره‌زای سيسته‌می مۆدێرنی جيهانی ببن. له‌لايه‌كی تره‌وه‌، له‌كاتی په‌يوه‌نديكردن به‌ زانكۆكانی ده‌ره‌وه‌، مامۆستاو به‌رێوه‌به‌رانی ئه‌كاديمی كوردستان پێويسته‌ بزانن كه‌ ئايا ئه‌و زانكۆ پئشكه‌توانه‌ چۆن كار ده‌كه‌ن وچۆن بير ده‌كه‌نه‌وه‌ و چی لايان گرنگه. ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ مايه‌ی كار ئاسانی و ئالۆگۆری كاری سوودبه‌خش. به‌لای منه‌وه‌، هه‌تا ئاستی ئه‌و جۆره‌ تێك گه‌يشتنه به‌رزتر بێ،بنه‌مای په‌يوه‌نديه‌ جيهانيه‌كانمان و پلاندانانمان بۆ دوارۆژی مامۆستاو خوێندكاران واقيعيانه‌تر ده‌بێ. ئه‌وانه‌ی كه‌ كۆرسه‌كانيان كردوه‌، باشترين ئامۆژگاريكه‌رن بۆ خوێندكار و مامۆستايانی داهاتوو. ئه‌وه‌ش بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌و جۆره‌ كۆرس و سه‌ردانه‌، زه‌مينه‌ خۆشده‌كات بۆ يه‌كتر ناسين و چاو پێكه‌وتنی راسته‌وخۆی كادير‌ه‌كانمان له‌گه‌ل زانايانی ده‌ره‌وه‌. له‌ كۆرسی سالی رابووردوودا، دوو له‌ مامۆستايانی زانكۆی سه‌لاحه‌ددين (د. نازمی جێگری سه‌رۆكی زانكۆ و د. كافيه‌ی راگری كۆليجی برينپێچی‌)، په‌يوه‌ندی زانستيان په‌يدا كرد و دوای كۆرسه‌كه‌ ديسانه‌وه‌ گه‌رانه‌وه‌ زانكۆی نۆتينگهام و هه‌ريه‌كه‌يان ماوه‌ی سێ مانگ له‌ تاقيگه‌ی پێشكه‌وتوودا كاری زانياريان كرد و ئه‌زموونی تازه‌و به‌رزيان په‌يدا كرد.

واتان بلاو كرده‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ل شاندی ئيمسال سه‌رۆكی زانكۆی كه‌ركوك و سلێمانی و چه‌ند راگرێكی كۆليجه‌كانيان بانگ كراون، كه‌چی ئه‌وانه‌ نه‌هاتن، ئه‌وه‌ بۆچی؟

به‌لێ ئه‌وانه‌ بانگ كرابوون ئێمه‌ش به‌ شه‌وقه‌وه‌ چاوه‌نواريان بووين. زنكۆی كه‌ركوك و سلێمانی برياری ناردنی شانده‌كه‌يانيان دابوو و وه‌عده‌ش درابوو كه‌ مه‌سره‌فيان بۆ مسۆگه‌ر بكرێ له‌لايه‌ن ئيداره‌ی سلێمانی و هه‌ولێره‌وه‌. به‌لام به‌ داخه‌وه‌، موافه‌قه‌ی حكومه‌تی هه‌ردوولا دواخرا (وه‌يان نه‌درا) بۆيه‌ش شاندی ئه‌ودوو زانكۆيه‌ به‌ كۆرسه‌كه‌ رانه‌گه‌يشتن. ئه‌وه‌ش ديارده‌يه‌كی گرنگ به‌رده‌رده‌خات، ئه‌وه‌يش بريتیه له‌ نه‌بوونی سه‌ربه‌خۆيی زانكۆكان‌‌ له‌ برياره‌ ئه‌كاديمی و داراييه‌كان. ئه‌وه‌ش هه‌لبه‌ت رێگرێكه‌‌ له‌ پێشكه‌وتنی زانكۆكان. هه‌لبه‌ت، كه‌موكوری سيسته‌مه‌كه‌ هه‌مه‌لايه‌نه‌يه‌. له‌لايه‌كه‌وه‌، بيرۆكراتيه‌تی وه‌زاره‌ته‌كان كوشنده‌يه‌ و رووه‌و زياديه‌ نه‌وه‌ك كه‌می. ده‌سه‌لاتی وه‌زير زياتره‌ له‌وه‌ی كه‌ پێويستيه‌تی. له‌لايه‌كی تريشه‌وه‌، زانكۆكان ئاليه‌تی لێپرسينه‌وه‌ی دارايي و ئه‌كاديمی و ئيداريان به‌ شێوه‌يه‌كی پته‌و و مۆدێرن دانه‌رێژراوه‌ تاوه‌كو رێگه‌ له‌ به‌ره‌لايی و گه‌نده‌لی بگرێ. به‌و پێيه‌، سيقه‌و دلنيايی په‌يدا نه‌بوه‌ له‌ نێوان وه‌زاره‌ت و زانكۆ و ده‌زگاكانی تر. بۆيه‌ش،كوردستان پێويستی به‌‌ ده‌ستورێكی نوسراوه‌و قانونی خوێندنی بالا هه‌يه‌ كه‌ سه‌رله‌نوێ و به‌ مۆدێرنانه‌ دابرێژرێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌يوه‌ندی ئيداری نێوان وه‌زاره‌ت و زانكۆكان رێكبخات، له‌ جياتی ئه‌وه‌ی كه‌ ب‌بێته‌ رێگر له‌ پێشكه‌وتنی زانستی.

ئايا به‌گشتی، زانكۆكانی كوردستان چۆن هه‌لده‌سه‌نگێنی؟

ئێستا له‌ كوردستان به‌لای كه‌مه‌وه‌ شه‌ش زانكۆ هه‌ن (به‌ كه‌ركوكه‌وه‌) كه‌ چواريان له‌دوای راپه‌رين و به‌ ئيراده‌ی سياسی و كۆمه‌لايه‌تی كوردستانه‌وه‌ دروست بوون. له‌داهاتووی نزيكدا ره‌نگه‌ زانكۆی تريش له‌ چه‌ن شارێكی وه‌ك خانه‌قين و سۆران و رانيه‌ش په‌يدا ببن. به‌وه‌ له‌ ماو‌ه‌يه‌كی كورتی قياسيدا، ده‌زگاكانی خوێندنی بالا گه‌يشتنه‌ ئاستێكی چه‌ندايه‌تی وا كه‌ پێداويستی كوردستانيان پر كرديته‌وه‌. له‌ ئاستی چۆنايه‌تيشدا، هه‌نگاوی گرنگ هاويشتراوه‌ و ده‌هاويشترێ. مايه‌ی دلخۆشيه‌ كه‌ له‌جياتی كۆليجێكی پزيشكی، ئێستا له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، سێ كۆلێج هه‌ن كه‌ له‌ لايه‌ن زانكۆ و ئۆرگانه‌ نێوده‌وله‌تيه‌كان ئيعتيرافيان پێكراوه‌. پزيشكی تازه‌ ده‌رچووی كۆليجه‌ كوردستانيه‌كان حاليان حالی وولاته‌ پێشكه‌وتوه‌كانه‌وئيعتيراف به‌ شه‌هاده‌كانيان كراوه‌ و يه‌كسه‌ر له‌ كۆرسی ماسته‌ر و دكتۆرا وه‌رده‌گيرێن. ئاشكرايه‌ كه‌ ئاستی زانستی له‌ كوردستان، له‌ زۆر روه‌وه‌ له‌ پێشه‌وه‌ی زانكۆكانی تری عيراقيه‌ و له‌ هه‌ندێك بواريشدا شانبه‌شانی زانكۆكانی وولاته‌كانی دراوسێيه‌‌. قوتابيه‌ ده‌رچوه‌كانی زانكۆكانی كوردستان توانای پێشبركێيان هه‌يه‌ له‌ به‌رامبه‌ر خوێندكاری ئه‌وروپايي. بۆ نموونه‌، ساڵی پاره‌كه‌، سێ خوێندكاری د‌ه‌رچووی زانكۆی دهۆك و دووی ده‌رچووی سلێمانی هاتنه‌ نۆتينگهام بۆ خوێندنی ماسته‌ر و دكتۆرا. يه‌كێك له‌وانه‌ی ماسته‌ری ده‌خوێند (ده‌رچووی دهۆك) به‌ يه‌كه‌م د‌ه‌رچوو له‌ سه‌ر ده‌وره‌كه‌ی. واته‌ له‌ پێشبركێدا پێشی به‌ريتانی و قوتابيه‌ هه‌مه‌ره‌گه‌زه‌كانی تری گرته‌وه‌. له‌ ده‌رچوه‌كانی سلێمانيش، يه‌كێكيان وا له‌ دكتۆرا سالی يه‌كه‌ميه‌تی ئه‌وی تر سالی دووه‌ميه‌تی، و هه‌ردووكيانيش مايه‌ی سه‌ربلندی ئێمه‌بوونه‌ له‌به‌ر كارچاكی و ئه‌خلاق به‌رزیان. ئيمسال، حه‌وت خوێندكاری ترمان بۆ هاتوون له‌ كوردستانه‌وه‌، سيانيان ده‌رچووی زانكۆی سه‌لاحه‌ددينن،ُ دوو له‌وانه‌ش له‌ يه‌كه‌مه‌كانن و جێگه‌ی شانازيمانن. ڵه‌وه‌ بۆت ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ فێركردن له‌ كوردستان ئاستی به‌رزه‌و قوتابيه‌كانيش‌ سه‌ره‌رای گيروگرفته‌كان تێنووی زانستن. پێويسته‌ ده‌ستخۆشی له‌ مامۆستا و سه‌ركرده‌ ئه‌كاديميه‌كانی كوردستان بكه‌ين بۆ چاندن و هێنانه‌ به‌رهه‌می تۆی زانياری له‌ زانكۆكانی كوردستان.

لێره‌دا د‌ه‌شمه‌وێ كه‌ ئيشاره‌ت بۆ هه‌ندێ كه‌موكوريش بكه‌م كه‌ پێويستی به‌ لێكۆلينه‌وه‌ و چاره‌سه‌ر هه‌يه‌ به‌ زووترين كات.

له‌ زانكۆكانی كوردستان، تا ئيستاش خوێندن له‌سه‌ر مه‌نهه‌جێكی كلاسيكی كۆن ده‌روات و له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی كۆنه‌په‌رستی چه‌رخی رابوردوو داريژراوه‌. ئه‌وه‌ش پێويستی به‌ نوێكردنه‌وه‌ هه‌يه‌ و پرۆسه‌كه‌ش پاره‌ی تێناچی. ته‌نيا پێويستی به‌ رێنيشاندان هه‌يه‌.

سيسته‌می خوێندن (له‌ قوتابخانه‌و زانكۆكاندا) له‌ كوردستان، وه‌ك هی عيراق، بۆ په‌روه‌رده‌ی مێشك ده‌ست نادات. خوێندكار ده‌چێته‌ پۆل بۆ ئه‌وه‌ی گوێ له‌ مامۆستا بگرێ و ووشه‌كانی به‌ده‌قی خۆی بنوسێته‌وه‌ و دووايش بۆ ئيمتيحان ده‌رخی بكات و پاشان له‌بيری بكات. ته‌نانه‌ت له‌ خوێندنی ماسته‌ر و دكتۆراش (كه‌ بۆ لێكۆلينه‌وه‌و ئيختيساس درووستبونه‌) هه‌مان كه‌لتور په‌يره‌وی ده‌كرێ. واته‌، بنه‌مای سيسته‌مه‌كه‌ بۆ تێگه‌يشتن و بيركردنه‌وه‌ و داهينان دروست نه‌كراوه‌. قوتابی و خوێندكار خوێندگاكه‌يان وه‌ك كارگه‌يه‌كی راهێنان به‌كار ده‌هێنن، نه‌وه‌ك بۆ مه‌ركه‌زێكی په‌روه‌رده‌ی مێشك و موئه‌سسه‌سه‌ی گه‌شه‌ پێدانی فيكری و هێنانه‌ به‌رهه‌می سه‌ركرده‌ی پيشه‌يی دوارۆژ.

ديسانه‌‌وه‌، قوتابخانه‌و زانكۆكان به‌شێوه‌ی كارگه‌ ئيداره‌ ده‌كرێن و خوێندكاره‌كان به‌ كۆمه‌ل به‌دوای رۆتين ده‌كه‌ون، له‌جياتی ئه‌وه‌ی كه‌ خوێندنگا بريتی بێ له‌ ده‌وروبه‌رێكی ديناميكی وا كه‌ خوێندكار هه‌رده‌م له‌ جموجۆل و رۆلی ئاكتيڤ و بگره‌و به‌رده‌ی زانستی و رۆشنبيری و كۆمه‌لايه‌تی و كه‌لتوورێ بی. له‌بيرت نه‌چی كه‌ له‌ ته‌مه‌نی سالانی خوێندنی زانكۆدا، لاوان به‌ ته‌فه‌روغ به‌دوای مه‌نهه‌جت ده‌كه‌ون و ئه‌وه‌ش دوا فرسه‌ته‌ كه‌ ميشكی لاوی پێ ئاودبدرێ. له‌دوای ئه‌وه‌، لاو ده‌كه‌وێته‌ به‌ر سه‌رقالی ژيان.

زانكۆكانی كوردستان ده‌بێ‌ ئه‌وله‌ويه‌ت بده‌نه‌‌ خۆبه‌‌ستنه‌وه‌يان به‌ جيهانی زانست و به‌ موئه‌سسه‌سه‌ زانستيه‌كانی ده‌ره‌وه‌. ئه‌وه‌ش له‌رێگه‌ی گه‌شه‌ پێدانی ئيمكانياتی په‌يوه‌نديكردن و ئالوگۆری ئه‌كادیمی. ده‌وله‌مه‌ند كردنی مالپه‌ری زانكۆكان، دامه‌زراندنی به‌شی په‌يوه‌نديه‌كانی ده‌ره‌وه‌، ته‌عين كردنی خه‌لكی ئينگليزی زان و لێهاتوو بۆ په‌يوه‌نديكرده به‌ دونيای ده‌ره‌وه‌. ئه‌وه‌ يه‌كێكه‌ له‌ گيرو گرفته‌ هه‌ره‌ مه‌زنه‌كانی كوردستان. له‌زۆر لاوه‌ خه‌لكی ده‌ره‌وه‌ تووشی ساردو سڕی بوونه‌ له‌په‌يوه‌ندی كردن له‌به‌ر بێوه‌لامی زانكۆكانی كوردستان ، وه‌يان‌ بێبه‌رده‌وامی په‌يوه‌نديه‌كان. كه‌لتووری وه‌لامدانه‌وه‌ و په‌يوه‌ندی پرۆفێشنه‌لانه‌ لای ئيمه‌ پێويستی به‌ جۆشدان هه‌يه‌.

ئه‌وانه‌و هه‌ندێ لايه‌نی گرنگی تريش كه‌ لای هه‌موان ئاشكرايه‌، بۆ نموونه‌ پێويستی زانكۆكان بۆ ده‌وله‌مه‌ند كردنی په‌رتوكخانه‌كان، به‌شداری له‌ په‌روكخانه‌ی ئه‌له‌كترۆنی، سوود وه‌رگرتن له‌ شۆرشی ئينته‌رنێت بۆ نوێكردنه‌وه‌ی مه‌نهه‌جی خوێندن و لێكۆلينه‌وه‌، هه‌روه‌ها ته‌جهيزی كۆليجه‌كان به‌ ته‌كنه‌لۆجيای نوێ و هی تريش.

ئايا ئه‌و خوێندكارنه‌ی كه‌ باست لێوه‌ كردن چۆن گه‌يشتنه‌ نۆتينگهام ؟

له‌كاتی گفتوگۆكانم له‌گه‌ل سه‌رۆكی زانكۆی نۆتينگهام و سه‌رۆكی به‌شی ده‌ره‌وه‌مان، بريار درا كه‌ سالانه‌ يارمه‌تی تايبه‌ت ته‌رخان بكرێ بۆ يارمه‌تيدانی عيراق و كوردستان. هه‌لبه‌ت له‌رۆژی پێويستی و ته‌نگانه‌دا، ئه‌و جۆره‌ يارمه‌يته‌ جيگه‌ی خۆی ده‌گرێ و زانكۆكانی كوردستان خێری لێ ده‌بينن ، به‌لام له‌ مه‌ودای دووردا، ئومێدی زانكۆی نۆتينگهام ئه‌وه‌يه په‌يوه‌ندی دوولايه‌نه‌ی سوودبه‌خش دروست ببێ و ببێته‌ مايه‌ی قازانجی هه‌موولايه‌ك. زانكۆی نۆتينگهام له‌سالی ٢٠٠۳/٢٠٠٤ دا، نزيكه‌ی دووسه‌د هه‌زار پاوه‌ندی ته‌رخانكرد بو هه‌قی خوێندنی سالانه‌ی قوتابيانی عيراق. ته‌نيا پێنج خوێندكار له‌ كوردستانه‌وه‌ توانيان مه‌رجی زه‌ماله‌كان مسۆگه‌ر بكه‌ن و له‌ كاتی پێويست بگه‌نه‌ نۆتينگهام. به‌رامبه‌ر به‌ يارمه‌تيه‌كانی زانكۆی نۆتينگهام، حكومه‌تی كوردستان دابين كردنی هه‌قی هاتو چۆ و مه‌عاشی قوتابيه‌كانی له‌سه‌ر بوو. ئه‌و ته‌جره‌به‌ زۆر سه‌ركه‌وتوو بوو، بۆيه‌ش، له‌ سالی دوايي ٢٠٠٤/٢٠٠٥ هه‌مان پاره‌ ته‌رخانكرا بۆ خوێندكارانی كوردستان به‌لام به‌و ئيتيفاقه‌ی كه‌ زانكۆی نۆتينگهام نيوه‌ی هه‌قی خوێندنی سالانه‌ بدات. ئه‌و جاره‌ شه‌ش خوێندكار سووديان له‌وه‌ وه‌رگرت و ئێستا له‌ گه‌رمه‌ی خوێندنن له‌ نۆتينگهام. زانكۆی نۆتينگنام ئه‌و عه‌رزه‌ی به‌رده‌وام كردوه‌ بۆ سالی داهاتوو، وه چه‌ندين خوێندكارانی كوردستان وا خه‌ريكی ته‌قديمكردنن.

باشه ئايا حكومه‌تی كوردستان يارمه‌تی هه‌موو خوێندكارێك ده‌دات؟

له‌سه‌ره‌تادا، كێشه‌كێشه‌كی زۆرمان تووش بوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ حكومه‌ته‌كانی كوردستان (ئيداره‌ی سلێمانی و هه‌ولێر) كه‌لتووری زه‌ماله‌ و ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی خوێندكارانيان لا دروست نه‌بووبوو. بۆيه‌ش، له‌ وه‌جبه‌ی يه‌كه‌م، قوتابيه‌كان كۆرسه‌كانيشيان ته‌واو كردبوو هێشتا پاره‌يان بۆ ته‌رخان نه‌كرابوو. به‌وه‌ش گيروگرفتمان زۆر بوو چونكه‌ ناكری خوێندكار له‌ غوربه‌ت برسی بكرێ و بيری له‌لای خوێندن نه‌مێنی. بۆ وه‌جبه‌ی داهاتوو ئه‌و گير و گرفتانه‌ ده‌بوايه‌ نامابان، به‌لام، به‌ داخه‌وه‌، گيرو گرفتی نوێ تووشی قوتابيان بوه. هه‌ندێكيان له‌ لايه‌ن زانكۆكانيانه‌وه‌ پشتگيريان لێكراوه، واته‌ خوێندكاری زيره‌ك و لێهاتوون،‌ به‌لام له‌ وه‌زاره‌تی خوێندنی بالا وه‌يان له‌ مه‌كته‌بی سه‌رۆكوه‌زيران (هه‌ولێر) داواكانيان ره‌فز كرابوو، و هه‌ندێكيشيان به‌دره‌نگه‌وه‌ مه‌ عاشيان بۆ سه‌رف كرابوو. ئيتر ئه‌و بيرۆكراسيه‌ كوشنده‌يه‌ بوه‌ مايه‌ی ئيحباتی هه‌موو لايه‌ك. خۆشبه‌ختانه‌، هه‌ندێك له‌و قوتابيانه‌ی كه‌ زه‌ماله‌يان نه‌درابويه‌، له‌سه‌ر حيسابی خۆيان و خێزانيان هاتن و وا له‌ نۆتينگهام ده‌خوێنن. هه‌لبه‌ت، مه‌سره‌فی خوێندن له‌ توانای هه‌موو قوتابيه‌كدا نيه‌،، به‌لام خوێندكاری زيره‌ك ئه‌و فرسه‌ته‌ له‌كيسه‌ خۆی نادات و به‌ چرنووكيش بێت، زانست ده‌ستێنی و وه‌ك ئيستيسماره‌ك به‌كاری ده‌هێنی.

ئامۆژگاريت چيه‌ له‌و باره‌يه‌‌وه‌ بۆ حكومه‌تی كوردستان؟

له‌ گوته‌كانی پێشه‌وه‌، ئيشاره‌تم دا به‌ چه‌ندين گۆرانكاری فيكری و مه‌نهه‌جی و ئيداری. لايه‌نێكی تری گرنگ، بابه‌تی په‌روه‌رده‌و راهينانی ستافی زانكۆيه‌. ئه‌وانه‌ پێويستيان به‌ نوێبوونه‌وه‌و راهێنانه‌وه‌ زياتريشه وه‌ك‌ له‌ خوێندكاره‌ تازه‌پێگه‌يشتوه‌كان. بۆيه‌ پشتگرتنيان پێويسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌ به‌ دلنيایی و سيقه‌يه‌كی به‌رزه‌وه‌ به‌ره‌نگاری ته‌حه‌ديه‌ نوێيه‌كان ببنه‌وه‌ و له‌به‌رامبه‌ر نه‌وه‌ی تازه خۆيان به‌كه‌متر نه‌زانن.

هه‌تا ده‌كرێ زياتر خوێندكاران بنێرنه‌ ده‌ره‌وه‌، و تۆله‌ی رابووردوو بكه‌نه‌وه‌. له‌سه‌رده‌می سه‌ددام، هه‌تا كوردێك ده‌نێردرايه‌ ده‌ره‌وه‌، سه‌دان خه‌لكی خوارووی عيراق زه‌ماله‌يان پێده‌درا. ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر حيسابی زانكۆی سه‌لاحه‌ددينيش زه‌ماله‌يان ده‌درايه‌، خه‌لكی خوارووی عيراق بوون. هه‌ر بۆيه‌ش، له‌ دوای ڕاپه‌رينی ١۹۹١، له‌مه‌ودای چه‌ند هه‌فته‌يه‌كدا، ته‌واوی زانكۆ و ده‌زگاكانمان به‌تالكران له‌ مامۆستا و پێشره‌وی ئه‌كاديمی (به‌ واتای تفريغ العقول). به‌لام تكام ئه‌وه‌يه‌ كه‌ خوێندكاری لێهاتوو بنێرنه‌ ده‌ره‌وه‌ (به‌بێ واسته‌كاری) و كه‌ ناردنيشيان به‌تێر و ته‌سه‌لی پشتان بگرن، نه‌وه‌ك برسی و بێكه‌سيان بكه‌ن.

داوايه‌كی ترم ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌زووترين كات ده‌وره‌ی موره‌ككه‌زی زمانی ئينگليزی بكه‌نه‌وه‌ بۆ قوتابيانی دواناوه‌ندی و گشت پۆله‌كانی كۆليجه‌كانی زانكۆ. به‌بێ زمانی ئينگليزی، پرۆسه‌ی به‌ستنه‌وه‌ی زانكۆ و مامۆستاكان و قوتابيان به‌ جيهانی پێشكه‌وتوو ئه‌ركێكی قورس ده‌بێ.

ئامۆژگاريم بۆ وه‌زاره‌تی خوێندنی بالا و لێژنه‌ی خوێندنی بالا له‌ په‌رله‌مان ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌زووترين كات سيسته‌می ماسته‌ر و دكتۆرا له‌ كوردستاندا بگۆرن. سيسته‌می ئێستای كوردستان له‌ سه‌ر بنه‌مايه‌كی دواكه‌وتووی عيراقی كۆندا دامه‌زراوه‌، كه‌ ئيمرۆ كاتی به‌سه‌رچووه‌. له‌ كوردستان، خوێندكارانی ماسته‌رو دكتۆرا زۆر ماندوو ده‌كرێن به‌ خوێندنی ناپێويست و به‌ تاقيكردنه‌وه‌ی بێ سوود. له‌جياتی ئه‌وه‌، پێويسته‌ كات وفرسه‌تی لێكۆلينه‌وه‌يان زياد بكرێ و مه‌شقی زياتريان پێ بكه‌ن له‌ بواری بيركردنه و په‌روه‌رده‌ی مێشك. ده‌بێ ده‌رچووی دكتۆرا داهينه‌ربێ نه‌ك لاساكه‌ره‌وه‌. هه‌تا ده‌كرێ ده‌بێ ژماره‌ی داهينه‌ران زێده‌بكرێ. بێجگه‌ له‌وه‌ش، سيسته‌می به‌رێوه‌بردنی ئيداری و ئه‌كاديمی و دارايی زانكۆكانی كوردستان پێويستی به‌ پێداچوونه‌وه‌ هه‌يه‌، پێويستی به‌ داڕژتنه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێ هه‌يه‌ له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی مۆدێرن. له‌په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌بێ چارته‌ر و قانونی مۆدێرنانه‌ بنوسرێته‌وه و له‌ وه‌زاره‌ته‌وه‌ش دابين بكرێ.

پيشنيارێكی ترم ئه‌وه‌يه‌ كه‌ له‌مه‌ودوا هه‌موو خوێندكارێكی دكتۆرا كه‌ له‌ كوردستان ناونوسكراوه‌، بنێردرێته‌ ده‌ره‌وه‌ی وولات بۆ ئه‌وه‌ی به‌لای كه‌مه‌وه‌ سالێكی خوێندنه‌كه‌ی له‌ زانكۆيه‌كی جيهانی به‌سه‌ر ببات. واته‌، خوێندكار له‌ زانكۆيه‌كی كوردستان ناونوس بكرێ، سالێك له‌ده‌ره‌وه‌ مه‌شقی پێبكرێ، له‌كۆتايي خوێندنه‌كه‌ی ئوتروحه‌كه‌ی له‌ كوردستان پێشكه‌ش بكات و له كوردستان ئيمتيحان بكرێ. به‌وه‌، زانكۆكانی كوردستان به‌فه‌خره‌وه‌، شه‌هاده‌ی كوردستانی به‌ مسته‌وای جيهانی ده‌ده‌نه‌ خوێندكار. خوێندكاري‌ش به‌ دلنياييه‌وه‌ سيقه‌ی به‌خۆ ده‌بی له‌وه‌ی كه‌ ئاستی زانستی مه‌شقه‌كه‌ی له‌ هی عيراق و بگره‌ وولاتانی تری دراوسێ به‌رزتر ده‌بێ. شايانی باسيشه‌ كه‌ ئه‌و كاره‌ پاره‌يه‌كی ئه‌وتۆی تێناچێ. بۆ نموونه‌، له‌ ته‌جروبه‌ی خۆمه‌وه‌ قسه‌بكه‌م، يه‌كێك له‌ قوتابيانی كۆليجی پزيشكی دهۆك (كاك ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د بامه‌رنی) له‌ زانكۆی دهۆك ناونوسكراوه‌ و بۆ ماوه‌ی سالێك و سێ مانگ له‌تاقيگه‌ی من له‌ نۆتينگهام مه‌شقی كرد و له‌ كۆتايی پاره‌كه‌ گه‌راوه‌ دهۆك و ئوتروحه‌كه‌ی ته‌قديم كردوه‌. له‌مانگی هه‌شتی ئيمساليشدا به‌ ئاماده‌بوونی خۆم و مامۆستايانی تر، به‌رگری له‌ ئوتروحه‌كه‌ی ده‌كات (واته‌ ئيمتيحانی كۆتايی ده‌كرێ).

بۆ مه‌سه‌له‌ی به‌ستنه‌وه‌ی زانكۆكان به‌ده‌ره‌وه‌و خۆنوێكردنه‌وه‌ له‌ گشت بوارێكدا، من به‌ كارێكی باشی ده‌زانم كه‌ حكومه‌تی كوردستان كۆنگره‌يه‌كی ئه‌كاديمی جيهانی ببه‌ستێ، كه‌‌ تايبه‌ت بێ به‌ گه‌شه‌ پێدانی مه‌نهه‌جی خوێندن و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی خوێندن و لێكۆلينه‌وه‌ و په‌يوه‌نديه‌ جيهانيه‌كان.

دوا داوام له‌ سه‌ركرده‌ی كورد ئه‌وه‌يه‌ كه‌ نيزامی قبولی خاس و عبور و واسته‌كاری له‌ سيسته‌می زانكۆت قه‌ده‌غه‌بكرێ، چونكه‌ ئه‌و دياردانه وه‌ك‌ كرمی دارن و سيسته‌م داده‌رزێنن. هه‌روه‌ها سيسته‌می قبولی مه‌ركه‌زيش سه‌رتاپا بگۆرێ. ئه‌وه‌ سيسته‌مێكی كۆنه‌ و له‌ گه‌ل تموحاتی زانكۆكان و خوێندكاراندا ناگونجێ. راسته‌ ئه‌و بابه‌ته‌ تۆزێك ئالۆزه و په‌يوه‌ندی به‌ گۆرانكاری بنه‌ره‌تی هه‌يه‌ له‌ سيسته‌می خوێندن له‌ قوتابخانه‌ی دواناوه‌نديه‌كان و ئه‌وجا زانكۆكان.

باسی قبول خاست كرد، ئايا ئه‌وه‌ ديارده‌يه‌كی تاكه‌ له‌ كوردستان؟

قبولی خاس ديارده‌يه‌كی ناقانونيه‌ كه‌ له‌ وولاتانی دواكه‌وتوودا و له‌ كۆمه‌لگای بێ عورف و قانون په‌ره‌ ده‌ستێنی. له‌ عيراقی كۆندا به‌ده‌گمه‌ن هه‌بوو، و له‌ ژير سه‌ددام سيفه‌تێكی نيمچه‌ ره‌سمی وه‌رگرت، ئه‌گه‌رچی زۆريش وا بلاو نه‌بوو، ته‌نيا بۆ كه‌مايه‌تيه‌كی بچووكی قوتابيان بوو. ديارده‌كه تاراده‌يه‌كيش نه‌فره‌ی لێده‌كرا و لای قوتابيان جۆره‌ شه‌رمێكی پێوه‌ لكابوو. ئه‌وه‌ی كه‌ جێگه‌ی شه‌رمه‌زاريه‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌وا له‌ ژێر ده‌سه‌لاتی كورديدا، قبولی خاس بوه‌ته‌ كه‌لتوورێكی دامه‌زراو به‌ راده‌يه‌ك كه‌ ژماره‌ی ئه‌و قوتابيانه‌ی كه‌ به‌ قبولی خاس وه‌رده‌گيرێن له‌ زانكۆكانی كوردستان زۆر زياترن له‌وانه‌ی كه‌ به‌ قبولی مه‌ركه‌زی به‌ هه‌قی خۆيان ده‌گه‌نه‌ زانكۆ. بۆ نموونه‌، له‌ زانكۆی كۆيه‌، زياتر له‌ (٢٦٠٠) خوێندكاری قبولی خاس هه‌يه، به‌رامبه‌ر به كه‌متر له‌ (٧٥٠) خوێندكاری قبولی مه‌ركه‌زی. واته‌ بۆ هه‌ر قوتابيه‌كی چاك، سێ يان چوار خوێندكاری ناموسته‌هه‌ق هه‌يه‌. هه‌مان نيسبه‌ش له‌ گشت زنكۆكانی تری كوردستان هه‌يه‌. بێ گومان، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ نيه‌ كه‌ هه‌موو خوێندكاره‌كی قبولی خاس خوێندكاری خراپه‌، نه‌خێر، هه‌ندێكيان زروفيان ناهه‌موار بوه‌ و له‌دوای گه‌يشتنيان به‌ زانكو، خۆيان ماندوو ده‌كه‌ن و به‌زياده‌وه‌ تۆله‌ی دواكه‌وتنی پێشوويان ده‌كه‌نه‌وه. به‌لام، شتێكی چاوه‌نوار لێكراوه‌ كه‌ خوێندكاری قبولی خاس ئاستی زانستی و كه‌فائه‌تی كه‌متره‌ له‌و كه‌سه‌ی كه‌ به‌خۆيه‌وه‌ ماندوه‌. خۆ ئه‌و كه‌سه‌ی كه په‌نا ده‌باته‌ به‌ر گه‌نده‌لی و قۆپيه‌ و واسته‌كاری بۆ په‌رينه‌وه‌ له‌سالێكه‌وه‌ بۆ سالێكی تر، ئه‌وانه‌ زۆربه‌يان خوێندكاری قبوولی خاسن. ده‌بێ له‌بيريشمان نه‌چی كه‌ ئێمه‌ نابی هيچ گله‌ييه‌ك له‌ خوێندكاری قبولی خاس بكه‌ين له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ به‌و رێگه‌يه‌ له‌ زانكۆ وه‌رگيراون، به‌لكو گله‌ييمان له‌و سه‌ركرده‌ ئه‌كاديمی و لێپرسراوانی وه‌زاره‌تی خوێندنی بالايه‌ كه رێگه‌ی قبولی خاسيان دانه‌خستوه‌ و نامه‌ی واسته‌ و واسته‌كاری قه‌بول ده‌كه‌ن. گله‌يی توندتريشمان له‌و وه‌زير وده‌سه‌لاتدار و سه‌ركرده‌ حيزبيانه‌يه‌ كه‌ نامه‌ی واسته‌ ده‌نووسن و ئه‌مر به‌سه‌ر سه‌رۆكی زانكۆكاندا ده‌كه‌ن و ئيحراجيان ده‌كه‌ن بۆ وه‌رگرتنی خوێندكار به‌و رێگه‌ ناشه‌رعيه‌‌. له‌ سێميناره‌كه‌ی نۆتينگهامدا، ئاماده‌بوان به‌گه‌رمی ده‌سخۆشيان له‌ سه‌رۆكی زانكۆی كۆيه‌ ‌كرد بۆ نه‌هێشتنی ديارده‌ی گه‌نده‌لی و قه‌ده‌غه‌كردنی "قبولی خاس" له‌ كۆيه، ئيمه‌ش ئومێده‌وارين كه‌ له‌ زانكۆ و ده‌زگاكانی تری خوێندنی بالا هه‌مان رێگری بكرێ له‌و ديارده‌ ناشارستانيانه‌‌. ‌

بێ گومان، ديارده‌ي قبولی خاس‌ و په‌رينه‌وه (عبور)‌ و ناجيح بوون به‌ واسته‌، هه‌مويان كاری راسته‌وخۆيان هه‌يه‌ له‌سه‌ر ئاستی ئه‌كاديمی زانكۆكان. زانكۆ بۆ ئه‌وه‌ دروستكراوه‌ كه‌ كادير دروست بكات له‌ بواره‌ پيشه‌ييه‌ جياجياكان. ئه‌وانه‌ ده‌بنه‌ كۆره‌گه‌ی به‌رێوه‌بردن و پێشخستنی وولات. مه‌سئوليه‌تی مێژووييان له‌ملداده‌بێ وه‌ك سه‌ركرده‌ی پسپۆريتی له‌ بواره‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كان. جا ئه‌گه‌ر خوێندكار به‌ وه‌سيله‌ی ناشه‌رعی زانكۆ ته‌واو بكات و دواييش مه‌سئوليه‌تی دياريكاردنی چاره‌نووسی ميلله‌تی پێبسپێردرێ، ئايا به‌ چی ئه‌مانه‌تێكه‌وه‌ ئه‌و مه‌سئوليه‌ته‌ هه‌لده‌گرێ. خوێندكاری وا هه‌يه‌ كه‌ ‌ سال له‌دوای سال له‌ پۆلێكه‌وه‌ ده‌په‌رێته‌وه‌ بۆ پۆلێكی تر به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌وامێكی ئه‌وتۆ بكات و له‌ تاقی كردنه‌وه‌كانيش به‌ فرت و فێل ده‌رده‌چێ. پرسياری گرنگ له‌ من و تۆ (بگره‌ له‌ مه‌سئوله‌كان) ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئايا كێهه‌مان ده‌وێرين به‌ دليناييه‌وه‌ ژيانی خۆمان بخه‌ينه‌ به‌ر ده‌ستی پزيشكێك كه به‌واسته‌ وه‌رگيرابێ و‌ به‌ قۆپيه‌ ناجيح بووبێ. يان، كێ ده‌وێری له‌و خانوه‌دا بژی كه‌ به‌ سه‌رپه‌رشتی ئه‌ندازيارێكی قۆپيه‌چی دروست ‌كرابێ‌. ئايا تۆ په‌روه‌رد‌ه‌و دوارۆژی منداڵه‌كه‌ت ده‌خه‌يه‌ به‌ر ده‌ست ئه‌و مامۆستايه‌ی كه‌خۆی قۆپيه‌چی بێ و به‌واسته‌ ده‌رچووبێ‌؟

پرسيارێكی گرنگی تر ئه‌وه‌يه‌، ئايا زانكۆكانمان ئێستا، له‌دوای پازده‌سال له‌ ڕزگاربوونمان، بوونه‌ته‌ كانگای زانستی پايه‌به‌رز و ئايا بوونه‌ته‌ مه‌نبه‌عی ئاڵو گۆری فيكری و فه‌لسه‌فی و رۆشنبيريی؟ ئايا ده‌وروبه‌رێكی سروشتيمان ره‌خساندوه‌ بۆ په‌روه‌رده‌ی عه‌قل و دۆزينه‌وه‌ی كه‌فائه‌ت و نافوره‌ی داهێنان؟ كه‌ی وه‌لامی ئه‌و پرسيارانه‌ هه‌مووی "به‌لێ" بوو، ئه‌وكاته‌ دلنياتر ده‌بين له‌ مسۆگه‌ركردنی دوارۆژێكی رۆناكتر. به‌لام ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام بين له‌ قه‌ره‌بالغ كردنی زانكۆكان له‌ خوێندكاری قبولی خاس و مامۆستای خراپ و رۆتينی بێكه‌لك، ئه‌وا بروا ناكه‌م وه‌لامی پرسياره‌كه‌ ببته‌ "به‌لێ". به‌رای من وولات به‌ مێشكی داهينه‌ران‌ دروست د‌ه‌كرێ- زانكۆش مه‌لبه‌ندی ‌په‌روه‌رده‌ی مێشكه و گه‌نده‌لی له‌ زانكۆ ده‌بێته‌ مايه‌ی دواكه‌وتن و مالكاولی.

ئايا په‌يامت چيه‌ بۆ لێپرسراوانی حكومه‌ت و زانكۆكانی كوردستان؟

ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ كه‌ ئيشاره‌تم بۆ كردن، هه‌موويان په‌يامن بۆ حكومه‌ت و زانكۆكانی كوردستان، چونكه‌ ده‌سه‌لات و پێشره‌وی وولات له‌ ده‌ستی ئه‌وانه‌ و خه‌لكانی وه‌ك من و تۆ ته‌نيا رۆلی ئامۆژگاری و پشتگيری ده‌توانن ببينن. په‌يامی ترم بۆ حكومه‌ت ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ده‌بێ شۆرشی ئازادی ئه‌كاديمی به‌رپا بكات له‌ كوردستان. حكومه‌ت ده‌بێ ئه‌وله‌ويه‌ت بداته‌ زانكۆكان و سه‌ربه‌خۆيي ئه‌كاديمی و ئيداريان بۆ زامين بكات. يه‌كێك له‌ ده‌رده‌ كوشنده‌كانی سيسته‌می وولاتی ئێمه‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ جيهازی حيزب و ده‌وله‌ت (له‌ هه‌موو موسته‌وايه‌كه‌وه‌) تێكهه‌لكێشراون و حيزب هه‌رده‌م رێگر بووه له‌ پێشكه‌وتنی زانكۆكان. ئه‌وه‌ش نه‌خۆشيه‌كی شه‌رقئه‌وسه‌تيه‌ و له‌ رژێمی به‌عسه‌وه‌ بۆمان ماوه‌ته‌وه‌. سه‌ير ده‌كه‌ی يه‌كێتی و پارتی، به‌زه‌ق و ئاشكرا، ده‌زگا و باره‌گای حيزبيان له‌ ناو زانكۆكاندا هه‌يه‌و هه‌ريه‌كه‌يان راگرێكی كۆليجێكی كردۆته‌ مه‌سئولی حيزبی (ناوچه‌ی) زانكۆ. ئه‌و مه‌سئوله‌ش وه‌نه‌بێ به‌ نهێنيانه‌ كاری حيزبی خۆی بكات دوور له‌ كاری ئه‌كاديمی و ئيداری، به‌لكو ئه‌وكه‌سه‌ زۆربه‌تواناتره‌ له‌ زۆربه‌ی لێپرسراوه‌كانی تری زانكۆو و ده‌ست له‌ هه‌موو كاروبارێك وه‌رده‌دات و ته‌ده‌خخول ده‌كات له‌ دامه‌زراندن و فه‌سل كردنی فه‌رمانبه‌رو قوتابيانيش. راسته‌ ئه‌و ديارده‌يه‌ جاران له‌ راده‌به‌ده‌ربوو. له‌ سه‌رده‌می ئێستادا، به‌به‌راووردی له‌گه‌ل سالانی‌ نه‌وه‌ده‌كان (به‌تايبه‌تی له‌سه‌رده‌می براكوژی)، رۆلی مه‌سئولی حيزبی كه‌متر بووه‌، به‌لام پێويسته‌ هه‌ر نه‌مينێ. هه‌ر حيزبه‌ی با له‌ ده‌ره‌وه‌ی زانكۆ حيزبايه‌تی بكات. هه‌ر مامۆستايه‌ك يان قوتابيه‌ك ئازاده‌ له‌ حيزبايه‌تی كردن، به‌لام ته‌نزيمكردنيان پێويسته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی زانكۆ بێ و له‌ رێگه‌ی ناوچه‌و مه‌لبه‌ندی گه‌ڕه‌كه‌كانيانه‌وه‌، نه‌ك له‌ رێگه‌ی سيسته‌می زانكۆدا.

Sunday, 14 May 2006

يه‌كێتی و چاكسازی و ئينشيقاق

يه‌کێتی نيشتمانی كوردستان: مه‌ترسی ئينشيقاق و پرۆژه‌ی چاكسازی

پرۆفيسۆر دلاوه‌ر عه‌بدولعه‌زيز عه‌لائه‌ددين

به‌شی يه‌كه‌م: ئاسۆ - ژماره‌ی 223 - ڕۆژی يه‌كشه‌ممه‌ 14/5/2006 - لاپه‌ڕه‌ 8
به‌شی دووه‌م: ئاسۆ - ژماره‌ی 224 - ڕۆژی سێ شه‌ممه‌ 16/5/2006 - لاپه‌ڕه‌ 8

يه‌كێتی نيشتمانی كوردستان ئيمرۆ به‌ناله‌بارترين وه‌زعی سياسی و نه‌فسی تێده‌په‌ري. حالپه‌رێشانیی و سه‌ر لێشێواوی رێزه‌كانی (له‌ سه‌ركرده‌كانه‌وه‌ بگره ‌هه‌تا بنكه‌كان) به‌ئاشكرا پێوه‌ ‌دياره. بارودۆخه‌كه‌ش ره‌نگی دايته‌وه ‌له ‌مقۆ مقۆ و فسكه‌فسكی ناو بازاڕ و ديوه‌خانه‌كانی ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌لاتيدا . ئاساييه‌ كه‌ خه‌ڵكی به‌راوردیی ده‌كات له‌نێوان دام و ده‌زگا ی ديوی پارتی و يه‌كێتی، و به گومانه‌وه‌ بير له‌دوا رۆژی يه‌كێتی و هه‌رێمی كوردستان ده‌كاته‌وه. هه‌تاكو زياتر له‌با ری ئالۆز و داهێزراوی ريزه‌کانی يه‌كێتی وگه‌نده‌لیی‌ ئيداره‌که‌ی ده‌كۆلنه‌وه‌، خه‌لكی ووره‌یان زياتر نزم ده‌بيته‌وه‌و ئومێدیان به‌دوا رۆژی رێکخراوه‌که نامينێت. دياره‌ كه‌وا كادير و سه‌ركرده‌كانی يه‌كێتی ئاگادارن و هه‌ريه‌كه‌يان له‌لای خۆيه‌وه‌ په‌نا ده‌باته ‌به‌ر نيمچه ‌هه‌ولێك ، ئومێدێك يان كورته‌ ووتارێك بۆ چاره‌سه‌ری وه‌زعه‌كه. به‌لام ئاشكراشه‌ كه ‌هيچ كام له‌و ته‌قه‌ڵلايانه ‌چاره‌سه‌ری بنه‌ره‌تی نين بۆ كێشه‌ی حيزبێكی پان و بۆر، ده‌زگايه‌ك كه‌ دوارۆژی ميلله‌تێكی پێوه ‌به‌ند بووه‌، به‌لام ره‌گ و ريشه‌ی گه‌نده‌ليه‌كه‌شی قووڵچه‌قيو و سه‌رتاسه‌ره. شايانی باسيشه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ لێيان‌ چاوه‌روانده‌كرێ كه‌وا پێشره‌وی گۆرانكارييه‌كانی رێكخراوه‌كه‌ بكه‌ن، وه‌يان ئه‌ركه‌كه‌يان پێيده‌سپێردرێ‌، خۆيان به‌شێكی گرنگی موشكيله‌كه‌نه‌ و له‌ به‌رژه‌وه‌ندياندا نيه‌ ئه‌و راستيانه‌‌ بدرکێنن. هه‌رچی كاديری ناوه‌راستيشه، به‌دوو ئاگر سوتاوه‌، يه‌كێكيان ئاگری به‌رژه‌وه‌ندیه تايبه‌ته‌كانيانه‌ ‌و ئه‌وی تريشيان هی بێ ده‌سه‌لاتيانه ‌به‌رامبه‌ر تۆپی تۆپه ‌قورسه‌كان.

به‌و دوواييه ‌چه‌ندين پرۆژه‌ی جيا جيا پێشنيار كراون بۆ چاكسازیی ، هه‌لبه‌ت بۆچوونی هه‌مه‌جۆر كه‌وتۆنه‌ته‌ سه‌رمێز. وورده‌ی پرۆژه‌كان زۆر ئاشكرا نين ، به‌لام دياره‌ كه ‌كاديران به‌ جه‌رگسۆزی‌ هه‌ولده‌ده‌ن و ئومێده‌وارن كه‌ بتوانن پرۆسه‌كه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ببه‌ن. دڵنياشم له‌ وه‌ی كه‌ بۆيان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌وا مه‌ودای گۆرانكاريه‌كان سنوريان ته‌سك و دياريكراوه‌، له‌به‌ر ئالۆزی به‌رژه‌وه‌نديه‌كان (به‌تايبه‌تی هی قوتبه‌كان)، بۆيه‌ش‌ پرۆژه‌كان له‌ بازنه‌يه‌كی به‌تالدا ده‌خولێنه‌وه‌. زۆربه‌يان بريتين له‌ پێشنياری "عموميات" و ته‌ركيزيان خستۆته‌ سه‌ر ده‌ستێوه‌ردانی په‌یوه‌نديه‌كانی مه‌كته‌بی سياسی به‌ مه‌لبه‌نده‌كان، بێ ئه‌وه‌ی كه‌ چاو به‌ قاعيده‌ی رێكخراوه‌كه‌دا بخشێننه‌وه‌. واته‌ چاره‌سه‌ری "فه‌وقی" نه‌ك بنچينه‌يی- له‌ به‌ردی بناغه‌وه‌. نه‌خۆشیه‌کانی يه‌كێتی زۆر قوولترن‌ له‌وه‌ی كه‌به‌ چه‌ند قديلكانێك و ده‌ستێوه‌ردانێكی رووكه‌شیی "سه‌رتووه‌كه‌ی" چاره‌ی بنه‌ره‌تيان بكرێ. كه‌م و كوريه‌كی تری پرۆژه‌كان ئه‌وه‌يه‌ كه زۆربه‌يان رۆلی حيزب و حكومه‌ت به‌ ‌تێكهه‌ڵكێشراو ده‌بينن ، وه‌ك بلێی دوو جيهازی هه‌تاسه‌ر لێكبه‌ستراون، و حكومه‌تيش هه‌رده‌م مولكی ئه‌و حيزبه‌ ده‌مێنی و وه‌زعی ئيداری كوردستانيش هه‌روه‌ك ئێستا ده‌مينێ. ديسانه‌وه‌، ئه‌و روانگه‌ و بۆچوونانه‌ش په‌يوه‌ندیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌ركرده و لێپرسراوی مه‌ڵبه‌نده‌كانه‌وه‌‌ هه‌يه‌.

له‌ رۆژی دامه‌زرانيه‌وه‌، بۆ ماوه‌يه‌كی درێژيش، يه‌كێتی خۆی ته‌رح ده‌كرد به‌ به‌ديلێکی مۆدێرنی خه‌باتگێری له‌ سه‌ر بنه‌مای سيسته‌می موئه‌سسه‌ساتی. به‌ديلێك كه‌ ببێته‌ جێگای ئومێدی خه‌لك بۆ دامه‌زراندنی بنه‌مای ديموكراسيه‌ت له‌ كوردستان. بوونی موئه‌سسه‌سه‌ی دووه‌م له‌ كوردستان، بۆ يه‌كه‌مجار، توانای هه‌ڵبژاردن (مافی ئيختيار)ی هێنايه‌ کايه‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ هاوولاتی مه‌جبوور نه‌بێ كه‌ ته‌نيا به‌ دووی تاكه‌ حيزبی پێشره‌و بكه‌وێ، به‌هه‌موو كه‌م و كوڕيه‌كانيه‌وه‌. زياتريش له‌وه، يه‌كێتی به‌نياز بوو كه‌ پارتی له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی بزووتنه‌وه‌كه‌ نه‌هێلی ومۆنۆپۆلی پێشره‌ويه‌كه‌‌ وه‌ده‌ستبێنی. له‌سه‌ره‌تادا (له‌ کۆتايی هه‌فتاکان و هه‌شتاکاندا)، يه‌كێتی توانی رێكخراوی دووه‌م دروست بكات و زۆر به‌زوويی ببێته‌ هێزيكی كاريگه‌رتر له‌پارتی، له‌لايه‌نی خه‌باتی چه‌كداره‌وه‌، و ده‌ورێكی باڵاتر ببينێ له‌پێشخستنی بزوتنه‌وه‌ی ديموكراسی كوردي. به‌لام له‌مه‌ودای درێژدا، يه‌كێتی نه‌بووه‌ موئه‌سسه‌سه‌ و بگره‌ هه‌رله‌ زووه‌وه‌ كه‌وته په‌يره‌ويکردنی هه‌مان ئاکاری کۆن و ياريکردن به‌گوێره‌ی هه‌مان ياسای کلاسيکی. بۆيه‌ش سه‌ير نيه‌ كه‌نه‌يتوانی ياريه‌که له‌ داهێنه‌ره‌ ئه‌سليه‌که‌ ‌بباته‌وه‌.

يه‌كێتی له‌سه‌ره‌تادا بريتی بوو له‌ كۆی چه‌ند رێكخراوێك که رێکه‌وتبوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ پرينسيپ و ميكانيزمی ديموكراسيانه‌ په‌يره‌‌ویی بکه‌ن. به‌لام رێكخراوه‌كانی ناو يه‌كێتيه‌كه‌ ته‌ركيبه ‌و هه‌يكه‌لی ته‌نزيميان، وه‌ك هه‌موو حيزبێكی رۆژهه‌لاتی ناوه‌راست (به‌ ئيسلامی و عيلمانيه‌كانه‌وه‌) له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی كۆمۆنيستی شۆرشكێرانه ‌بوو. واته‌، هه‌يكه‌لێكی هه‌ره‌می پته‌و و تێكچه‌قيو كه ‌ده‌سه‌لات كۆببوه‌وه‌ له‌ ده‌ستی ده‌سته‌يه‌ك وله‌كۆتاييشدا له‌ ده‌ستی تاکه‌ پێشره‌وێك. له‌دوای خه‌باتێکی چڕو سه‌ختی حه‌فتاکان و هه‌شتاکان، يه‌کێتی به‌زۆر مه‌رحه‌له‌ تێپه‌ری و ململانێی ناوه‌خۆيی رێکخراوه هاوخه‌باته‌‌کانی ناوه‌وه‌ی (کۆمه‌ڵه‌ و خه‌تی گشتی و بزووتنه‌وه) هه‌ر به‌رده‌وام بوو، هه‌تا نه‌وه‌ده‌کان. ئه‌وجا يه‌كێتی وورده‌ وورده‌ مه‌فهوومی "يه‌كێتی" وون كرد و به‌شه‌كانی ناوی تێكه‌ل بوون و له ‌ئه‌نجامدا بووه‌ حيزبێكی كلاسيكی - به‌لام به‌ هه‌يکه‌ليه‌تێکی هاکه‌زايی. بێجگه له سکرتێری گشتی ، چه‌ندين چه‌قی قورساييش (قوتبه‌کان) هاتنه‌ كايه‌وه‌. ڕه‌نگه‌ له‌ سه‌ره‌تادا ئه‌و چه‌قه‌ قورساييانه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مايه‌كی نيمچه‌ فيكری و ته‌نزيمی په‌يدا بووبن، واته‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی پێكهاته‌كانی كۆنی يه‌كێتی و كاردانه‌وه‌ی فيكری فه‌لسه‌فی جيهانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌بوون. بۆ نموونه‌، فيكری نه‌ته‌وه‌يی وماويست و عيراقيست و سۆشيالديموكرات و كۆمۆنيستی سۆفيه‌تی و ناسيوناليزمی تۆندره‌وی كوردی و ليبرالی وسه‌رمايه‌داری و فيودالی عه‌شايه‌ری و هتد. به‌لام هه‌ربه‌ زوويی ئه‌ستێره‌كانی ئه‌و باله‌ فيكری و فه‌لسه‌فی و ته‌نزيميانه‌ بوونه‌ سه‌رچاوه‌ی ئيستيقتابی ناوچه‌يی و دامه‌زرانی ناوچه‌گه‌رێتي.

ديارده‌ی ته‌كه‌تتولات ئاساييه‌ و له‌ هه‌موو ريكخراوێك هه‌يه‌ و ده‌بێت. به‌ڵام، شێوه‌ی ته‌كه‌تتولاتی ناو يه‌كێتی ديارده‌يه‌كی‌ كوشنده‌و له‌ناوبه‌ره‌، نه‌ك ته‌نيا بۆيه‌كێتی، به‌ڵكو بۆبزووتنه‌وه‌ی کوردستانی باشوور. ديارده‌كه ‌فاكته‌رێكی گرنك بووه‌ له‌ هاندان و جۆشدانی گه‌نده‌ليی و فه‌شه‌لی حوكمڕاني. شايانی باسه‌ كه‌له‌سه‌رده‌می خه‌باتی چه‌كدارو‌ له‌ سه‌رده‌می براكوژی ١۹۹٤-١۹۹٨، ديارده‌ی ناوچه‌گه‌رێتی و ته‌كه‌توولاتی ناو يه‌كێتی ئه‌وه‌نده‌ به‌ زه‌قی به‌ده‌ر نه‌ده‌كه‌وتن و خه‌لكی سه‌ر جادده‌ هه‌ستی پێيان نه‌ده‌كرد. ئه‌وه‌ش ئاساييه‌ چونكه‌ دوژمنی ده‌ره‌كی به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش دروست ده‌كات له‌نێوان ريزه‌كان، به‌ بێ ئه‌وه‌ی ديارده‌كه‌ كز ببێ وه‌يان سه‌ركرده‌كان حيكمه‌تيان به‌ هێزتر بووبێ. به‌لام له‌شێنه‌يی وخه‌باتی شاری و سه‌رده‌می حوكمرانيدا، سيراعه‌كان جۆش ده‌ستينن. به‌ تايبه‌تی له‌وه‌ته‌ی‌ يه‌كێتی و پارتی هه‌ريه‌كه‌يان بويته‌ ساحێب ئيداره‌يه‌كی سه‌ربه‌خۆ ، له‌وه‌ته‌ی به‌رژه‌وه‌ندی پاره‌ و سامان بۆته‌ چه‌قی خه‌باتی سياسي، ناوچه‌گه‌رێتی و ئاگری ته‌كه‌توولات په‌ره‌يان سه‌ندووه‌و بوونه‌‌ته‌ هۆي سه‌ره‌كی بۆ فه‌شه‌لی حوكمراني. قوتبه‌كانی ئه‌و ته‌كه‌تولاته‌ هه‌موويان خاوه‌ن ته‌ئسيرن له‌سه‌ر ئيداره‌ی سلێمانی، هه‌ريه‌كه‌يان له‌لای خۆيه‌وه‌ كاری سه‌ره‌كوه‌زيران (ئێستا جيگری سه‌ره‌كوه‌زيران)ی قورسكردوه‌‌ و وه‌زعه‌كه‌ی ئالۆزتر كردوه‌و بگره گه‌نده‌ليشی زێده‌ کردوه‌. زۆربه‌ی وه‌زيره‌كانيش خه‌ريكی ڕازيكردنی ئه‌م وئه‌و بوونه و ته‌ركيزيان له‌ سه‌ر پاراستنی پارسه‌نگه‌كان و به‌رژه‌وه‌ندی تايبه‌تی خۆيانبوه‌. يه‌كگرتنه‌وه‌ی دوو ئيداره‌‌كه‌ له‌مه‌ودای يه‌كدوو سالی داهاتوودا هيچ له‌و بابه‌تانه‌ ناگۆرێ چونكه‌ جارێ يه‌كگرتنه‌وه‌كه‌ پرۆتۆكۆليه‌ و ته‌نيا له‌ ئاستی وه‌زيرانه‌و كيسه‌ی هه‌ردوولايان هه‌ربه‌ جودايه‌.

جا له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو وه‌زعه‌ ئالۆزه‌ و ململانێيه‌ دژواره‌دا، قوتبه‌كان په‌يوه‌ندی راسته‌وخۆيان به‌يه‌كتری و ته‌نسيقی نێوانيان هه‌رده‌م روو له‌ كزيه، ‌و بگره‌ جارهه‌يه‌ به‌مانگ و به‌سال هاتۆچۆی يه‌كتری ناكه‌ن. ماوه‌يه‌کی درێژيش بوو كه‌ مه‌كته‌بی سياسی كۆبوونه‌وه‌يه‌كی "كاملی" نه‌كردبوو، ته‌نانه‌ت بۆمه‌سه‌له‌ی هه‌ڵبژاردنی تازه‌وه‌زيره‌كانيش، چی‌جای کۆبوونه‌وه‌ی کاملی ئه‌ندامانی سه‌رکردايه‌تی بۆ كار و باری رێكخراوه‌كه. ئيتربه‌و شێوه‌يه‌ و له ئه‌نجامدا ، ئێستا ململانێی قوتبه‌كانی مه‌كته‌ب سياسی و لێكدابرانی ريزه‌كانی كاديره‌ پێشكه‌وتوه‌كان گه‌يشتۆته‌ راده‌يه‌كی وا كه ‌مه‌ترسی ئينشيقاقی عه‌مودی له‌رێكخراوه‌كه‌ ده‌کرێ. ئه‌گه‌ر وه‌زعه‌كه‌ هه‌روا به‌رده‌وام بێ ، به‌بێ چاره‌سه‌رێكی بنه‌ره‌تی، ئه‌وا مه‌سه‌له‌ وه‌قته‌ وهه‌لوه‌شانه‌وه‌ی يه‌كێتی مسۆگه‌ره‌.

بێ گومان رۆلی سکرتێری گشتی، خاوه‌نی ده‌سه‌لاتی بێ پايان، زۆر گرنگه‌ له‌و بابه‌ته. له ماوه‌ی ‌دوو سێ سالی رابووردوودا، که يه‌کێتی پێويستی به نوێکردنه‌وه هه‌بووه، سکرتێری گشتی‌ سه‌رقالی به‌غدا و دابين كردنی تموحه‌ ميژوويه‌كانی ميلله‌ته‌كه‌مان بووه‌، كاتی ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ كه‌ مالی يه‌کێتی رێكبخات و له‌هه‌لوه‌شانه‌وه ڕزگاری بكات. زۆر له‌ كاديرانی يه‌كێتی ره‌خنه‌يان له‌‌وه‌يه‌ كه‌ به‌وجۆره ته‌رکيزه‌، چاره‌نووسی رێكخراوه‌كه ره‌نگه‌ ببێته قوربانی ئه‌وله‌ويات وته‌قه‌ڵڵا عيراقيه‌كان. زياتريش له‌وه‌، بۆ خاتری مسۆگه‌ر كردنی ده‌ستكه‌وته‌كانی به‌غدا، سكرتێر ته‌نازولاتی زۆری بۆ پارتی كردوه‌. به‌و جۆره‌ سكرتێرلايه‌کی گۆره‌پانی كوردستانی به‌تال كردوه و سه‌ركردايه‌تی يه‌كێتی بێ رێره‌و كردوه و ئيداره‌ی سلێمانی لاواز کردوه. ئيداره‌كه‌ش له‌و به‌ينه‌ که‌وتۆته‌ به‌ر‌ ره‌شه‌بای ته‌كه‌تتولات و بگره‌وبه‌رده‌ی تۆپه‌ قورسه‌كه‌نی مه‌كته‌بی سياسي. به‌وانه‌ش ، پرۆژه خزمه‌تگوزاريه‌کانی حکومه‌ت بێئه‌نجامن وخه‌لكی كوردستانی ژێر ده‌سه‌لاتی يه‌كێتی وه‌ك مه‌ڕی بێ شوانيان لێهاتوه‌. ئه‌گه‌ر به‌راووردی له‌ نێوان ئيدار‌ه‌ی پارتی و يه‌کێتی بکه‌ی ، ده‌بينی که له‌زۆربه‌ی حاله‌تدا جێگای به‌راووردی نين و ئه‌رز و ئاسمانيان نێوانه. خۆ ئه‌گه‌ر به‌و وه‌زعه‌ی ئێستای يه‌كێتي، دوو ئيداره‌كه‌ی كوردستان به‌ ته‌واوی و سه‌رتاسه‌ری (نه‌ك ته‌نيا له‌ ئاستی وه‌زيران) يه‌كتر بگرنه‌وه‌، ئه‌وا گێژاوکی يه‌كێتی لێلتر ده‌بی و لاوازيه‌كه‌ی زه‌قتر ده‌بی و به‌رامبه‌ربه پارتی توانای پێشبرکێی سياسی نامينێ. پارتيش ئه‌و فرسه‌ته‌ ده‌قۆزيته‌وه‌ و له‌ مه‌ودای درێژدا زياتر يه‌كێتی له‌ گه‌رده‌لوول ده‌ئالێنی. پارتی قه‌ت به‌ قه‌ده‌ر ئێستا وا پته‌و و به‌توانا و ده‌وله‌مه‌ند و بالا ده‌ست نه‌بوه‌. يه‌كێتيش قه‌ت به‌ قه‌ده‌ر ئێستا وا لاواز و شڕ و ووڕ و بێ ساحێب و كه‌مته‌ئسير نه‌بووه‌. پارتی پلانی پێنج ساله‌ و ده‌ساله‌ی وا ئاماده‌ ده‌كات و به‌ سيقه‌ی دوارۆژه‌وه‌ باس له‌ سه‌ربه‌خۆيی ده‌كات و په‌يوه‌ندی به‌ زلهێزه‌كانه‌وه‌ ده‌كات. يه‌كێتيش پلانی پێنج رۆژی و ده‌ رۆژی هه‌يه‌ و پرۆژه‌ی دواكه‌وتووی هه‌يه‌ و له‌سه‌ر شانۆی نێوده‌وله‌تیدا نه‌ ره‌نگ و نه‌ڕووی هه‌يه‌. هه‌تا له‌ده‌ره‌وه‌ سه‌يری ناوه‌وه‌ی حالی يه‌کێتی نه‌که‌ی، نازانی چه‌ند له‌دوايه‌. راسته‌، سکرتێری گشتی سه‌ره‌ک کۆماره‌و ده‌رگای فراوانی ديبلۆماسی جيهانی بۆ کراوه‌ته‌وه. به‌لام ئه‌وه ده‌رگايه‌کی عيراقيه‌ و سنووری جموجۆليی تاکه سه‌رکرده‌يه‌ک (با ئوستوره‌ش بێ) له‌شانۆی جيهانيدا دياريکراوه‌. قه‌زيه‌ی ميلله‌تێک پيويستی به هيممه‌تی مونه‌ززه‌می سه‌دان کاديری شاره‌زا و لێهاتووه بۆ ئه‌وه‌ی له سه‌نته‌رو قوژبنه‌ نێوده‌وله‌تيه‌کان (به‌تايبه‌تی له‌ ئه‌مريکاو ئه‌وروپا) لۆبی بۆکورد بکه‌ن و په‌يوه‌نديه‌ ئينته‌رناسيوناليه‌کان به‌هێز بکه‌ن. کاديرانێک که مه‌شقی ديبلۆماسی جيهانيان هه‌بی و وه‌ک تۆڕی ده‌وله‌تێک- ئه‌خته‌بووتێک- بێ ووچان کار بۆ وولات درووستکردن بکه‌ن. ئه‌و جۆره‌ خه‌باته‌ پێويستی به دامه‌زراوی موئه‌سسه‌ساتی تێکهه‌ڵکێشراوهه‌يه، که یه‌کێتی ده‌مێکه‌ نه‌يماوه. ئه‌و هه‌ولانه‌يش که‌ له‌ ئارادانه‌ به‌ره‌و کزينه‌ و وه‌ك دڵۆپن له‌ ده‌ريا. نوینه‌رانی حکومه‌ت و رێكخراوی حيزبی سه‌ربه‌ يه‌كێتی، له‌ده‌ره‌وه‌ی وولات ، جموجۆليان بريتيه‌ له‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ته‌که‌تتولاتی ناوه‌وه‌ی وولات. واته بێ ته‌نسيق‌ و په‌رشوبلاون‌ و جێگه‌ی هيچ ئومێدێک نينه‌ - نه‌بۆ يه‌کێتی و نه‌بۆ ميلله‌ت. له‌به‌امبه‌ر ئه‌وانيشدا، ده‌زگا و نوێنه‌رايه‌تی حکومه‌ت ورێکخراوی پارتی، ته‌نگی به‌ يه‌کێتی هه‌ڵچنيوه. له‌ گۆڕه‌پانی ئه‌مريکا و ئه‌وروپادا پارتی ساحيب ستراتيژيه‌ته و ته‌نسيقی کار و هه‌ڵسوکه‌وته‌کانی به شێوازی جيهازی ده‌وله‌ته‌. له‌وه‌ته‌ی پرۆسه‌ی يه‌کگرتنه‌وه‌ی دوو ئيداره‌که‌ هه‌نگاوی ناوه‌، وه له ده‌ره‌وه‌ی وولات هه‌ندێ پرۆژه‌ی هاوبه‌ش هاتۆته کايه‌وه، له پركتيكدا رۆلی سه‌ره‌کی و عاله‌مئاشکرا هی پارتی بووه. هاوكاتيش ده‌هۆلی يه‌کێتی که‌مته‌ققه و هێرشه‌کانی بێته‌وژم بووه. ‌به‌کورتيه‌که و به‌کورديه‌که‌ی، له‌ شانۆی کوردستاني و عيراقی و جيهانيدا، يه‌کێتی وه‌زعی تا بلێی ناله‌باره‌ ورێزه‌کانیشی په‌رش و بلاوه‌ و‌ ئه‌گه‌ر هه‌رله‌خۆيه‌وه‌ هه‌لنه‌وه‌شێيته‌وه‌، ئه‌وا له به‌رامبه‌رململانێ وموراوه‌غه‌ی پارتی خۆی ناگرێ و حه‌تمه‌ن - له‌دوای يه‌کگرتنی ته‌واوی ئيداره‌کان- هه‌لده‌وه‌شێته‌وه‌.

ته‌نيا هۆيه‌ك كه‌ رێگه‌ی نه‌داوه‌ تا ئێستا ئينشيقاق له‌ناو يه‌کێتی رووبدات ئه‌وه‌يه‌ كه‌ سكرتێری گشتی خاوه‌ن وتاقه بريارده‌ری سياسی و دارايي رێكخراوه‌كه‌يه‌‌. هه‌ر ئه‌ويش جه‌وسه‌ره‌كانی گوريسه‌كه‌و كليلی يه‌كپارچه‌يی رێكخراوه‌که‌‌ی له‌ ده‌ستیدايه‌. هه‌تا ئه‌وله‌سه‌ر کار مابێ ، ئه‌وا قوتبه‌كانی ناو مه‌كته‌بی سياسی توانای جيابوونه‌وه‌ و دابڕان و ئينشيقاقيان نابێ. سکرتێری گشتيش ئاشکرای کردوه که له‌ دوای ته‌واو کردنی ماوه‌ی چوارساله‌ی حوکمی‌ سه‌ره‌ک کۆماريی، نيازی هه‌يه‌ که له ئيستانبول لێی دانيشێ و بيره‌وه‌ري و ياداشته‌کانی بنوسيته‌وه. هه‌ربۆيه‌ش ئه‌گه‌ر يه‌كێتی به‌رله‌ خانه‌نشينی سکرتێری گشتی به‌خۆی رانه‌گات، له‌دوای ئه‌و هيچ توانايه‌ك نيه - ته‌نيا مه‌گه‌ر موعجيزه- ‌ريزه‌كانی يه‌كێتی بپارێزی‌. ته‌سه‌ووری ئه‌ورۆژه‌ بكه‌ كه‌ يه‌كێتی به‌بێی سکرتێری گشتی كۆنفرانس ده‌به‌ستی و لايه‌نه‌ موته‌كه‌تتيله‌كانيش ئاماده‌ی موساوه‌مه ‌نا‌بن و هه‌ريه‌كه‌يان قائيمه‌ی خۆی داده‌به‌زێنی و ململانێی توندره‌وانه‌ ده‌كات. جه‌ووی كۆنفرانس بۆنی خوێنی لێ دێت وهيچ وه‌سيله‌يه‌ك –يان براگه‌وره‌يه‌ک- نابێ‌ كه ناوبژی بکات و ‌ئاشتی و يه‌کبوون له‌ نێوانياندا زامين بكات. حاله‌تێكی وا له‌به‌رده‌مدايه‌ كه‌ زۆربه‌ی کاديران و ئه‌ندامانی سه‌رکردايه‌تی له‌به‌رچاويانه‌، به‌لام نايه‌نه‌وێ به‌قووڵی بيری لێ بکه‌نه‌وه‌. هه‌ندێکيان ده‌يدركێنن و‌ ئينشيقاقيان بۆ يه‌کێتی داناوه‌ به‌لام ناشزانن چۆن خۆيان بۆ ئه‌و رۆژه‌ ئاماده بکه‌ن.

ئه‌‌دی چار چيه؟

زۆر له‌ زووه‌وه‌ كاديرانی يه‌كيه‌تی هه‌وليان داوه‌كه‌ نيزامی موئه‌سسه‌ساتی مۆدێرن له‌ناو يه‌كێتی بێننه‌ كايه‌وه. موئه‌سسه‌سه‌يه‌ك كه‌ مێكانيزمی ده‌ستوريی هه‌بێ بۆ لێپرسينه‌وه‌ و خۆتازه‌ كردنه‌وه‌ و داهێنان وهه‌لبژاردنی سه‌ركرده‌و په‌روه‌رده‌ كردنی كادير و قه‌لاچۆ كردنی گه‌نده‌ل و برياردانی ديموكراسی وئيداره‌ی بوودجه‌و هتد. به‌لام هه‌وله‌كانيان جار له‌ دوای‌ جارکه‌مبه‌رهه‌م بووه ، بێ ئه‌نجام بووه‌ وه‌يان به‌فيرۆ چووه‌ (جا له‌به‌ر هه‌رهۆيه‌ك بووبێ). ئێستاش جموجۆل و هه‌ولی دلسۆزانه هه‌ن و رووه‌و گه‌شه‌ کردنن و هه‌ريه‌که‌يان بيرۆکه‌ی تازه‌ی تێدايه.

يه‌که‌م پله‌ی گۆرانکاری به‌وه ده‌ستپێ ده‌کات که پێشره‌وی گۆرانکاريه‌کان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ته‌ئسيراتی قوتبه‌کان بی و دوابرياريش له‌ ده‌ستی کۆنفرانسی داهاتووی رێکخراوه‌که‌ بێ. دووه‌ميان، له بنه‌ره‌ته‌وه‌ هه‌يکه‌له هه‌ره‌ميه‌که‌ی رێکخراوه‌که‌ سه‌رله‌نوێ دابرێژرێته‌وه، له‌سه‌ر بنه‌مايه‌کی مۆدێرنی ديموکراتی. ده‌ستوری تازه‌ی بۆ بنوسنرێته‌وه و ئاليه‌تی دابين کردنی بڕگه‌کانی بۆ ده‌ستنيشان بکرێ. سێيه‌م، کۆڵه‌‌گه‌ و بنه‌ماي درێژخايه‌ن بۆ گه‌نج و گه‌نجينه‌ی رێکخراوه‌که بچه‌سپيندرێ. واته، ریکخراوه‌که بکرێته‌ مه‌عمه‌لێک بۆ په‌روه‌رده‌کردن و ده‌رچواندنی کادير و سه‌رکرده‌ی دوارۆژ. کاديران رابهێندرێن له نوێترين شێوه‌ی خه‌باتی شارستانی و ديبلۆماسی ينته‌رناسیونالی.

چواره‌م، هه‌تا سکرتێری گشتی له کار ماوه، به زووترين کات کۆنفرانسی داهاتوو ببه‌سترێ. به بێی ئه‌و ، وه‌يان دوای ئه‌و، سه‌رکه‌وتنی پرۆسه‌که‌ مه‌حاله. سکرتێری گشتيش پێويسته‌ به‌جۆرێك ‌سه‌رپه‌رشتي كۆنفرانسی داهاتوو بكات که يه‌كێتی ريزه‌کانی بپارێزێت و مسۆگه‌ری بكات كه‌رێكخراوه‌كه‌ وه‌ك پاپۆرێك، به بێ مه‌ترسی نقوومبون ، رێره‌وی دوارۆژ ده‌گريته‌ به‌ر و به‌ره‌نگاری شه‌پۆلی ناوچه‌گه‌رێتی و گه‌نده‌لبه‌رژه‌وه‌نديه‌کان ده‌بێت.

ئايا مه‌به‌ست له‌ و په‌يامه‌ چيه‌؟

ئايا بۆچی به‌لای خه‌لکانی وه‌ك منه‌وه‌ گرنگه که يه‌کێتی وه‌ يان پارتی ريزه‌کانيان ته‌با بێت؟ ئايا نووسراوی من بۆ چيه‌ و خه‌لکانی وه‌ك من به‌رژه‌وه‌نديان له‌وه‌دا چيه‌؟ هه‌روه‌ك چۆن باسم کرد ، هاتنه‌کايه‌وه‌ی يه‌کيێتی باشترين داهێنان بوو له‌ خزمه‌تي بزووتنه‌وه‌ی و ديموکراتيخوازی کورد. به‌ هه‌مان شێوه‌، بوونی پارتی پێويست بوو بۆ بزووتنه‌وه‌که‌مان. به‌داخه‌وه، ململانێي چه‌کداری ناشارستانی ئه‌ودوو حيزبه بووه مايه‌ی براکوژی و دوا که‌وتنی قه‌زيه‌که‌مان، به‌لام له سه‌رده‌می خه‌باتی شارستانيانه‌ی ئيمرۆدا ، ململانێی سياسی دیموکراسی ئه‌ودوو حيزبه‌ سوودی زياتره له‌ زيانی. منيش وه‌ك هه‌ر رۆشنبيرێك ، لام گرنگه که ئه‌ و بالانسه بپارێزرێت. يه‌ك له باره خۆم ، له‌ نزيکه‌وه خه‌باتم له‌گه‌ل هه‌ردوو لايان کردوه. ڵه‌ سه‌رده‌می هه‌له‌بجه‌ و ئه‌نفالدا، له‌گه‌ل نوێنه‌ری هه‌ردوولادا که‌مپه‌ينم کردوه‌ بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ده‌نگی کورد‌، و لۆبيم کردوه له‌ دژی دوژمنان - بۆ په‌يدا کردنی دۆستان له وولاتانی زلهێز. ئه‌وه‌ی ئيمه‌ی رۆشنبير کردمان بۆ پاراستنی گيانی په‌ناهه‌نده کۆچڕه‌وه‌کان، به حيزبه‌کان نه‌ده‌کرا به ته‌نها. له‌ رۆژانێكدا كه‌ حكومه‌تی هێچ وولاتێكی ئه‌وروپی و ئه‌مريكی ئاماده‌ نه‌بوون هيچ سه‌ركرده‌يه‌كی سياسی كورد ببينن، من وهاوه‌له‌کانم توانيمان مارگرێت تاتچه‌ر له‌ مال ده‌رهێنين و وای لێ بکه‌ين که جۆن مێجه‌ر و جۆرج بووش له مال ده‌ربهێنی بۆفرياكه‌وتن و يارمه‌تیدانی کورد. هه‌وله‌كانی ئێمه و ميحنه‌تی كۆچره‌وه‌كان و فرمێسكی مندال و شينی دايكه جه‌رگسوتاوه‌كان بوو که ناوچه‌ی ئازادكراو (منطقه آمنه) ی هێنايه کايه‌وه. له‌ژێر سێبه‌ری ئه‌و هه‌ولانه‌ی ئێمه و قوربانی خه‌لكی شاره‌كانی كوردستان‌- حيزبه‌کان توانيان ئيداره و حکومه‌ت و په‌رله‌مان دابمه‌زرێنن و ده‌سه‌لاتيان بچه‌سپێنن. ڵه ١۹۹١ يشه‌وه ئێمه‌ هه‌ر خه‌ريکی پشتگيريکردنی ده‌زگا و دامه‌زراوه حکوومی و ئه‌کاديميه‌کانی کوردستانين، به‌ ديوی يه‌کێتی و پارتيه‌وه. هه‌ر بۆيه‌ش، نه‌ك ته‌نها له‌ خۆمان ڕاده‌بينين که ته‌ده‌خول بکه‌ين وئامۆژگاری و پێشنيار بخه‌ينه‌ به‌رده‌م يه‌کێتيش و پارتيش، به‌ڵکو خۆمان به ساحێبی قه‌زيه‌كه‌ ده‌زانين. خاكی كوردستان و بزوتنه‌وه‌که و دوارۆژی ميلله‌ته‌كه‌مان مولكی هه‌موانه‌. هه‌موومان سه‌ربه‌رزين به‌ مێژووی خه‌بات و شۆرشی ميلله‌ته‌كه‌مان و قوربانی رۆله‌ شه‌هيده‌كانمان، ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ رێگه‌ی حيزبه‌كانه‌وه‌ يان له‌ده‌ره‌وه‌ی حيزبه‌كانه‌وه‌ داستانيان تۆماركردوه. كه‌ ميلله‌ت قوربانی ده‌دات، له‌ رێگه‌ی حيزبه‌وه‌ پێشكه‌شی قه‌زيه‌كه‌ی ده‌كات، بۆيه‌ش ته‌واوی ميلله‌ت خاوه‌نی قه‌زيه‌كه‌ش وحيزبه‌كانيش و قوربانيه‌كانيشه‌‌. ديسانه‌وه‌ بۆيه‌ش به‌ ماف و ئه‌رکی هه‌موو کوردێکی رۆشنبيرو دڵسۆزیشی ده‌زانين (جا حيزبي بن يان نا) كه‌ له به‌رامبه‌ر‌ مه‌سه‌له چاره‌نووسيه‌کاندا بيده‌نگ دانه‌نيشن. جێگه‌ی داخه که‌ ئه‌وه‌ي که‌ له‌و بابه‌تانه‌ش‌ بدوی، به نووسين وه‌يان به ئاشکرايی، ره‌نگه به حيزبی به‌رامبه‌ر له‌قه‌له‌م بدرێ و بگره به‌ دووژمنيش. به‌لام قه‌زيه‌که‌مان، که‌ هی هه‌موو لايه‌که، زۆر به‌رزترو پيرۆزتره‌ له هه‌موو ئيعتوباراتێکی تر. بۆيه‌ش دلنيام که ووتاره‌که‌م سوودی ده‌بێ بۆ خاوه‌ن قه‌زيه‌كه‌ نه‌ك زيان.

شايانی باسه‌ كه‌ روخانی رژێمی سه‌دام و دامه‌زرانی ده‌ستووری ديموكراسی له‌ عيراق و هه‌لبژاردنی نوێ و يه‌كگرتنه‌وه‌ی ئيداره‌كانی كوردستان، بار و دۆخێكی دلنياكه‌ره‌وه‌ی هێنايه‌ كايه‌وه. نه‌ك ته‌نيا مه‌ترسی براكوژی كه‌مكرده‌وه، به‌لكورزه‌مينه‌ی خۆشكردوه‌ بۆ خه‌لكی ده‌ربه‌ده‌ر و ئاواره‌ی هه‌نده‌ران كه‌ بگه‌رينه‌وه‌ بۆ خاكی وولات. ساله‌های سال بوو خه‌ونمان به‌و رۆژه‌وه ده‌ديت كه‌ بتوانين به‌ زيندويه‌ تی (به‌مال و منداله‌وه‌) بگه‌رێينه‌وه‌ بۆ به‌شداريكردن له‌ دروستكردنه‌وه‌ی وولات، وكه‌ مرديشين ته‌رمه‌كانمان به‌ خاكی نيشتمان بسپيرين. ‌وا له‌ سايه‌ی ديموكراسيه‌تی په‌رله‌مانی، خه‌ريكه‌ خه‌ونه‌كانمان دێته‌ دی. ئيمرۆ كوردستان پێويستی به‌ زانست و ئه‌زموون و مه‌هاره‌تی مۆدێرنی بيانی هه‌يه‌ بۆ دامه‌زراندنی موئه‌سسه‌ساتی ده‌وله‌ت له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی پته‌و. رۆشنبير و خاوه‌نپيشه‌ كورده‌كانی هه‌نده‌رانيش، بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هه‌ڵگری زانست و‌ ئه‌زموون و مه‌هاره‌تی بيانی به‌سوودن، ئه‌وانه‌ جگه‌ركۆشه و جگه‌رسۆزی نيشتمانيشن. ئاماده‌ن بگه‌رێنه‌وه‌وو به‌بێ قسوور رۆلی مێژوويي خۆيان ببينن و شانبه‌شانی ميلله‌تيان كاربۆ وولات بكه‌ن. هه‌لبه‌ته ئه‌ركی سه‌ر شانی حيزبه‌ ده‌سه‌لاتداره‌كانيشه كه‌ زه‌مينه‌ خۆش بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی وولات بكه‌نه‌ به‌هه‌شتی ديموكراسيه‌ت و باری له‌بار بۆ ئه‌و پرۆسه‌يه‌ بره‌خسێنن.

سه‌رله‌نوێ داڕژتنه‌وه‌ی يه‌كێتی: سه‌ره‌تای پرۆژه‌يه‌ك‌

ئه‌وه‌ی كه‌ من ده‌يبيستم ‌ئه‌وه‌يه‌ كه‌ يه‌كێتی بنه‌ماو پێناسه‌ی رێكخراوی حيزبی نه‌ماوه‌. بويته‌ كۆمه‌ڵگايه‌ك، ناديه‌ك، كه تێيدا "براده‌ران" وه‌لائيان و تۆری په‌یوه‌نديه‌كانيان له رێگه‌ی مه‌ڵبه‌نده‌كانه‌وه نوێ ده‌كه‌نه‌وه‌. واته‌، جموجۆلی سياسی له‌ده‌وری چه‌قی مه‌لبه‌نده‌كان ده‌خولێته‌وه‌. ماناو مه‌فهوومی "به‌يه‌كێتیبوون" وونكراوه‌، رێنمای سۆسيالديموكراتی به‌رداوه‌و له‌ ته‌ناقوزاتێكی فيكریدا ده‌خولێته‌وه‌. له‌سه‌ر ئاستی رێكخراويشدا، ناونووسكردنی ئه‌ندام باوی زۆر نه‌ماوه‌، كه‌لتووری تۆماركردنی وورده‌ی كۆبوونه‌وه‌كان له‌ ئارادا نه‌ماوه، داتا و ئيحسا و مێژووی جموجۆليه‌كان سه‌روشوونيان نه‌ماوه، ئاليه‌تی دابه‌شكردنی ئه‌رك و مه‌سئوليای حيزبیش له‌ موسته‌وای ژێر مه‌ڵبه‌نده‌كانه‌وه ديارينه‌كراوه‌‌. ئيتر يه‌كێتی بويته‌ دیوه‌خانێك، تۆڕێك يان حه‌وزێكی مه‌له‌وانی گه‌وره، كه‌ جێگای هه‌موو كه‌سێكی تيدا ده‌بيته‌وه‌. بێ گومان ئه‌وه‌ش‌ له‌ سيفه‌ته‌ باشه‌كانيه‌تی. به‌ڵام يه‌كێتی پێويستی به ده‌ستووريكی نووسراوه‌ و هه‌يكه‌لیكی مۆدێرن و رێكخستنێكی هه‌ميشه‌ زيندوو هه‌يه. پێوسته‌ رۆل و ميكانيزمی كاركردن و لێپرسينه‌وه‌ی ئه‌ندام و كادير و سه‌ركرده‌كانی دياريكراو بێ، و ميكانيزمی خۆتازه‌كردنه‌وه‌و هه‌لبژاردنی سه‌ركرده‌كانی ئاشكرا و به‌كار بێ.

لێره‌دا، وه‌ك سه‌ره‌تای پرۆژه‌يه‌ك، نموونه‌ی هه‌يكه‌لی حيزبێكی سۆسيالديموكراتی ئه‌وروپی ده‌كه‌مه‌ بنه‌مايه‌ك بۆ ره‌سم كردنی نموونه‌يه‌ك بۆداڕشتنه‌وه‌ی هه‌يكه‌لێكی ديموكراتيانه‌ی يه‌كێتی. ئه‌وه‌ش مانای ئه‌وه‌ نيه‌ كه‌ ته‌واوی پێناسه‌و پۆسته‌كان كتومت له‌ ئامێز بگيرێن، به‌لام ده‌كرێ سووديان لێوه‌ربگيرێت.

ده‌ستوور و پێناسه‌ی يه‌كێتی

ده‌بێ يه‌کێتی ساغی بكاته‌وه‌ كه‌ ئايا يه‌کێتی (وه‌يان به‌يه‌کێتیبوون) چيه و مانای چيه. ڵه‌گه‌ڵ ڕۆژگار، ناوه‌رۆك و مه‌فهوومی يه‌كێتی هه‌رده‌م له‌ گۆرانبوه. ئه‌گه‌رئيمرۆ له‌ ده‌نگده‌رێك بپرسی، ئايا رێكخراوی يه‌كێتی بۆئه‌و چی ده‌گه‌يه‌نێ. ئايا "يه‌كێتی" ناوێكه به‌واتای ئازادی، وولاتپاريزی، ديموكراسيه‌ت، شه‌فافيه‌ت، ئينسانيه‌ت، وه‌سيله‌ی گه‌يشتنه ئامانج و به‌ديهێنانی خه‌ونه‌كان دێت؟ وه‌يان له بيری هاووڵاتيدا ماناي يه‌كێتیبوون به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ووشه زه‌ق و به‌رراقانه‌يه؟ پێويسته‌ كه‌ يه‌كێتی پێناسه‌يه‌كی سياسی ومه‌عنه‌وی كۆمه‌ڵايه‌تی بۆ خۆی دياريبكات و له‌ ڕووی پراكتيكدا به‌ موسته‌هه‌قی و پڕ به‌ پێستی پێناسه‌كه‌ی پێوه‌ بلكێ. ده‌بێ ساغی بكاته‌وه كه‌ ئايا يه‌کێتی قيه‌می چيه‌ وبير وبرواو هه‌لوێست و بۆچوونه‌كان و ئامانجه‌كانی چين بۆ ئاينده‌ی نزيک و دووری وولاته‌كه‌. ئايا هه‌لوێستی رێکخراوه‌که‌ چيه‌ به‌رامبه‌رلايه‌نه گرنگه‌کانی کۆمه‌ل و ده‌وروبه‌ر. بۆچی يه‌كێتی ده‌يه‌وێ حوکمی له‌ده‌ست بێ؟ بۆ نموونه هه‌لوێست به‌رامبه‌رمافی دیموکراسی تاکه‌که‌س، ئافره‌ت، مندال، خێزان، په‌يوه‌ندی ژن و پياو، په‌يوه‌نديه‌کانی به‌رهه‌مهينان، مافی کرێکارو بێکار، بازرگان، سه‌رمايه‌دار، ئازادی نووسين و ده‌ربرين، سنووری ئازادی، شێوه‌ی حوکمرانی، رۆلی حيزب له کۆمه‌ل و په‌يوه‌ندی حيزب به حکومه‌ت و هتد. ئه‌و هه‌ڵوێستانه‌‌ش ده‌بێ ئاشكرا بكرێن، نه‌ک ته‌نيا له‌ روانگه‌کی فه‌لسه‌فيه‌وه‌، به‌لکو له‌ رووی پراکتيك و په‌يره‌وی سياسيه‌وه. ئه‌و هه‌لوێستانه ده‌بنه‌ مال له‌سه‌رسه‌ركرده‌ی ريكخراوه‌كه‌، كه له‌روانگه‌يانه‌وه‌‌ خه‌لكی په‌نجه‌ی موحاسه‌به بۆ حيزب و سه‌ركرده‌كانی به‌رز ده‌كاته‌وه‌. هه‌ڵوێسته‌كان ده‌بنه بنه‌مای هيممه‌ته‌ سياسيه‌كانی رێكخراوه‌كه‌، بنه‌مايه‌ك كه‌ ده‌بێته‌ رێنيشانده‌ری په‌رله‌مانتاره‌كان و وه‌زيره‌كانی سه‌ربه‌ رێكخراوه‌كه‌ی بۆ مه‌به‌ستی ياسا داڕشتن و ته‌نفيزكردنيان. ده‌بنه‌ بنه‌مای به‌يان (مانيفه‌ستۆ) ی سياسی رێكخراوه‌كه‌. ده‌بێ حيزبه‌ كورديه‌كان كه‌لتوری مانيفه‌ستۆ نوێ بكه‌نه‌وه‌ و به‌ نووسراوی له‌گه‌ل خولی په‌رله‌مان بلاوی بكه‌نه‌وه‌. مانيفه‌ستۆ په‌يمان و وه‌عده‌ی سه‌رکردايه‌تی حيزبه‌كه‌يه‌. په‌يمانێكه‌ بۆ‌ ميلله‌ت كه‌تێيدا ئاشكرای ده‌كه‌ن ئايا به‌چی وه‌سيله‌يه‌ک يه‌كێتی هه‌ول ده‌دات هه‌لوێست و ئامانج و په‌يمانه‌کان به‌ديبهێنی و چۆن ده‌ستکه‌وته‌کانی ميلله‌ت ده‌پارێزی و بارو دۆخی کۆمه‌ل‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات.

هه‌يكه‌لی رێكخستنی حيزب

گرنگترین بابه‌ت، هه‌يكه‌لی ریكخستنی ئه‌ندامه‌كان و تۆڕی رێكخراوه‌كه‌يه‌‌. حيزبێكی ديموكراسی كه بيه‌وێ هه‌رده‌م له‌ گۆڕان و پێشكه‌وتندابێ، پێويسته‌ هه‌يكه‌له‌كه‌ی رێگر نه‌بێ. هه‌يكه‌لی هه‌ره‌می تێكچه‌قيوی كۆمۆنيستانه‌ به‌كه‌لكی دیموكراسيه‌ت نايه‌ت. ئه‌گه‌رچی له‌سه‌ر كاغه‌ز، حيزبی سۆشياليستی و كۆمۆنيستی له‌سه‌ر بنه‌مايه‌كی شێوه‌ دیموكراتيانه‌ داڕيژراون، به‌ڵام‌ ئه‌زموون سه‌لماندوويه‌تی كه‌ له‌گه‌ڵ ديموكراسيه‌تی په‌رله‌مانيدا زۆر گونجاونينه‌‌‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی رێخۆشكه‌رن‌ بۆتاكڕه‌وی و كۆكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستی ئالقه‌يه‌كی پچووك. باشتره كه‌ تۆری رێكخستنی یه‌كێتی له‌سه‌ر‌شێوه‌ي هێشوويه‌كی دايناميكی بێ، كه تێيدا‌ ده‌سه‌ڵات سه‌ره‌وخوار و خواره‌وسه‌ر، به‌هه‌ردوو ئيتيجاهدا بروات. گرنگ لێره‌دا ته‌سه‌لسولی قادرمه ئيداريه‌كه نيه‌، به‌ڵكو له‌ په‌يوه‌ندی نێوان پله‌كانی قاردمه‌كه‌يه‌ وله‌ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانه به‌سه‌ركۆميته‌ی ئاسته‌ جياجياكان. ئه‌و بابه‌تانه‌و وورده‌كاری ته‌واوی په‌يره‌و و پرۆگرامه‌كان و ئاليه‌تی هه‌لسووراندنی حيزبه‌كه‌، ده‌بێ له‌ ده‌ستووری حيزبدا دياريكرابێ، هه‌ر له‌ ده‌سه‌لاته‌كانه‌وه‌ بگره‌ هه‌تائه‌رك وماف و لێپرسينه‌وه‌ورته‌نزيمی په‌يوه‌نديه‌كان. ‌

ئه‌ندام:

ئه‌ندام کۆره‌گه‌ و به‌ردی بناغه‌ی رێکخراوه‌که‌يه‌. پێناسه‌ی ئه‌ندام و دياريكردنی ئه‌رك و مه‌سئوولياتی، كارێكی ئاسانه‌. گرنگ ئه‌وه‌يه‌ كه هه‌موو ئه‌ندامێك ناونووس بكرێ له‌ داتابه‌يسه‌كی مه‌ركه‌زی. ئه‌ندام ئه‌وكه‌سه‌يه‌ كه‌ ئابوونه‌ی ساڵانه‌ی ده‌دات. ئابوونه سه‌رچاوه‌يه‌كی‌ دارایی گرنگ و بنه‌ڕه‌تی حيزبه‌كه‌يه‌، جا ئه‌گه‌ر زۆر بی يان كه‌م. ئه‌ندام له‌كاتی پێویست و به‌گویره‌ی توانا، يارمه‌تی خۆی پێشكه‌ش به رێكخراوه‌كه‌ ده‌كات. ئه‌ندامی ئاسايی رێكخراوه‌كه‌ بريتيه له‌ ده‌نگده‌رێك و پاڵپشتێك، مه‌رجيش نيه‌ كه‌ باری گران بكرێ به‌ ئه‌رك و مه‌سئوولياتی حيزبی . هه‌رچی مه‌سئوليات و كاری فولتايمی حيزبيه‌ ، ئه‌وه‌ پيشه‌ی كاديره هه‌ڵبژاردراوه‌كانه‌، له‌گه‌ڵ ستافی مووچه‌خۆر(كه‌ مه‌رج نيه‌ حيزبی بن). ئه‌ندامێی رێكخراو له‌ رێگه‌ی " لق" به‌ حيزبه‌وه ده‌به‌سترێته‌و‌ه، كه‌ ئه‌وه‌يش به‌ لانی كه‌مه‌وه‌ بريتيه له‌ ده ئه‌ندام و ده‌گاته‌ ده‌يان كه‌س. هه‌ر سێ چوار لقه‌ی "مه‌ڵبه‌ندێکی" ئينتيخابی پێک دێنن كه‌ سنوره‌كه‌ی بريتيه‌ له‌ هه‌مان سنووری هه‌ڵبژاردنی تاكه‌ په‌رله‌مانتارێك‌. هه‌ر سێ چوار مه‌ڵبه‌ندێكی نزيك له‌ يه‌كتر ده‌توانن "هه‌رێمێك" پێك بێنن بۆ ره‌سم كردنی سياسه‌تی هاوبه‌ش، به‌لام ئه‌وه‌ێان زه‌روور نيه‌. هه‌رێميش سه‌ركردايه‌تی به‌دوادا دێت.

پێويسته‌ يه‌كێتی رۆلی ئه‌ندام و و پێشمه‌رگه‌ لێك جيا كاته‌وه‌. ئيمرۆ سه‌رده‌می حيزبايه‌تی نهێنی (پڕمه‌ترسی) ناو شارو پێشمه‌رگايه‌تی شاخ به‌سه‌رچوه‌. جاران گشت ئه‌ندامانی رێكخراوی يه‌كێتی ئه‌رك و مه‌سئوولياتی مێژوويیان له‌سه‌رشان بوو و ‌هه‌موويان به‌ پێشمه‌رگه‌ له‌قه‌له‌م ده‌دران. به‌لام ئيمرۆ رۆژی خه‌باتی ديموكراسی شارستانيه، ‌ سه‌رده‌می عيراقی پاش سه‌ددامه. پێشمه‌رگه‌ی ئيمرۆ سه‌ربازێكی موحته‌ريف و فولتايمه‌ و به‌شێكه‌ له‌ جيهازی حكوومه‌ت و ده‌بێ له‌ هه‌يكه‌لی حيزبه‌كه‌ جيابكرێته‌وه. پێويسته‌ سه‌ركرده‌كانيش بيركردنه‌وه‌و هه‌ڵسوكه‌وتيان حيزبیانه‌‌ بێ نه‌ك پێشمه‌رگانه.

لق

بڕبڕه‌ی پشتی رێكخراوی حيزبه‌كه‌ بريتيه‌ له لقه‌کانی. لقێک ره‌نگه بچووک بێ يان گه‌وره، به‌گوێره‌ی ناوچه‌‌ جوگرافيه‌که و قه‌واره‌ی کۆمه‌ڵگاکه‌ی. هه‌ر لقێک سالانه‌، سێ چوار کۆبوونه‌وه‌ی ئاسايي و کۆنفرانسی سالانه‌ی خۆی‌ ده‌کات بۆ خاتری هه‌ڵبژاردنی كۆميیته‌ی لق و دياريكردنی رێره‌و و هه‌ڵوێست و سياسه‌تی لقه‌كه‌، به‌گوێره‌ی خسوسياتی ناوچه‌ جوگرافيه‌كه. كۆميته‌ی لق‌ وه‌ك رێكخراوێكی سه‌ربه‌خۆ كارده‌كات و سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر كۆميته‌ی لقه‌كه‌ دياريكراوه‌. شايانی باسه‌ كه‌ سه‌ركرده‌ی دواڕۆژی حيزبه‌كه‌ له لقه‌كانه‌وه هه‌ڵده‌قولێن‌ و ميكانيزمێك هه‌يه‌ بۆ به‌ره‌وپێشه‌وه‌ بردني خه‌ڵكی لێهاتوو.

ئه‌رك و مه‌سئولياتی هه‌ره‌ گرنگی كۆمييته‌ی لق بريتيه‌ له كه‌مپه‌ين كردن له‌ ناوچه‌ جوگرافيه‌كه‌ بۆ هاندانی خه‌ڵك بۆ ده‌نگدان به پاڵيوراو‌ه‌كانی حيزبه‌كه له هه‌ڵبژاردنه گشتیه‌كان. بۆ نمووهی په‌رله‌مان وبه‌له‌ديه‌ و مايه‌ر(موحافيز) و قائيمه‌قام وپۆسته ستراتيژيه‌كانی تر. كه‌مپه‌ينيش پرۆسه‌يه‌كی به‌رده‌وامه، نه‌ك ته‌نيا له رۆژانی هه‌ڵبژاردندايه. كۆميته‌ی لقه‌كان چاو و گوێی حيزبه‌كه‌ن كه ئاگاداری هه‌ست و گيروگرفتی خه‌ڵكن. هه‌ركاتێكيش ئه‌گه‌ر سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه‌ له‌ميلله‌ت دابڕا‌ و له‌ خه‌ڵك بێمنه‌ت بوو، ئه‌وا ئه‌ندام و كۆميته‌ی لقه‌كان يه‌كه‌م كه‌سن هه‌ست به‌و دابرانه‌كه‌ پێ ده‌كه‌ن و يه‌كه‌م كه‌سيشن كه‌ پێوه‌ی ده‌نالێنن. هه‌ربۆيه‌ش باشترين ئامۆژگاريكه‌ری سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه ئه‌ندامانی لقه‌كان‌ن.

له كۆبوونه‌وه‌ی ساڵانه‌ی لقه‌كاندا، نوێنه‌رانی لق هه‌ڵده‌بژيردرێن بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری له‌ كۆنفرانسی ساڵانه‌ی مه‌ڵبه‌ند و هه‌رێم و كۆنفرانسی گشتی حيزب بكه‌ن. شايانی باسه‌ كه‌ هه‌لسوكه‌وت و ئيداره و بوودجه‌ی كۆمييته‌ی لق ده‌كه‌وێته‌ ژێر چاودێری و لێپرسينه‌وه‌ی كاونسلی "مه‌ڵبه‌ندی ئينتيخابی". هه‌ركاتێكيش كۆميته‌ی لق پێخواری بكات و له‌ خه‌‌تی حيزبی وه‌يان قانوونی لابدات، ئه‌وا كاونسلی مه‌ڵبه‌ندو سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه‌ ده‌سه‌لاتی ئه‌وه‌يان هه‌يه‌ لقه‌كه‌ سزا بده‌ن، كاری بوه‌ستێنن وه‌يان به‌ته‌واوی دايبخه‌ن.

مه‌ڵبه‌ند

مه‌ڵبه‌ندی ئينتيخابی رۆلێكی مه‌ركه‌زی ده‌بينی له‌ ئيداره‌ و رێكخستن و پته‌وكردنی هه‌يكه‌لی حيزب. مه‌ڵبه‌ند كاونسلی خۆی هه‌يه‌ و پێك دێت له‌ نوێنه‌ره هه‌ڵبژاردراوه‌كانی لقه‌كان. ده‌شكرێ ئه‌ندامه‌كانی كاونسلی مه‌لبه‌ند به‌راسته‌وخۆيی هه‌ڵبژێردرێن له‌لايه‌ن ئه‌ندامانی ناوچه‌كه‌‌‌وه. مه‌ڵبه‌ند، ديسانه‌وه‌، وه‌ك رێكخراوێكی سه‌ربه‌خۆيه‌ و مه‌سئووله‌ به‌رامبه‌رلقه‌كان و ئه‌ندامه‌ ده‌نگده‌ره‌كان. ئه‌وانه‌ش ته‌ئسيریان له‌سه‌رهه‌ڵسوكه‌وت و رێره‌وی مه‌ڵبه‌نده‌كه زۆر زياتره‌ وه‌ك له‌ ته‌ئسيری سه‌ركردايه‌تی حيزبه‌كه‌. مه‌ڵبه‌ند چه‌ندين كۆبوونه‌وه‌ی ئاسايی و كۆبوونه‌وه‌يه‌كی ساڵانه ده‌كات، له‌سه‌ر هه‌مانشێوه‌ی لقه‌كان. گشت ئه‌ندامانی لقه‌كانی سه‌ر به‌ مه‌ڵبه‌ند بۆيان هه‌يه‌ به‌شداري بكه‌ن له‌ كۆنفرانسی ساڵانه‌ی مه‌ڵبه‌ند. ئه‌ركی سه‌ره‌كی مه‌ڵبه‌ند ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنی گشتی، كانديد (پاڵێوراو) ی حيزبه‌كه دياري بكات بو پۆسته‌ گرنگه‌كانی ناوچه‌كه، به‌ڵام به‌ ته‌نسيق له‌گه‌ل پێشره‌وی حيزبه‌كه‌ و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی گشتی‌. هه‌روه‌ها ئه‌ركی كاونسلی مه‌ڵبه‌نده‌كه‌شه‌ كه‌ ته‌نسيقی كه‌مپه‌ينی نێو لقه‌كان بكات بۆديعايه و پشتكيریكردنی كانديد‌ه‌كان. دوای هه‌ڵبژاردنيش، كاونسلی مه‌ڵبه‌ند ده‌كه‌ويته‌ پشتگيری و چاودێريكردنی هه‌ڵگری پۆسته‌كان. مه‌ڵبه‌ند چه‌ندين رۆلی گرنگی تريشی هه‌يه‌، بۆيه‌ش پێكهاتی كاونسلی مه‌ڵبه‌ند زۆر گرنگه.

له‌ كۆنفرانسی ساڵانه‌ی مه‌ڵبه‌نددا، سه‌رۆك و جێگری و سكرتێر و خه‌زنه‌دارو لێبرسراوی كاروباری ئافره‌ت و ڕاگه‌ياندن وچوارپێنج ئه‌ندامی تر هه‌ڵده‌بژێردرێن. له‌وانه‌ی دووايی، لێپرسراوی مافه مرۆڤيه‌كان (وه‌ك مافی يه‌كسانی) و كاروباری لاوان و هی تر دياريده‌كرێن. ئه‌ندام كاونسلی مه‌ڵبه‌نده‌كان (و ستافه‌ مووچه‌خۆره‌كانی) وه‌ك موئه‌سسه‌سه‌يه‌ك كار ده‌كه‌ن، به‌ ته‌نسيقی راسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ سه‌ركردايه‌تیش و له‌گه‌ڵ لقه‌كانيش. ئه‌گه‌رچی‌ سياسه‌ت و خه‌تی گشتيه‌كه‌ی مه‌ڵبه‌ند له‌لايه‌ن سه‌ركردايه‌تيه‌وه‌ ره‌سم ده‌كرێ، به‌ڵام كاونسلی مه‌ڵبه‌ند توانای گۆرانكاری و ده‌ستێوه‌ردانی ئه‌و سياسه‌ته‌ گشتيه‌ی‌ هه‌يه،‌ به‌ گوێره‌ی پێداويست و خسوسياتی كۆمه‌ڵگای ناوچه‌‌كه‌.

شايانی باسه كه كاونسلی مه‌ڵبه‌ند، حوكمو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر په‌رله‌مانتاری (سه‌ربه‌ حيزبه‌كه‌ی) ناوچه‌كه‌يان زۆر زياتره وه‌ك له‌ ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركردايه‌تی. ته‌نانه‌ت، كاونسلی مه‌ڵبه‌ند فه‌رمان ده‌دا كه ئايا په‌رله‌مانتاره‌كه‌ی ‌ چۆن چۆنی ده‌نگ بدات له ناو په‌رله‌مان. هه‌ڵبه‌ت، په‌رله‌مانتاران، جار جار ياخی ده‌بن و به‌بێچه‌وانه‌ی ئامۆژگاريه‌كانی مه‌ڵبه‌نده‌كانيان ده‌نگ ده‌ده‌ن، ئه‌وه‌ش مافی خۆيانه‌ وله‌و حاڵه‌ته‌دا به‌رژه‌وه‌ندی ووڵاتيان، ويستی ده‌نگده‌ران وه‌يان زه‌ميريان، زاڵ ده‌كه‌ن به‌سه‌ربه‌رژه‌وه‌ندی حيزبه‌كه‌يان. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و حاله‌تانه‌ ده‌گمه‌نن. خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌ندامپه‌رله‌مان له خه‌ت ده‌ربچێ، ئه‌وا له مه‌ڵبه‌نده‌که‌يه‌وه‌ سزای حيزبی ده‌درێ و ره‌نگه‌ له‌ خولی هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا پشتگيری نه‌کرێ و کانديد نه‌کرێ، هه‌تا ئه‌گه‌ر پێشره‌و و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تێشی له‌ پشت بێ.

له‌ عيراقی ئيمرۆدا، به‌ كوردستانه‌وه، ده‌ستووری هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان و به‌له‌ديه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای ليسته (قائيمه) ی حيزبيه، بۆيه‌ش په‌رله‌مانتار خۆی به‌ به‌رپرس نازانێ به‌رامبه‌ر ئه‌ندامانی ئاسايی حيزبه‌كه‌ يان مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ وه‌ يان هه‌تا خه‌ڵكی ده‌نگده‌ری ناوچه‌كه‌. واته په‌رله‌مانتار مه‌جبوور نيه‌ دڵی خه‌ڵك ڕازی بكات، به‌ڵكو ته‌نيا پێويستی به‌ ڕازيكردنی سه‌ركردايه‌تی (يان خودی پێشره‌وی) حيزبه‌كه‌يه‌تی. به‌و شێوه‌يه‌ چه‌ندين كه‌سی نامه‌رغوب، به‌بێ منه‌تی، فه‌رزكراون به‌سه‌ر ده‌نگده‌رانيش و ئه‌ندامانی حيزبيش. ئه‌وه‌ش له‌ به‌های ديموكراسيه‌تی ده‌ستووری ووڵاته‌كه‌مانی كه‌مكردۆته‌وه ، بۆيه‌ش پێويسته‌ سه‌ركرده‌ی حيزبه‌كان دووربينتر بن بۆ دامه‌زراندنی سيسته‌مێكی دیموكراسی عاديلانه بۆ نه‌وه‌كانی داهاتوو. زۆر گرنگه‌ كه يه‌كێتی وحيزبه‌ كورديه‌كانی تر، به‌ لانی كه‌مه‌وه‌، هه‌يكه‌لی ته‌نزيمي خۆيان بگۆرن و شێوازی مۆدێرن به‌كار بهێنن، وه‌يان له‌كاتی نووسينه‌وه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستاندا ئه‌و فاكته‌رانه‌ ڕه‌چاو بكه‌ن. به‌وه، بنچينه‌ی ديموكراسيه‌ت باشتربۆ دواڕۆژ داده‌مه‌زرێنن وه‌ك له‌وه‌ی كه‌ له‌ ده‌ستووری عیراقدا هاتووه. ره‌نگه‌ سيسته‌می ليسته‌كان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كاتی حيزبه‌كاندا بووبێ، بۆيه‌ش له‌ به‌غداش و له‌ كوردستانيش دايانمه‌زراندوه، به‌ڵام ئه‌وه‌ سيسته‌مێكی ديموكراسی ناته‌واوه‌ و پڕه‌ له‌ گيروگرفتی درێژخايه‌ن.

گرووپه‌كانی سه‌ربه‌ حيزب يان هاوخه‌باتی حيزب

هه‌ر كۆمه‌ڵه‌يه‌ك، رێكخراوێك يان سانديكايه‌كی تايبه‌تمه‌ند (بو نموونه هی پيشه‌‌ييه‌كان و قوتابيان ولاوان و ئافره‌تان و په‌رله‌مانتاره‌كان و ئه‌ندامبه‌له‌ديه‌كان) كه بڕوای به‌ ئامانج و هه‌لوێست و رێره‌وی حيزبه‌كه‌ هه‌يه‌ و ده‌ستووره‌كه‌ی له‌ئامێز ده‌گری و ئاماده‌يه‌ شانبه‌شانی حيزبه‌كه‌ خه‌باتی ديموكراسی بكات، ئه‌وا كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌توانی داوای ئه‌ندامێتی له حيزب بكات به‌ سيفه‌تی "گروپ"، وه‌يان ببێته "كه‌رتێكی" دانه‌بڕاو له‌ حيزبه‌كه‌. گرووپ مانای ئه‌وه‌يه‌ كه‌ رێكخراوه‌كه به‌كۆمه‌ڵ‌ (نه‌وه‌ك تاكه‌ كه‌سه‌كانی ناوی) سيفه‌تی ئه‌ندام وه‌رده‌گرێ‌. هه‌ڵبه‌ت، گرووپه‌كان رێكخراوی سه‌ربه‌خۆن و بۆ مه‌به‌ستی تايبه‌ت درووستبوون وده‌ستوور و هه‌ڵوێست و ستراتيژيه‌تی تايبه‌تی خۆيان هه‌يه. به‌ڵام خۆشيان به‌به‌شێكی دانه‌بڕاوی حيزبه‌كه‌و جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی ده‌زانن و مافيان (وه‌ك گروپيك) وه‌ك مافی تاكه ئه‌ندامه‌كانی حيزبه‌كه‌يه‌. ئه‌و گرووپانه‌ ئابوونه‌ی سالانه‌ ده‌ده‌نه‌ حيزبه‌كه‌، كه‌ ئه‌وه‌يش سه‌رچاوه‌يه‌كی گرنگی داهاته بۆ حيزبه‌كه.

شايانی باسه‌ كه‌ په‌رله‌مانتاره‌كانی سه‌ربه‌ حيزبه‌كه،‌ گرووپێكی تايبه‌ت پێك ده‌هێنن و به‌رده‌وام له‌ ژير سه‌قفی په‌رله‌مان يه‌كتری ده‌بينن. ئه‌و گرووپه گرنگترين ئۆرگانی حيزبه و به‌ سه‌ربه‌خۆيی كارد ده‌كات و ئاليه‌تی خۆته‌نزيمكردنی تايبه‌ته‌ به‌ خۆی. ئه‌گه‌رچی بوونی ئه‌نداميكی حيزب به‌په‌رله‌مانتار رۆلێكی قيادی ده‌خاته‌ پال ئه‌وكه‌سه‌، به‌لام ئيمتيازی تری حيزبی ناداتێ. وه‌ك هه‌موو گرووپێكی تر، گرووپی په‌رله‌مانتاران نوێنه‌ريان هه‌يه‌ له‌ كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی. په‌له‌مانتاری نه‌ته‌وه‌يی و هی هه‌رێميش گرووپيان جياواز ده‌بێ.

كۆنفرانس

كۆنفرانسی گشتی، گه‌وره‌ترين ده‌سه‌ڵاتی حيزبه، ده‌بێ به‌لانی كه‌مه‌وه‌ دوو سال جارێك ببه‌سترێ، ئه‌گه‌رچی به‌رۆتين و به‌ كه‌ڵتوور له‌ زۆربه‌ی ووڵاتانی هێمن، سالی جارێك ده‌به‌سترێ. هه‌ر ده‌ ئه‌ندامه‌ی حيزب له‌ رێگه‌ی لقه‌كاندا، نوێنه‌رێك (ئه‌ندامكۆنفرانسێك) هه‌ڵده‌بژيرن و رايده‌سپێرن كه‌ به‌ به‌گویره‌ی بيركردنه‌وه‌ و تايبه‌تمه‌ندی و به‌رژه‌وه‌ندی لقه‌كه‌يان له‌ كۆنفرانسدا ده‌نگ بكات و ده‌نگ بدات. هه‌رچی گرووپه‌كانن، بۆيان هه‌يه‌ كه‌ نوينه‌ران بنێرن، و ‌ژماره‌ی نوێنه‌ره‌كانيشيان به‌گوێره‌ی قه‌باره‌ی گرووپه‌كان‌ دياريده‌كرێ. بو نموونه، دوو نوێنه‌ر بۆ ‌هه‌ر گرووپێكی پێنج سه‌د ئه‌نداميی. شايانی باسه‌ كه‌ ته‌نيا ئه‌ندامكۆنفرانسه‌ هه‌ڵبژاردراوه‌كانی لقه‌كان و گرووپه‌كان له‌ناو كۆنفرانسی گشتی مافی ده‌نگدانيان هه‌يه. په‌رله‌مانتارانی حيزب بۆيان هه‌يه‌ له‌ كۆنفرانس ئاماده‌ ببن و ووتاريش بخویننه‌وه‌، به‌لام مافی ده‌نگدانيان نيه، مه‌گه‌ر ئه‌وانيش وه‌ك ئه‌ندامكۆنفرانس هه‌لبژێردرابن له‌لايه‌ن لقه‌كانيانه‌وه.

پێشره‌وی حيزب و جێگره‌كه‌ی

پێشره‌وی حيزب ( ده‌كرێ هه‌رناوێكی تری لێ بنيی، گرنگ له‌ پێناسه‌و ده‌سه‌ڵاته‌كانيتی) زمانحال و نوێنه‌رو بريارده‌ری حيزبه‌كه‌يه‌ له‌ شانۆی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی ووڵات و پێشره‌وی په‌رله‌مانتاره‌كانه‌ له‌ناو په‌رله‌مان. ئه‌گه‌ر حيزبه‌كه‌ ده‌سه‌لاتی كه‌وته‌ ده‌وست، ئه‌وا پێشره‌و ده‌بێته‌ هه‌ڵگری پۆستی سياديه‌ (بۆ نموونه‌ سه‌ره‌كوه‌زيران). بۆيه‌ش پۆستی پێشره‌وی حيزب گرنگترين پۆستی رێكخراوه‌كه‌يه. ده‌كرێ پێشره‌و له‌لايه‌ن ئه‌ندامكۆنفرانسه‌كانه‌وه‌ هه‌‌بژێدرێت وه‌يان له‌لايه‌ن ئه‌ندامه‌كانی سه‌ركردايه‌تی، له‌دوای هه‌ڵبژاردنيان له‌لايه‌ن كۆنفرانسه‌وه‌. به‌ڵام له‌ سيسته‌می ديموكراسی مۆدێرندا، پێشره‌و به‌ ميكانيزمێكی تايبه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆنفرانسدا هه‌ڵده‌بژێردرێ. هه‌ر تاكه‌ ئه‌ندامێكی حيزب، به‌راسته‌وخۆيی هه‌قی ده‌نگدانی هه‌يه‌. كۆی ده‌نگی ئه‌ندامه‌ ئاساييه‌كانی حيزب به‌ سێيه‌كی (وه‌يان نيوه‌ی) سه‌رجه‌می ده‌نگه‌ بڕيارده‌ره‌كان ده‌ژمێردرێن‌. كۆی ده‌نگی گرووپی په‌رله‌مانتاره‌كانيش سێيه‌كێكی (يان نيوه‌كه‌ی) تره‌. ده‌شكرێ كه‌ سێيه‌كێش (يان زۆر كه‌متر) به‌شی گرووپه‌ هاوخه‌باته‌كانی حيزبه‌كه‌ بێ. جێگری حيزبيش له‌هه‌مان كاتدا و به‌هه‌مان ميكانيزم هه‌ڵده‌بژێردرێ. ده‌شكرێ كه‌سێك بۆ هه‌ردوو پۆست خۆی بپالێوی، به‌و ئومێده‌ی ئه‌گه‌ر بووه پێشره‌و، ئه‌وا پۆسته‌كه‌ی تر بۆ پالێوراوی دووه‌م ده‌بێ.

هه‌ربۆيه‌ش پێشره‌و و جێگره‌كه‌ی ده‌سه‌لاتيان زۆر فراوانه، وله‌هه‌مانكاتيشدا‌ ليپرسراون‌ به‌رامبه‌رته‌واوی ئه‌ندامانی حيزب و په‌رله‌مانتاران وگرووپه‌كان و كۆنفرانسی گشتی و كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی. پێويسته‌ ماوه‌ی هه‌ڵگرتنی پۆستی پێشره‌و و جێگری پێشره‌وی حيزب دياريكراوبێ، بۆ نموونه چوار، پێنج يان ئه‌وپه‌ره‌كه‌ی شه‌ش ساڵ. ده‌شكرێ كه‌ مافی ئه‌وه‌ی نه‌بێ كه‌ له‌ دوو خول زياتر پێشره‌وی بكات. هه‌موو سالێكيش،ئه‌ندامكۆنفرانسه‌ ده‌نگده‌ره‌كان بۆيان هه‌يه‌ داوای ده‌نگدان بكه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئايا بروانامه‌ی پێشره‌وايه‌تی له‌ پێشره‌و بستێندرێته‌وه، وه‌يان هه‌ڵبژاردنی پۆسته‌كه‌ دووپات بكرێته‌وه‌. بۆئه‌ومه‌به‌سته‌ش، پێويسته دوو له‌سه‌ر سێی ده‌نگده‌ره‌كانی كۆنفرانس پشتگيری ئه‌و داوايه‌ بكه‌ن تاوه‌كو بۆيان بچيته‌سه‌ر. سالانه، ده‌بێ پێشره‌و راپۆرتێك پێشكه‌شی كۆنفرانس بكات و تێيدا ده‌ستكه‌وت و هه‌ڵه‌كانی رابووردوو هه‌ڵسه‌نگێنی و بارو دۆخی سياسه‌تی جيهانی شێ بكاته‌وه و ستراتيژيه‌تی گشتی حيزبه‌كه‌ و به‌رنامه‌و پلانی سياسی دوو تا سێ ساڵه‌ بخاته به‌رده‌م . ئه‌و راپۆرته‌ش بۆ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ده‌نگی له‌سه‌ر بدرێ و ته‌به‌ننا بكرێ. كۆنفرانسيش بۆی هه‌يه‌ قه‌بول يان ره‌فزی ته‌واوی ڕاپۆر‌ته‌كه‌ بكات.

سه‌ركردايه‌تی

له‌كۆنفرانسی گشتی ساڵانه‌دا‌ ئه‌ندامانی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی هه‌لده‌بژيردرێن. ژماره‌ی ئه‌ندامانی سه‌ركردايه‌تی ده‌بێ دياري بكرێ به‌گوێره‌ی پێداويستی، بۆ نموونه له‌ نێوان پازده بۆ بيست، وه‌يان بيست و پێنج دانه‌. ئه‌وانه‌ش ‌ڵه‌نێوان خۆياندا، چه‌ند پۆستێكی قيادی گرنگ پرده‌كه‌نه‌وه‌. ده‌كرێ كه‌ گرووپه‌كان (سانديكا و رێكخراوه‌ هاوخه‌باته‌كان و نوێنه‌ری ئه‌ندام مه‌لبه‌نده‌كان و په‌رله‌مانتارانی هه‌رێم و ده‌وله‌ت) رێگه‌يان بدرێ كه‌ به‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ربه‌خۆی خۆيان، هه‌ريه‌كه‌ی يه‌كدوو ئه‌ندام (به‌گوێره‌ی قه‌باره‌يان) كانديد بكات بۆ سه‌ركردايه‌تی. ئه‌وانه هه‌موويان مافی ده‌نگدانيان هه‌يه به يه‌كسانی. ده‌شكرێ كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی داوا له دوو يان سێ كه‌س بكات كه‌ به‌بێ هه‌ڵبژاردن بێنه‌ ناو كۆميته‌وه. به‌وانه‌ ده‌لێن ئه‌ندامی دامه‌زرێندراو (كۆئۆپت). ئه‌وانه‌ش له‌به‌ر هۆی تايبه‌ت، وه‌ك پسپۆری يان ئه‌زموون، ده‌عوه‌ت ده‌كرێن. ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ بۆ كوردستان به‌كه‌لك بێ و مه‌جالی سه‌ركردايه‌تی ده‌دات كه‌ به‌ شه‌رعيانه‌ (نه‌ك به ته‌زكيه‌يه‌كی ناده‌ستووری‌) خه‌ڵكی لێهاتوو بهێننه‌ ناو كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تيه‌وه‌ و به‌بێ ئه‌وه‌ی گله‌ييشيان بێته‌ سه‌ر.

پۆسته‌ قياديه‌كانی سه‌ركردايه‌تی ‌

بێجگه‌ له‌ پێشره‌و، حيزب پێويستی به‌ چه‌ند سه‌ركرده‌يه‌كی تريش هه‌يه‌ كه‌ رۆلی قيادی زه‌ق ببينن. له‌وانه‌ سه‌رۆكی حيزب و سكرتێری گشتی و جێگره‌كه‌ی و سه‌رپه‌رشتياری كۆبوونه‌وه‌كانی سه‌ركردايه‌تی و جێگره‌كه‌ی و خه‌زنه‌دار و هی تريش (به ‌گوێره‌ی ده‌ستوور). ئه‌وانه‌ له‌ناو كۆنفرانسدا هه‌ڵده‌بژيردرێن، واته به‌‌ ميكانيزمێكی جياواز له‌ هی پێشره‌و. ماوه‌ی هه‌ڵگرتنی پۆسته‌كانيش ده‌كرێ دياری بكرێن به‌ دوو سال و سێ سال، به‌جۆرێك كه رێگه‌ی به‌رده‌وامێتی و ئه‌زموونگوستنه‌وه‌ بدات. هه‌ريه‌ك له‌و پۆسته‌ قياديانه‌ رۆل و ئه‌رك و مه‌سئولياتی دياريكراوی هه‌يه‌و كه‌سيان (هه‌تا پێشره‌ويش) مافی ده‌ستێوه‌ردانی رۆلی ئه‌وی تری نيه.

له‌ناو يه‌كێتی نيشتمانيدا، سكرتێری گشتی رۆلی هه‌رهه‌موو ئه‌و پۆستانه‌ی بينيوه‌ و ده‌سه‌لاته‌كه‌ش‌ی بێ سنووره‌. ئه‌گه‌رچی هه‌ندێك له‌و پۆستانه‌ له‌ناو يه‌كێتیدا ده‌ستنيشان كراون و له‌سه‌ركاغه‌ز رۆليان دياريكراوه‌ به‌لام له‌راستیدا ده‌مێك پرۆتۆكۆليه‌ و ده‌مێك فيعليه‌، به‌گوێره‌ی ويستی سكرتێری گشتی‌. زيان و كه‌م و كوری ئه‌وجۆره‌ ته‌رتيبه‌ش ئاشكرايه‌ و لێدوانی ناوێ.

سه‌رۆكی حيزب:

رۆلی سه‌رۆكی حيزب پرۆتۆكۆليه‌و بريتيه‌ له نوێنه‌رايه‌تی حيزب له‌ موناسه‌باتی تايبه‌ت له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی وولات.

سكرتێری گشتی و جێگره‌كه‌ی

رۆلی سكرتێری گشتی زۆر گرنگه‌ و بريتيه له‌ هه‌ڵسووراندنی كاروباری حيزبه‌كه‌، واته كارگێر و بريارده‌ری ئيداری حيزبه‌كه‌يه‌. سه‌رۆكی ئۆفيس وستافی سه‌ركردايه‌تيه‌ و مه‌سئووليه‌تی رێكخستن و پێشخستن و گه‌شه‌پێدانی حيزبه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆدايه‌. ئه‌ركی ئه‌ويشه‌ كه بريار و پێشنياره‌كانی كۆنفرانس جێبه‌جێ بكات سه‌باره‌ت به‌ خودی حيزبه‌كه‌.

سه‌رپه‌رشتياری(چێرمانی) كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی و جێگره‌كه‌ی

ئه‌و‌ه‌شيان رۆلی زۆر گرنگه‌ كه‌ بريتیه‌ له‌ به‌رێوه‌بردنی (سه‌رۆكايه‌تی، سه‌رپه‌رشتی-چێرمانی) كۆبوونه‌وه‌كانی كۆنفرانسی سالانه‌و و كۆبوونه‌وه‌كانی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی. سه‌رپه‌رشتيار، ده‌سه‌لاتی تايبه‌تی هه‌يه‌ بۆ پاراستنی رێره‌وی كۆنفرانس. له‌ده‌ره‌وه‌ی كۆنفرانسيش، يارمه‌تی پێشره‌و ده‌دات له‌ دياريكردنی پالێوراوانی حيزبه‌كه‌ بۆ هه‌ڵبژارنه‌كان.

خه‌زنه‌داری حيزب

رۆلی خه‌زنه‌دار رۆلێكی سه‌ركرده‌ييه و به‌سه‌ر ته‌واوی ئيداره‌ی پاره‌و سامان و حيساباتی لق و مه‌ڵبه‌ند و كۆمييته‌كاندا ده‌نۆری و برياری ستراتيژی ده‌دات بۆ چۆنێتی رێكخستن و گه‌شه‌ پێدانی داهات و مه‌سره‌ف. شايانی باسه‌ كه‌ داهاتی سه‌ره‌كی حيزب بريتيه‌ له‌ ئابوونه‌ی ئه‌ندامان و گرووپه‌كان وته‌به‌روعات وداهاتی مولك و ئيستيسمارات. له‌كوردستان كيسه‌ی حيزب و حكومه‌ت تێكه‌ڵه و يه‌كه‌ميان دووه‌ميان ده‌دۆشێ. به‌لام له‌ وولاتانی ديموكراتی، حيزب پاره له‌ حكومه‌ت وه‌رناگری، نه‌به‌كه‌م و نه‌به‌زۆر.

ڕاگه‌ياندن

مه‌كته‌بی ڕاگه‌ياندی حيزب له‌ به‌شه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانه وئه‌نداماێكی سه‌ركردايه‌تی سه‌رپه‌رشتی كاره‌كانی ده‌كات. مه‌كته‌ب پلانی ستراتيژی ديعايه‌كردنی حيزبی داده‌نێ و به‌گوێره‌ی سياسه‌تی حيزب ته‌نفيزيان ده‌كات. ئامانجی سه‌ره‌كی هيممه‌ته‌كانيشی بريتيه له‌ دۆزينه‌وه‌ی باشترين ريگه‌ بۆ گه‌ياندنی په‌يامی حيزبه‌كه‌ به‌ خه‌لكی ده‌نگده‌ر، بۆ مه‌به‌ستی زيادكردنی ژماره‌ی پشگيریكه‌ران و ئه‌ندامان. مه‌كته‌بی راگه‌ياندن بوودجه‌يه‌كی دياريكراوی هه‌يه‌ و ته‌رخانكراوه‌ بو دابينكرنی ئامانج و داواكاريه‌كانی كۆنفرانس (نه‌ك ته‌مجيدی پێشره‌و). كارمه‌ندانی مه‌كته‌ب بابه‌ت و ناوه‌رۆكی په‌ێامه‌كان ده‌ستنيشان ده‌كه‌ن و ده‌يده‌ن به‌ خه‌ڵكی پسپۆر بۆ داڕشتن و ده‌رهێنان. ئه‌وجا، به‌ گوێره‌ی بودجه‌، له‌ ته‌له‌فزيون و راديۆ و رۆژنامه‌ و گۆڤاره سه‌ربه‌خۆكاندا بلاويان ده‌كه‌نه‌‌وه‌. سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ش، حيزب هه‌واڵنامه‌و مه‌نشوراتی خۆی بلاو ده‌كاته‌وه‌، له‌ رێگه‌ی ينته‌رنێت و رۆژنامه و ليفلێتی ديعائی. بێجگه‌ له‌ سه‌ركردايه‌تيش، هه‌ر مه‌ڵبه‌ندێك، ليپرسراوی راگه‌ياندنی خۆی هه‌يه‌ بۆ ديعايه‌ی حيزبی له‌ ناوچه‌ ئينتيخابيه‌كه‌ی خۆی، به‌ گوێره‌ی ئه‌جه‌نده‌ و خسوسياتی ناوچه‌كه‌. ‌

له‌ وولاتانی ديموكراسیدا، حيزبه سياسيه‌كان خاوه‌نی كه‌نالی ته‌له‌فزيۆنی وه‌يان رۆژنامه‌ی تيجاری نينه‌. مه‌سره‌فی ئه‌وجۆره‌ مينبه‌رانه له‌ تاقه‌تی بوودجه‌ی حيزبێكدا نين. داهاتی حيزب دياريكراوه‌و له‌بن نه‌هاتوو نيه‌. بێجگه‌ له‌ وه‌ش، هه‌ر كه‌نالیكی ته‌له‌فزيۆنی وه‌يان هه‌ر رۆژنامه‌يه‌ك بۆنی ‌هه‌ر حيزبێكی سياسيان لێبيێت، ئه‌وا ره‌واجی بازرگانيان نابێت، چوونكه خه‌ڵكی متمانه‌يان پێناكات و به‌سه‌رچاوه‌يه‌كی زانياريی بێلايه‌نانه‌يان دانانێت. حيزبيش له‌و حاله‌ته‌ بۆی ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئه‌و جۆره‌ مه‌سره‌فه‌ به‌فيرۆ ده‌روات و ده‌سكه‌وتی ديعائی به‌دی ناهێنی و ده‌نگی حيزب ناگه‌يه‌نێته‌‌ ده‌نگده‌ر. له‌بيريشت نه‌چێ كه‌ پێشره‌و و سه‌ركردايه‌تی حيزب، مه‌سئوولن به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌ندامه پاره‌ده‌ره‌كانی حيزب، كه خاوه‌نه راسته‌قينه‌كه‌‌ی حيزبه‌كه‌ن.

رۆلی ئه‌ندامانی تری سه‌ركردايه‌تی

ئه‌ندامانی تری سه‌ركردايه‌تی (كه‌ به‌لايه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بی چوار پێنجه‌كيان ئافره‌ت بن) كاری گرنگيان پێ ده‌سپێردرێ. بۆ نموونه، سه‌رپه‌رشتی لوجنه و سه‌بكۆميته‌ی تايبه‌تمه‌ند و ڕاپه‌راندنی كارو دابينكردنی به‌نده‌كانی ده‌ستوور و برياره‌كانی كۆنفرانس هتد.

كاره‌ ستراتيژيه‌كانی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی

كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی، له‌گه‌ل گرووپی په‌رله‌مانتارانی حيزب، بريار له‌سه‌ر به‌ياننامه‌ (مانيفه‌ستۆ) ی هه‌ڵبژاردن ده‌ده‌ن و بلاوی ده‌كه‌نه‌وه. مانيفه‌ستۆ ده‌بی له‌سه‌ر بنه‌مای سياسه‌ت و هه‌ڵوێستی حيزبه‌كه‌ دابرێژرێت. كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی بريار له‌سه‌ر ميكانيزمی ده‌ستنيشانكردنی كانديده‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌كان (هی په‌رله‌مان و به‌له‌ديه‌ و قايمه‌قام و مايه‌ر و هتد) ده‌دات و له‌سه‌ر حيزبه‌كه‌ی بلاو ده‌كاته‌وه‌. كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی‌ مافی هه‌يه‌ كه‌ ده‌ست له‌ ناو و ليستی كانديده‌كان وه‌ربدات و بريار له‌سه‌رقه‌بوول و ره‌فزكردنی هه‌ركه‌سێه بدات.

سه‌ركردايه‌تی حيزب و حكومه‌ت

كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی هيچ ماف و ده‌سه‌ڵاتێكی راسته‌وخۆی به‌سه‌ر حكومه‌تدا نيه. ته‌نيا رێگه‌ی له‌به‌رده‌ميدایه ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌هۆی په‌رله‌مانتاره‌كانی سه‌ربه‌ حيزبه‌كه‌ی، له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ فشار بخاته‌ سه‌ر وه‌زيره‌كان، وه‌يان كه‌مپه‌ين ب‌كات بۆ ئه‌وه‌ی ياسای وولات بكۆرێ. خۆ ئه‌گه‌ر حيزبه‌كه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌لات بوو، ئه‌وا سه‌ركردايه‌تی حيزب ته‌نيا مافی پێشنياروديالۆكی ده‌بێ و له‌رێگه‌ی پێشره‌وی حيزب (له‌زۆربه‌ی حاله‌ت سه‌رۆكوه‌زيرانيشه) و گروپی په‌رله‌مانتاره‌كان داواكانی ده‌گه‌يه‌نێته كابينه‌ی حكومه‌ت. كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی‌ مافی لێپرسينه‌وه‌ی حيزبی هه‌يه‌ به‌سه‌ر وه‌زيره‌كانی سه‌ربه‌ حيزبه‌كه‌ی‌، به‌لام ئه‌وه‌ش له‌روانگه‌ی گله‌يی و ره‌خنه‌و موحاسه‌به‌ی حيزبيه‌وه‌يه. وه‌زيره‌كانيش مولزه‌م نينه كه‌ گوێ رايه‌لی كۆميته‌ی سه‌ركردايه‌تی بن، چونكه‌ ته‌نيا مه‌سئوولن‌ به‌رامبه‌ر سه‌رۆكوه‌زيران و ئه‌ويش به‌رامبه‌ر په‌رله‌مان.

دوا ووشه‌

دوا ووشه‌م ئه‌وه‌يه‌، كه‌ ئه‌وه‌ پرۆژه‌يه‌كی تێروته‌سه‌ل نيه‌، به‌ڵكوهاندانه‌، پێشنياره‌، بيرۆكه‌يه‌ (قابيلی ده‌ستێوه‌ردانه‌) بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی بابه‌تی پرۆژه‌كان. مه‌به‌ستيشم ئه‌وه‌يه‌ كه‌ نه‌ك ته‌نيا يه‌كێتی نيشتمانی كوردستان، به‌ڵكو حيزبه‌كانی تری كوردستانيش، به‌ خۆيان دابچنه‌وه. بير له‌ ناوه‌رۆك و هه‌لوێست و دوارۆژيان بكه‌نه‌وه‌، بۆ خۆ گونجاندن له‌گه‌ل ديموكراسيه‌تی په‌رله‌مانی مۆدێرن و دامه‌زراندنی به‌ردی بناغه‌ی سيسته‌می وولاتێك، قه‌ڵايه‌ك. قه‌ڵايه‌كی ئه‌زه‌لی كه‌ ببێته‌ مايه‌ی ئۆخخه‌ی ‌نه‌وه‌كانی داهاتوو. رۆژگار سه‌لماندويه‌تی كه‌ قه‌ڵای ديكتاتۆران ته‌نيا له‌ لم و زيخ دروستكراوه، به‌لام قه‌ڵای ديموكراسيه‌ت به‌ردی بناغه‌ی داكوتراوه‌.

Monday, 20 March 2006

Iraq: three years of war

Iraq: three years of war
openDemocracy 20 - 3 - 2006

OpenDemocracy presents the views of Iraqis on the third anniversary of the United States-led invasion of Iraq.

Dlawer Ala'Aldeen, academic

Life has gone either much worse or much better than before the war, depending on which part of Iraq one looks at. Baghdad is in a complete mess. Terror, violence, corruption, chaos and political stalemate have brought the capital to its knees. People in Baghdad feel insecure, pessimistic, helpless and live in constant fear and depression. Many Baghdadis will tell you that life under Saddam was much better in many ways.

The war lords of Iraq's Sunni- or Shi'a-populated Arab domains have made their respective areas ungovernable. Life in the Sunni controlled areas has become unbearable in the presence of terror, violence, neglect and lack of business opportunities. Of course, for people in this part of Iraq, life was much better under Saddam, hence their sentiments, inability to reconcile with the new reality and their support (or complacency) of terrorism.

Life in the Shi'a south is of course better than before the war. The people are free to exercise their religious rituals and ceremonies and their economy is improving. However, corruption, power struggle, cleric's dominance, Iranian interference and lack of freedom of expression are making daily life miserable for most. For the enlightened secular intellectuals, life has gone back to middle ages.

In contrast, life in Kurdistan has improved immensely since the war. The economy is booming, unemployment is down to minimum and the standard of living has risen. The people have experienced greater freedom of expression and human rights. However, major obstacles for progress include corruption, KDP-PUK's monopoly of power and lack of tangible progress in unifying the two administrations. The Regional Parliament is devoid of power with no constitution adopted so far and little progress achieved in establishing democratic institutions. The people of Kurdistan expected more but are getting less from their political leaders, hence the volatility of the situation. Reasons for concern (potentially explosive issue) is the lack of progress in "normalization" in Kirkuk, Khanaqin and other Kurdistan areas which remain outside the region's administration.

Iraq is a political and military theatre where the regional powers are settling scores with the superpower. Iran and Syria have succeeded in complicating life for the US. The Iraqi Shi'a politicians (hostages of Iran's strategic interests) must be freed from their sponsors before progress can be made. America's policies (if they existed) have so far failed, and her actions show evidence of hopelessness and offer no reason for optimism.

My only hope is for the international community to increase the pressure on Iran (using the nuclear issue) to persuade or force it to keep hands off Iraq. By stopping Iran, Syria and Turkey from interfering in Iraq, I have every reason to become optimistic. After all, the Iraqis have now accepted democracy and adopted a democratic constitution. I was pro-war in 2002/3 and I have not yet regretted it or changed my mind. On the whole, I still think life is better than before the war.

Tuesday, 31 January 2006

Kurdistan academic leaders in Nottingham

21 Kurdistan University leaders visit United Kingdom in May 2006

Professor Dlawer Ala'Aldeen

Course coordinator
Nottingham, UK

Zaninonline.org: January 2006, P96-98

On Sunday, the 21st of May 2006, up to twenty one of Kurdistan's academic leaders will arrive in Nottingham to attend a two week training course on management of modern institutes of higher education. Delegates will include Presidents, Vice Presidents and/or Deans of Colleges from the Universities of Duhok, Salahaddin, Hewlér Medical, Suleimani, Kerkuk and Koya (See table below). This training course is the third of its kind organised by the University of Nottingham for Kurdistan University leaders. The first was in October 2004, attended by 17 Iraqis, including seven from Duhok, Salahaddin and Suleimani Universities (below). The course was very successful and the delegates found it useful and satisfactory. This lead to the second training course held in June 2005 and attended by nine delegates from Duhok, Salahaddin, Suleimani and Koya Universities. Again, the candidates provided encouraging feedback and recommended a re-run for others in Kurdistan in 2006.

This year, the course promises to be even more successful and for the first time it will be attended by almost all the current Presidents of Kurdistan Universities. The course programme consists of lectures, tutorials, visits and meetings with Nottingham's senior academic leaders. Importantly, each delegate will have the opportunity to visit Departments and Colleges of their interest. A major objective of the course is to help Kurdistan's academic leaders establish strong personal links and active channels of communications with their counterparts in UK. Importantly, the course will offer delegates the opportunity to establish networks among Kurds in Diaspora (in UK and elsewhere). Conversely, it provides UK-based professionals the opportunity to offer their support for the reconstruction of Kurdistan's Institutes of Higher Education.

The following are the lists of delegates from Kurdistan Universities for the training courses

2006: Delegates will attend the forthcoming training course from 21st May to 2nd June

Dohuk University
  • Dr. Asmat M. Khalid, President of Dohuk University
  • Dr. Hassan Al-Mezori, Vice- President for Scientific Affairs
  • Dr. Luis C. Bender, Dean of Basic Education.
  • Dr. Khalil Ghazi Hassan, Dean of Admin and Economics
Salahaddin University
  • Dr. Mohammad Sadik, President of Salahaddin University
  • Dr. Kamal Hamad Amin Younis, Dean of Engineering
  • Dr. Sa'ad Suleivany, Dean of Postgraduate studies
  • Dr. Ali Mahmood Jokil, Dean of Languages
  • Dr. Salam H. Taha, Dean of Arts
Hewlér Medical University
  • Dr. Abdul-Rahman Rassul Abdulla, Vice President for Scientific Affairs
  • Dr. Farhad Jalil Khayat, Dean of Medicine
  • Dr. Ja'afar Hamad Qadir, Dean of Dentistry
Suleimani University
  • Dr. Ali Saeed Mohammad, President of Suleimani University
  • Dr. Khasraw A. Ali, Dean of Veterinary Medicine
  • Dr. Dler A. Mohammed, Dean of Languages
Koya University
  • Dr. Khidir Hawrami, President of Koya University
  • Dr. Nazm Hasan Salih, Dean of Information Technology
  • Dr. Ahmed Aras, Dean of the College of Agriculture
Kerkuk University
  • Dr. Hussian H. Omar, President of Kirkuk University
  • Dr. karim N. Khdhir, Dean of Education College
  • Dr. Bahram KH. Mohammad, Dean of the college of Agriculture

2005: Delegates attended the course of 1-10 June

Duhok University
  • Dr. Mohammad salih Zebari, Dean of Arts
  • Dr. Ali Flaih Hessan, Dean of Engineering
  • Prof. Odeat Essi, Dean of Physical Education
Salahaddin University
  • Dr. Nadhum Jalal Ismaiel, Vice-President for Scientific Affairs
  • Dr. Kafia Mawlood Shareef , Dean of Nursing
  • Mrs. Jwan Jalal Sharif, Director of Central Admissions of Kurdistan Region
Suleimani University
  • Dr. Aras Aziz Abdulla, Dean of Medicine
  • Dr. Azad Hama Ahmed, Dean of Technology
Koya University
  • Dr. Ali Mahmood Asad, Dean of Engineering

2004: Delegates attended the course of 3-16 October

Duhok University
  • Dr. Lazgin Abdi Jamil, Dean of Science
  • Dr. Mohammad Ahmad Ramadan, Dean of Law
Salahaddin University
  • Dr. Shamal Mohammed Mochtar, Vice President
  • Dr. Govand Hussien Shrwani, Dean of Science
  • Dr. Kamal Mustafa, Dean of Pharmacy
Suleimani University
  • Dr. Nazer Amin, Vice President
  • Dr. Fereydun Katfan, Deputy Dean of Medicine

Monday, 31 January 2005

Chemical weapons in Kurdistan soil

Long term hazards of chemical weapon agents: Analysis of soil samples from Kurdistan years after exposure to sulphur mustard and nerve agents

Dlawer A.A. Ala'Aldeen

published in Zaninonline
January 2005, P1-10

Division of Microbiology and Infectious Diseases, University Hospital,
Nottingham NG7 2UH, United Kingdom
daa@nottingham.ac.uk

Abstract: Between 1987-1988 vast areas of Southern Kurdistan was subjected to repeated attacks of chemical weapons (CW). Very little is known about the long term fate of the CW agents in the environment and their residual hazard to man and plants. Ten soil samples were collected in farmed areas of Southern (Iraqi) Kurdistan between August and September, 1992 from sites of CW attacks reported in 1987-1988 and six control samples were collected from sites with no history of exposure to CW. The samples were analysed, at the Chemical and Biological Defence Establishment at Porton Down, U.K., for sulphur mustard, nerve agents and any other volatile components using full scanning gas chromatography-mass spectrometry, and for sulphur mustard and its hydrolysis product thiodiglycol using the more sensitive technique of selected ion monitoring. Extracts were also analysed for the hydrolysis products of the nerve agents GB, GD and GF using selected ion monitoring. Although six samples contained traces of the insecticide DDT and/or its decomposition product DDE, no traces of CW agents or their hydrolysis products were detected in the samples. It appears that the wet climatic periods during the winter and spring or other natural environmental conditions have completely hydrolysed the CW agents over the years and, therefore, no residual hazards remained in the soil from farmed areas.

Keywords: chemical weapon, mustard agents, nerve agents, Halabja

Introduction

During the period 1987-1988, Southern (Iraqi) Kurdistan was subjected to repeated attacks of chemical weapons, during Iraqi Government's military operations (Anfals) against the country's Kurdish population [1-3]. Vast areas of Kurdistan were exposed to different combinations of poisonous gases during this period. In March 1988, the famous town of Halabja was attacked with a mixture of both blistering sulphur mustard and organophosphorus nerve gases which killed and injured thousands of civilians. After the chemical weapon attacks until spring, 1991, Kurdish farmers and inhabitants of the countryside of Iraqi Kurdistan were prevented from cultivating their lands or re-inhabiting their villages. After the last Gulf War, most farmers returned to their previously poisoned farms and villages. Some 18 months later, some people complained from ill-growth of plants and a few more from headache and malaise since their return. The farmers and the officials within the Federal Government of Iraqi Kurdistan expressed uncertainty about the long term effects of the previously used poison gases on the well-being of the land, agricultural products and peoples health. Despite extensive use of sulphur mustard in Europe in World War I and other subsequent uses in this century, very little is known about the long term fate of chemical weapon agents in the environment.

This study was conducted to gain further information and to determine the safety of the soil in Kurdistan 4-5 years after exposure to multiple chemical weapon attacks and to obtain reassurance for Kurdish farmers to recommence cultivation and re-inhabiting of the attacked villages and towns. Soil samples were collected from five different locations in Iraqi Kurdistan where chemical attacks were documented and were analysed for traces of chemical weapon agents at the Chemical and Biological Defense Establishment (CEDE) at Porton Down, U.K.

Materials and methods

Sampling

Sampling was performed according to internationally recognised guidelines which were provided, along with sampling and safety equipments, by the CBDE. CBDE standards for handling SIBCA (Sampling and Identification of Biological and Chemical Agents) samples were followed, which required documentation, photographic records and maintenance of an audit trail.

Sixteen soil samples were collected during the period 24 August to 2 September 1992 from areas of Southern Kurdistan and delivered to CBDE on 23 September 1992. Control soil samples were collected on or near agricultural land in the village of Mureba of Aqra town (Kl and K2) and in the town of Zakho (K3-K6). These areas had no history of chemical weapon activity. Samples K7-K12 were collected on or near agricultural land where chemical weapon attacks had been reported in 1987 or 1988. These included the village of Ware of Balisan Valley (samples K7 and K8 collected from the edges of a bomb crater) and the villages of Ja'faran near west of Qaradagh town (samples K8-K12, collected 2-4 m from a bomb crater). Samples K13, K14, K21 and K22 were randomly collected in or near the town of Halabja, away from residential areas (no nearby crater or bomb site was located due to lack of eye-witnesses at the time of collection). Containers labeled K15-K20 contained no samples and returned empty. Details of the sites of collection and copies of the sample log sheets, with eye witness accounts of the associated chemical weapon attacks, were documented (Fig. 1 shows a typical example) and provided to CBDE. Sample wrapping for transportation and labeling upon arrival at CBDE are shown in figures 2 and 3.

Analytical methods

Separate aliquots of each soil sample were extracted with dichloromethane and ethyl acetate respectively. The dichloromethane extracts were analysed by full scanning GC-MS for volatile chemical weapon agents and any other identifiable volatile contaminants. This screen should detect quantities around 1 ug/g of soil extracted. The dichloromehtane extracts were further analysed for sulphur mustard by the more sensitive technique of GC-MS with selected ion monitoring. The ethyl acetate extracts were also analysed by full scanning GC-MS, and, after derivatisation, for thiodiglycol using selected ion monitoring. The derivatised extracts were additionally analysed for methylphosphonic acid, isopropyi mehylphosphonic acid, cyclohexyle metholphosphonic acid and pinacolyl methylphosphonic acid, the hydrolysis products of GB, GD and GF, using selected ion monitoring.

An aliquot of each sample (ca 4 g) was extracted with dichloromethane (5 ml) using ultrasonication for 30 min and stood overnight. The extracts were analysed directly by full scanning GC-MS. The gas chromatograph was fitted with an HP Ultra 2 column, 25 m x 0.2 mm, film thickness 0.33 um; the oven temperature was held at 35 °C for 5 min, programmed from 35 °C to 280 °C at 10 C/min, and held at 280 C for 10 min; splitless injection (1 ul) was used, injector temperature 250 °C; helium was used as carrier gas. A VG Autospec mass spectrometer was employed using electron impact ionisation and scanning the mass range 40-650 amu at 1 scan/s. Selected ion monitoring for sulphur mustard was performed using the same equipment but using a modified temperature programme. Ions monitored were m/z 109, 111, 158, 160 and 162. The method would detect levels of sulphur mustard down to 25 ng present in the total extract.

A second aliquot of each sample (ca 4 g) was extracted with ethyl acetate (5 ml) by tumbling for 30 min in a screw-capped vial. The extracts were analysed directly for volatile components by full scanning capillary GC-MS using a Finnigan 4600 quadrupole mass spectrometer. The GC was fitted with a BPX5 column, 25 m x 0.22 mm, 0.25 um film thickness. The oven temperature was held at 65 °C for 1 min, programmed from 65 °C to 300 °C at 15 °C/min, and held at 300 °C for 2 min. Splitless injection (1 ul) was used, injector temperature 260 °C; helium was used as carrier gas at 15 psi. The mass spectrometer was scanned from 40-500 amu at 1 scan/sec using electron impact ionisation PX5 column, 25 m x 0.22 mm, 0.25 um film thickness. The oven temperature was held at 65 °C for 1 min, programmed from 65 °C to 300 '°C at 15 "C/min, and held at 300 °C for 2 min. Splitless injection (1 ul) was used, injector temperature 260 °C; helium was used as carrier gas at 15 psi. The mass spectrometer was scanned from 40-500 amu at 1 scan/sec using electron impact ionisation.

For the detection of thiodiglycol and the phosphomc acids, a 1 ml aliquot of the extract was concentrated to dryness, dissolved in acetonitrile (80 ul) and derivatised by heating with 20 ul MTBSFA/1% TBDMCS at 60 °C for 1 h. Aliquots (1 ul) were analysed by GC-MS-selected ion monitoring for the t- butyldimethylsilyl derivatives of thiodiglycol, isopropyi methylphosphonic acid, cyclohexyl meholphosphonic acid, pinacolyl methylphosphonic acid and methylphosphonic acid. Chromatographic conditions were as above; ions monitored were m/z 153 (alkyi methylphosphonic acids), 267 (methyl phosphomc acid) and 293 (thiodiglycol).

Results and discussion

Full scanning GC-MS analysis of the dichloromethane and ethyl acetate extracts revealed no traces of sulphur mustard or its hydrolysis product thiodiglycol. No traces of the volatile organophosphorus chemical weapon nerve agents GB, GD, GF, their corresponding hydrolysis products or any other volatile chemical weapon agents were detected in the samples. Extracts from samples K7&, K8, Kl 1 and K12 were devoid of significant volatile contaminants which were not present in the glassware blanks or extracts of control samples. Dicholoromethane extracts from samples K9, K10, K13, K14, K21 and K22 contained traces of a volatile component identified as DDE, [2,2-bis(4-chlorophenyl)-l,l-dichloroethene], a decomposition product of the insecticide DDT [2,2-bis(4-chlorophenyl)-l,l,l-tricholorethane]. DDE was similarly detected in the ethyl acetate extracts from samples K13, K14, K21 and K22. The parent compound DDT, and its ortho, para isomer, were detected at very low levels in dichlbromethane extracts of samples K13 and kl4. Identification was confirmed by comparison with an authentic standard of DDT containing the ortho, para isomer and DDE as impurities. A mass chromoatogram of the ion m/z 235 revealed traces of DDT in the ethyl acetate extracts of samples K14, K21 and K22. No traces of sulphur mustard, thiodiglycol or the nerve agent hydrolysis products were detected in the extracts using selected ion monitoring (Figures 4-8 show typical findings).


The absence of detectable levels of mustard, nerve agents and their hydrolysis products suggest that Southern Kurdistan's wet climatic periods during the winter and spring would almost certainly have resulted in the hydrolysis of any agent originally present and the hydrolysis products are likely to have been leached out of the soil or microbially decomposed in the intervening period. It is possible that the collected samples may have not been representative, however, this is appears unlikely considering the careful selection methods followed. Samples K7-K12 were collected in or within 2-4 m around craters of chemical bombs. Almost all the samples were collected in the presence of a number of eye witnesses many of whom bore scars of injuries inflicted the described occasions. Lipophilic and less reactive organochlorine based pesticides, such as DDT, are much more persistent in the environment; one reason why the organophosphorus pesticides superceded organochlorine pesticides such as DDT was because their residues remained in the soil for much shorter periods.

The results of the analysis of these soil samples show no evidence of any residual hazard in the soil, indicating that four to five years of temperate climatic conditions of Southern Kurdistan and/or other natural environmental protective mechanisms have sufficient hydrolysing effects to rid itself of hazardous poisons. It is known that trees and plants are severely affected by direct exposure to chemical agents and large trees may recover slowly over time. However, continued ill-growth of the small plants or vegetables in some areas of the Kurdish countryside can not be attributed to on-going exposure to trace residual chemical weapons agents or any of their breakdown products. Similarly, the headache and malaise experienced by some farmers may not be related to their exposure to any contaminated soil. This does not rule out the possibility of on-going exposure to residual chemical weapons (particularly sulphur mustard) or its breakdown products that are known to remain active on house paints, metals and other hard objects which are not affected by changing weather [3]. This study was the first to be carried out on farmland soil years after exposure to chemical weapons.

Acknowledgment

I would like to thank Dr Graham Pearson, the Director General of the Chemical and Biological Defense Establishment (CBDE), Porton Down, Salisbury, U.K., Dr Mary French, superintendent of the Chemistry and Documentation Division at CBDE, and Dr Robin Black, a scientist at the latter division, for their kind cooperation and carrying out the full analysis of the soil samples in the CBDE laboratories.

References

  1. Ala'Aldeen DAA (1991) Death Clouds: Saddam Hussein's chemical war against the Kurds.
    http://www.ksma.org/en/articles/article-003/article-003.html
  2. Human Rights Watch (1993). Genocide in Iraq, the Anfal campaign against the Kurds: A Middle East Watch Report. New York, Washington, Los Angeles, London
    (http://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/#Table%20of).
  3. Webb J (1993) Iraq caught out over nerve gas attack. New Scientist, 01 May, issue 1871.
    (http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg13818710.300)
  4. Physicians for human rights (1993). Nerve Gas used in Northern Iraq on Kurds.
    http://www.phrusa.org/research/chemical_weapons/chemiraqgas2.html

For full data and figures, visit zaninonline.org

Friday, 21 January 2005

Our Election

Our Election

openDemocracy 21 - 1 - 2005

On 30 January 2005 Iraqis go to the polls. What are they thinking?

On 30 January many Iraqis voted in their first direct multiparty elections since 1953. They did not vote for a president or prime minister but a National Assembly of 275 members. The National Assembly will in turn select a “presidency committee”, whose task it will be to choose a prime minister.

The National Assembly will also draft a permanent constitution, which will be voted on in a referendum by December 2005.

These elections are just the initial stage of a long process, and could even be the first of three to be held this year.

What follows are the views of nineteen Iraqis from all over the world on their election. A range of perspectives, including journalist Ayub Nuri who opposes elections while Coalition forces are still in Iraq; activist Huda Jawad who feels that voting is a way of defining her rights as an Iraqi citizen; student Majed Jarrar who doesn’t think the elections will make any difference; poet Fadhil Assultani who has been waiting for this moment for twenty-six years.

This feature is part of openDemocracy’s ongoing coverage of the Iraq crisis through the eyes of Iraqis themselves. To read more see our earlier debates Iraqi Voices, Iraq: war or not? , and Iraq – the war & after.

Dlawer Ala’aldeen, academic

The elections are a very exciting moment. I went down to London to register and it gave me a great feeling. At least it gives us a way of thinking that we’re laying a foundation for the future. In spite of all the difficulties and problems it has to be done. I’m very positive about it, but also realistic.

Iraq is occupied and may well remain so for some long time to come. It is impossible to wait until then. We cannot delay having official representation and elected leaders. It’s the elections that will end the occupation, not the other way round. They are not mutually exclusive.

I share a lot of the concerns that people have: this is not an ideal election. It’s hampered by violence and boycott. Large sections of the population won’t be able to vote. Even the lists of people or parties who present themselves as candidates have not had either the chance or the will to explain their manifesto or program; voters are going simply by names and reputations.

There will be a lot of violations and illegitimate voting. But this is inevitable given the vacuum power in Iraq, and the artificial and unnatural circumstances the Iraqi people are living in.

It is going to be a very stressful exercise, but the fact that elections are happening is what is making people excited.

I am realistic about this, I’m not living in a dream. No candidate or ‘list’ can come out 100% legitimately elected because the political process itself doesn’t yet have the foundation or legitimacy, but what is our alternative?